किं पुनस् तद् बाह्यं । चत्वारि महाभूतानि । षड्विधश् चार्थः । वर्णगन्धरसस्पर्शशब्दा धर्मायतनिकं च रूपं । अतो भूतानां षड्विधार्थस्य च क्षणिकत्वं विधीयते । कथं विधीयते । अपां तावच् शोषवृद्धेः । उत्सरस् तडागादिष्व् अपां क्रमेण वृद्धिः । शोषश् चोपलभ्यते । तच् चोभयम् अन्तरेण प्रतिक्षणं परिणामं न स्यात् पश्चाद् विशेषकारणाभावात् । वायोः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितश् च । न ह्य् अवस्थितस्य चलत्वं स्यात् तत्स्वभावाद् इति प्रसाधितम् एतत् । न च वृद्धिह्रासौ तथैवावस्थित्वात् । पृथिव्याश् तत्संभवात् परिणामचतुष्टयाच् च । तच् छबेनापश् च गृह्यन्ते वायुश् च । अद्भ्यो हि वायुसहिताभ्यः पृथिवी संभूता विवर्तकाले । तस्मात् तत्फलत्वात् सापि क्षणिका वेदितव्या । चतुर्विधश् च परिणामः पृथिव्या उपलभ्यते । कर्मकृतः सत्वानां कर्मविशेषात् । उपक्र्तमकृतः प्रहादिभिः । भूतकृतो ऽग्न्यादिभिः । कालकृतः कालान्तरपरिणामतः । स चान्तरेण प्रतिक्षणं अन्योत्पत्तिं न युज्यते विनाशकारणाभावात् । वर्णगन्धरसस्पर्शानां पृथिव्यादिभिस् तुल्यकारणत्वात् तथैव कणिकत्वं वेदितव्यं । तेजसः पुनः क्षणिकत्वम् इन्धनाधीनवृत्तित्वात् । (म्स १५४) न हि तेजस्य् उत्पन्ने तेजःसहोत्पन्नम् इन्धनं तथैवावतिष्ठते । न च दग्धेन्धनं तेजः स्थातुं समर्थं । मा भूद् अन्ते ऽप्य् अनिन्धनस्यावस्थानम् इति । श्लोकबधानुरोधाद् वर्णादीनां पूर्वम् अभिधानं पश्चात् तेजसः । शब्दः पुनर् यो ऽपि कालान्तरम् उपलभ्यते घण्ठादीनां तस्यापि क्षणिकत्वं वेदितव्यं तारतम्योपलब्धेः न ह्य् असति क्षणिकत्वे प्रतिक्षणमन्दतरतमोपलब्धिः स्यात् । धर्मायतनिकस्यापि रूपस्य क्षणिकत्वं प्रसिद्धम् एव चित्तानुवृत्तेर् यथा पूर्वम् उक्तं । तस्माद् बाह्यम् अप्य् क्षणिकत्वं प्रसिद्धं । पृच्छ्रयते खल्व् अपि सर्वसंस्काराणां क्षणिकत्वं सिध्यति कथं कृत्वा । इदं तावद् अयम् अक्षणिकवादी प्रष्टव्यः । कस्माद् भवान् अनित्यत्वम् इच्छति न संस्कारारां क्षणिकत्वं नेच्छतीति । यद्य् एवं वदेत् प्रतिक्षणम् अन्यत्वस्याग्रहणाद् इति स इदं स्याद् वचनीयः । प्रसिद्धक्षणिकभावेष्व् अपि प्रदीपादिषु निश्चलावस्थायां तदग्रहणाद् अक्षणिकत्वं कस्मान् नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् पूर्ववत् पश्चाद् अग्रहणाद् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । संस्काराणाम् अपि कस्माद् एवं नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् विलक्षणत्वात् प्रदीपादितदन्यसंस्काराणाम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । द्विधं हि वैलक्षण्यं स्वभाववैलक्षण्यं वृत्तिवैलक्षण्यं च । तद् यदि तावत् स्वभाववैलक्षण्यम् अभिप्रेतम् अत एव दृष्टान्तत्वं युज्यते । न हि तत्स्वभाव एव तस्य दृष्टान्तो भवति यथा प्रदीपः प्रदीपस्य गौर् वा गोर् इति । अथ वृत्तवैलक्षण्यम् अत एव दृष्टान्तत्वं प्रदीपप्रदीपानां प्रसिद्धत्वात् । क्षणिकत्वानुवृत्तेः पुनः स इदं प्रष्टव्यः । कच्चिद् इच्छसि याने तिष्ठति यानारुढो गच्छेद् इति । यदि नो हीति वदेत् । स इदं स्याद् वचनीयः । चक्षुरादिषु तिष्ठत्सु तद् आश्रितं विज्ञानं प्रबन्धेन गच्छतीति न युज्यते । यद्य् एवं वदेत् ननु च दृष्टं वर्तिसंनिश्रिते प्रदीपे प्रबन्धेन गच्छति वर्त्या अवथानम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । न दृष्टं तत्प्रबन्धेन वर्त्या प्रतिक्षणं विकारोत्पत्तेर् इति । यद्य् एवं वदेत् सति कणिकत्वे संस्काराणां कस्मात् प्रदीपाद् इव क्षणिकत्वं न सिद्धम् इति । स इदं वचनीयः विपर्यासवस्तुत्वात् । सदृशसंततिप्रबन्धवृत्त्या हि क्षणिकत्वम् एषां न प्रज्ञायते । यतः सत्य् अप्य् अपरापरत्वे तद् एवेदम् इति विपर्यासो जायते । इतरथा हि अनित्यनित्यविपर्यासो न स्यात् तदभावे संक्लेशो न स्यात् कुतः पुनर् व्यवदानम् इत्य् एवं पर्यनुयोगतो ऽपि क्षणिकत्वं सर्वसंस्काराणां प्रसिद्धं । पुद्गलनैरात्म्यप्रसाधनार्थं नैरात्म्यविभागे द्वादश श्लोकः । प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु । नोपलम्भाद् विपर्यासात् संक्लेशात् क्लिष्टहेतुतः
kiṃ punas tad bāhyaṃ | catvāri mahābhūtāni | ṣaḍvidhaś cārthaḥ | varṇagandharasasparśaśabdā dharmāyatanikaṃ ca rūpaṃ | ato bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya ca kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | kathaṃ vidhīyate | apāṃ tāvac śoṣavṛddheḥ | utsaras taḍāgādiṣv apāṃ krameṇa vṛddhiḥ | śoṣaś copalabhyate | tac cobhayam antareṇa pratikṣaṇaṃ pariṇāmaṃ na syāt paścād viśeṣakāraṇābhāvāt | vāyoḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaś ca | na hy avasthitasya calatvaṃ syāt tatsvabhāvād iti prasādhitam etat | na ca vṛddhihrāsau tathaivāvasthitvāt | pṛthivyāś tatsaṃbhavāt pariṇāmacatuṣṭayāc ca | tac chabenāpaś ca gṛhyante vāyuś ca | adbhyo hi vāyusahitābhyaḥ pṛthivī saṃbhūtā vivartakāle | tasmāt tatphalatvāt sāpi kṣaṇikā veditavyā | caturvidhaś ca pariṇāmaḥ pṛthivyā upalabhyate | karmakṛtaḥ satvānāṃ karmaviśeṣāt | upakrtamakṛtaḥ prahādibhiḥ | bhūtakṛto 'gnyādibhiḥ | kālakṛtaḥ kālāntarapariṇāmataḥ | sa cāntareṇa pratikṣaṇaṃ anyotpattiṃ na yujyate vināśakāraṇābhāvāt | varṇagandharasasparśānāṃ pṛthivyādibhis tulyakāraṇatvāt tathaiva kaṇikatvaṃ veditavyaṃ | tejasaḥ punaḥ kṣaṇikatvam indhanādhīnavṛttitvāt | (Msa 154) na hi tejasy utpanne tejaḥsahotpannam indhanaṃ tathaivāvatiṣṭhate | na ca dagdhendhanaṃ tejaḥ sthātuṃ samarthaṃ | mā bhūd ante 'py anindhanasyāvasthānam iti | ślokabadhānurodhād varṇādīnāṃ pūrvam abhidhānaṃ paścāt tejasaḥ | śabdaḥ punar yo 'pi kālāntaram upalabhyate ghaṇṭhādīnāṃ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ tāratamyopalabdheḥ na hy asati kṣaṇikatve pratikṣaṇamandataratamopalabdhiḥ syāt | dharmāyatanikasyāpi rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasiddham eva cittānuvṛtter yathā pūrvam uktaṃ | tasmād bāhyam apy kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | pṛcchrayate khalv api sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ sidhyati kathaṃ kṛtvā | idaṃ tāvad ayam akṣaṇikavādī praṣṭavyaḥ | kasmād bhavān anityatvam icchati na saṃskārārāṃ kṣaṇikatvaṃ necchatīti | yady evaṃ vadet pratikṣaṇam anyatvasyāgrahaṇād iti sa idaṃ syād vacanīyaḥ | prasiddhakṣaṇikabhāveṣv api pradīpādiṣu niścalāvasthāyāṃ tadagrahaṇād akṣaṇikatvaṃ kasmān neṣyate | yady evaṃ vadet pūrvavat paścād agrahaṇād iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | saṃskārāṇām api kasmād evaṃ neṣyate | yady evaṃ vadet vilakṣaṇatvāt pradīpāditadanyasaṃskārāṇām iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | dvidhaṃ hi vailakṣaṇyaṃ svabhāvavailakṣaṇyaṃ vṛttivailakṣaṇyaṃ ca | tad yadi tāvat svabhāvavailakṣaṇyam abhipretam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ yujyate | na hi tatsvabhāva eva tasya dṛṣṭānto bhavati yathā pradīpaḥ pradīpasya gaur vā gor iti | atha vṛttavailakṣaṇyam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ pradīpapradīpānāṃ prasiddhatvāt | kṣaṇikatvānuvṛtteḥ punaḥ sa idaṃ praṣṭavyaḥ | kaccid icchasi yāne tiṣṭhati yānāruḍho gacched iti | yadi no hīti vadet | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | cakṣurādiṣu tiṣṭhatsu tad āśritaṃ vijñānaṃ prabandhena gacchatīti na yujyate | yady evaṃ vadet nanu ca dṛṣṭaṃ vartisaṃniśrite pradīpe prabandhena gacchati vartyā avathānam iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | na dṛṣṭaṃ tatprabandhena vartyā pratikṣaṇaṃ vikārotpatter iti | yady evaṃ vadet sati kaṇikatve saṃskārāṇāṃ kasmāt pradīpād iva kṣaṇikatvaṃ na siddham iti | sa idaṃ vacanīyaḥ viparyāsavastutvāt | sadṛśasaṃtatiprabandhavṛttyā hi kṣaṇikatvam eṣāṃ na prajñāyate | yataḥ saty apy aparāparatve tad evedam iti viparyāso jāyate | itarathā hi anityanityaviparyāso na syāt tadabhāve saṃkleśo na syāt kutaḥ punar vyavadānam ity evaṃ paryanuyogato 'pi kṣaṇikatvaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prasiddhaṃ | pudgalanairātmyaprasādhanārthaṃ nairātmyavibhāge dvādaśa ślokaḥ | prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu | nopalambhād viparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.