आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् । नान्यत् किञ्चन मिषत् । स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति
ātmā vā idam eka evāgra āsīt | nānyat kiñcana miṣat | sa īkṣata lokān nu sṛjā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Aitareya Upaniṣad 1
स इमांल् लोकान् असृजताम्भो मरीचीर् मरम् आपः । अदो ऽम्भः परेण दिवम् । द्यौः प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः
sa imāṃl lokān asṛjatāmbho marīcīr maram āpaḥ | ado 'mbhaḥ pareṇa divam | dyauḥ pratiṣṭhā | antarikṣaṃ marīcayaḥ | pṛthivī maraḥ | yā adhastāt tā āpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ईक्षतेमे नु लोकाः । लोकपालान् नु सृजा इति । सो ऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत्
sa īkṣateme nu lokāḥ | lokapālān nu sṛjā iti | so 'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डम् । मुखाद् वाक् । वाचो ऽग्निः । नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः । प्राणाद् वायुः । अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षीभ्यां चक्षुः । चक्षुष आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् । श्रोत्राद् दिशः । त्वङ् निरभिद्यत । त्वचो लोमानि । लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः । हृदयं निरभिद्यत । हृदयान् मनः । मनसश् चन्द्रमाः । नाभिर् निरभिद्यत । नाभ्या अपानः । अपानान् मृत्युः । शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद् रेतः । रेतस आपः
tam abhyatapat | tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍam | mukhād vāk | vāco 'gniḥ | nāsike nirabhidyetām | nāsikābhyāṃ prāṇaḥ | prāṇād vāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetām | akṣībhyāṃ cakṣuḥ | cakṣuṣa ādityaḥ | karṇau nirabhidyetām | karṇābhyāṃ śrotram | śrotrād diśaḥ | tvaṅ nirabhidyata | tvaco lomāni | lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ nirabhidyata | hṛdayān manaḥ | manasaś candramāḥ | nābhir nirabhidyata | nābhyā apānaḥ | apānān mṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata | śiśnād retaḥ | retasa āpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन् महत्य् अर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनम् अब्रुवन्न् आयतनं नः प्रजानीहि । यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नम् अदामेति
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asmin mahaty arṇave prāpatan | tam aśanāpipāsābhyām anvavārjat | tā enam abruvann āyatanaṃ naḥ prajānīhi | yasmin pratiṣṭhitā annam adāmeti
Those deities (devati), Agni and the rest, after they had been sent forth, fell into this great ocean K Then he (the Self) besieged him, (the person) with hunger and thirst.
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
ताभ्यो गाम् आनयत् । ता अब्रुवन् न वै नो ऽयम् अलम् इति । ताभ्यो ऽश्वम् आनयत् । ता अब्रुवन् न वै नो ऽयम् अलम् इति
tābhyo gām ānayat | tā abruvan na vai no 'yam alam iti | tābhyo 'śvam ānayat | tā abruvan na vai no 'yam alam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यः पुरुषम् आनयत् । ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति । पुरुषो वाव सुकृतम् । ता अब्रवीद् यथायतनं प्रविशतेति
tābhyaḥ puruṣam ānayat | tā abruvan sukṛtaṃ bateti | puruṣo vāva sukṛtam | tā abravīd yathāyatanaṃ praviśateti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निर् वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश् चक्षुर् भूत्वाक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युर् अपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्
agnir vāg bhūtvā mukhaṃ prāviśat | vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat | ādityaś cakṣur bhūtvākṣiṇī prāviśat | diśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśan | oṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ prāviśan | candramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśat | mṛtyur apāno bhūtvā nābhiṃ prāviśat | āpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan
Then Agni (fire), having become speech, en- tered the mouth. V4yu (air), having become scent, entered the nostrils. Aditya (sun), having become sight, entered the eyes. The Di^ (regions), having become hearing, entered the ears. The shrubs and trees, having become hairs, entered the skin. Aan- dramas (the moon), having become mind, entered which are supposed to keep the body alive. In our place, however, apana is deglutition and digestion, as 'vi'e shall see in II,,,. * They fell back into that universal being from whence they had sprang, the first created person, the Vir§^. Or they fell into the world, the last cause of which is ignorance. * To eat food is explained to mean to perceive the objects which correspond to the senses, presided over by the various deities. ' Here purusha is different from the first purasha, the universal person. It can only be intended for intelligent man. * Sukrila, well done, virtue; or, if taken for svaknU, self-made. 240 AITAREYA-ARAiVYAKA. the heart. Death, having become down-^brcathing, entered the navel. The waters, having become seed, entered the generative organ. (4)
Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.
तम् अशनापिपासे अब्रूताम् अवाभ्याम् अभिप्रजानीहीति । ते अब्रवीद् एतास्व् एव वां देवतास्व् आभजाम्य् एतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्माद् यस्यै कस्यै च देवतायै हविर् गृह्यते भागिन्याव् एवास्याम् अशनापिपासे भवतः
tam aśanāpipāse abrūtām avābhyām abhiprajānīhīti | te abravīd etāsv eva vāṃ devatāsv ābhajāmy etāsu bhāginyau karomīti | tasmād yasyai kasyai ca devatāyai havir gṛhyate bhāginyāv evāsyām aśanāpipāse bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ईक्षतेमे नु लोकाश् च लोकपालाश् च । अन्नम् एभ्यः सृजा इति
sa īkṣateme nu lokāś ca lokapālāś ca | annam ebhyaḥ sṛjā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपो ऽभ्यतपत् । ताभ्यो ऽभितप्ताभ्यो मूर्तिर् अजायत । या वै सा मूर्तिर् अजायतान्नं वै तत्
so 'po 'bhyatapat | tābhyo 'bhitaptābhyo mūrtir ajāyata | yā vai sā mūrtir ajāyatānnaṃ vai tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एनत् सृष्टं पराङ् अत्यजिघांसत् । तद् वाचाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद् धैनद् वाचाग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tad enat sṛṣṭaṃ parāṅ atyajighāṃsat | tad vācājighṛkṣat | tan nāśaknod vācā grahītum | sa yad dhainad vācāgrahaiṣyad abhivyāhṛtya haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् प्राणेनाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद् धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tat prāṇenājighṛkṣat | tan nāśaknot prāṇena grahītum | sa yad dhainat prāṇenāgrahaiṣyad abhiprāṇya haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चक्षुषाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोच् चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद् धैनच् चक्षुषाग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tac cakṣuṣājighṛkṣat | tan nāśaknoc cakṣuṣā grahītum | sa yad dhainac cakṣuṣāgrahaiṣyad dṛṣṭvā haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोच् छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद् धैनच् छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच् छ्रुत्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tac chrotreṇājighṛkṣat | tan nāśaknoc chrotreṇa grahītum | sa yad dhainac chrotreṇāgrahaiṣyac chrutvā haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् त्वचाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद् धैनत् त्वचाग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tat tvacājighṛkṣat | tan nāśaknot tvacā grahītum | sa yad dhainat tvacāgrahaiṣyat spṛṣṭvā haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् मनसाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोन् मनसा ग्रहीतुम् । स यद् धैनन् मनसाग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tan manasājighṛkṣat | tan nāśaknon manasā grahītum | sa yad dhainan manasāgrahaiṣyad dhyātvā haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छिश्नेनाजिघृक्षत् । तन् नाशक्नोच् छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद् धैनच् छिश्नेनाग्रहैष्यद् विसृज्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत्
tac chiśnenājighṛkṣat | tan nāśaknoc chiśnena grahītum | sa yad dhainac chiśnenāgrahaiṣyad visṛjya haivānnam atrapsyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अपानेनाजिघृक्षत् । तद् आवयत् । सैषो ऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुः । अन्नायुर् वा एष यद् वायुः
tad apānenājighṛkṣat | tad āvayat | saiṣo 'nnasya graho yad vāyuḥ | annāyur vā eṣa yad vāyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ईक्षत कथं न्व् इदं मद् ऋते स्याद् इति । स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्य् अपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टम् अथ को ऽहम् इति
sa īkṣata kathaṃ nv idaṃ mad ṛte syād iti | sa īkṣata katareṇa prapadyā iti | sa īkṣata yadi vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yady apānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭam atha ko 'ham iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एतम् एव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर् नाम द्वाः । तद् एतन् नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथास् त्रयः स्वप्ना अयम् आवसथो ऽयम् आवसथो ऽयम् आवसथ इति
sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata | saiṣā vidṛtir nāma dvāḥ | tad etan nāndanam | tasya traya āvasathās trayaḥ svapnā ayam āvasatho 'yam āvasatho 'yam āvasatha iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जातो भूतान्य् अभिव्यैख्यत् किम् इहान्यं वावदिषद् इति । स एतम् एव पुरुषं ब्रह्म ततमम् अपश्यद् इदम् अदर्शम् इती ३
sa jāto bhūtāny abhivyaikhyat kim ihānyaṃ vāvadiṣad iti | sa etam eva puruṣaṃ brahma tatamam apaśyad idam adarśam itī 3
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् इदन्द्रो नाम । इदन्द्रो ह वै नाम । तम् इदन्द्रं सन्तम् इन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः
tasmād idandro nāma | idandro ha vai nāma | tam idandraṃ santam indra ity ācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devāḥ parokṣapriyā iva hi devāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.