Library·Abhinavagupta: Tantraloka·1
विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः । तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम सस्फुरतात् ॥ १
vimalakalāśrayābhinavasṛṣṭimahā jananī bharitatanuśca pañcamukhaguptarucirjanakaḥ / tadubhayayāmalasphuritabhāvavisargamayaṃ hṛdayamanuttarāmṛtakulaṃ mama sasphuratāt // 1
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नौमि चित्प्रतिभां देवीं परां भैरवयोगिनीम् । मातृमानप्रमेयांशशूलाम्बुजकृतास्पदाम् ॥ २
naumi citpratibhāṃ devīṃ parāṃ bhairavayoginīm / mātṛmānaprameyāṃśaśūlāmbujakṛtāspadām // 2
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नौमि देवीं शरीरस्थां नृत्यतो भैरवाकृते । प्रावृण्मेघघनव्योमविद्युल्लेखाविलासिनीम् ॥ ३
naumi devīṃ śarīrasthāṃ nṛtyato bhairavākṛte / prāvṛṇmeghaghanavyomavidyullekhāvilāsinīm // 3
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्तज्योतिश्छटाप्लुष्टभेदबन्धत्रयं स्फुरत् । स्ताज्ज्ञानशूलं सत्पक्षविपक्षोत्कर्तनक्षमम् ॥ ४
dīptajyotiśchaṭāpluṣṭabhedabandhatrayaṃ sphurat / stājjñānaśūlaṃ satpakṣavipakṣotkartanakṣamam // 4
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वातन्त्र्यशक्तिः क्रमसंसिसृक्षा क्रमात्मता चेति विभोर्विभूतिः । तदेव देवीत्रयमन्तरास्तामनुत्तरं मे प्रथयत्स्वरूपम् ॥ ५
svātantryaśaktiḥ kramasaṃsisṛkṣā kramātmatā ceti vibhorvibhūtiḥ / tadeva devītrayamantarāstāmanuttaraṃ me prathayatsvarūpam // 5
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्देवताविभवभाविमहामरीचिचक्रेश्वरायितनिजस्थितिरेक एव । देवीसुतो गणपतिः स्फुरदिन्दुकान्तिः सम्यक्समुच्छलयतान्मम संविदब्धिम् ॥ ६
taddevatāvibhavabhāvimahāmarīcicakreśvarāyitanijasthitireka eva / devīsuto gaṇapatiḥ sphuradindukāntiḥ samyaksamucchalayatānmama saṃvidabdhim // 6
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागारुणां ग्रन्थिबिलावकीर्ण यो जालमातानवितानवृत्ति । कलोम्भितं बाह्यपथे चकार स्तान्मे स मच्छन्दविभुः प्रसन्नः ॥ ७
rāgāruṇāṃ granthibilāvakīrṇa yo jālamātānavitānavṛtti / kalombhitaṃ bāhyapathe cakāra stānme sa macchandavibhuḥ prasannaḥ // 7
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैयम्बकाभिहितसन्ततिताम्रपर्णीसन्मौक्तिकप्रकरकान्तिविशेषभाजः । पूर्वे जयन्ति गुरवो गुरुशास्त्रसिन्धुकल्लोलकेलिकलनामलकर्णधाराः ॥ ८
traiyambakābhihitasantatitāmraparṇīsanmauktikaprakarakāntiviśeṣabhājaḥ / pūrve jayanti guravo guruśāstrasindhukallolakelikalanāmalakarṇadhārāḥ // 8
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयति गुरुरेक एव श्रीश्रीकण्ठो भुवि प्रथितः । तदपरमूर्तिर्भगवान् महेश्वरो भूतिराजश्च ॥ ९
jayati gurureka eva śrīśrīkaṇṭho bhuvi prathitaḥ / tadaparamūrtirbhagavān maheśvaro bhūtirājaśca // 9
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीसोमानन्दबोधश्रीमदुत्पलविनिःसृताः । जयन्ति संविदामोदसन्दर्भा दिक्प्रसर्पिणः ॥ १०
śrīsomānandabodhaśrīmadutpalaviniḥsṛtāḥ / jayanti saṃvidāmodasandarbhā dikprasarpiṇaḥ // 10
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदास्वादभरावेशबृंहितां मतिषट्पदीम् । गुरोर्लक्ष्मणगुप्तस्य नादसंमोहिनीं नुमः ॥ ११
tadāsvādabharāveśabṛṃhitāṃ matiṣaṭpadīm / gurorlakṣmaṇaguptasya nādasaṃmohinīṃ numaḥ // 11
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पूर्णानन्दविश्रान्तसर्वशास्त्रार्थपारगः । स श्रीचुखुलको दिश्यादिष्टं मे गुरुरुत्तमः ॥ १२
yaḥ pūrṇānandaviśrāntasarvaśāstrārthapāragaḥ / sa śrīcukhulako diśyādiṣṭaṃ me gururuttamaḥ // 12
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयताज्जगदुद्धृतिक्षमो सौ भगवत्या सह शंभुनाथ एकः । यदुदीरितशासनांशुभिर्मे प्रकटो यं गहनो पि शास्त्रमार्गः ॥ १३
jayatājjagaduddhṛtikṣamo sau bhagavatyā saha śaṃbhunātha ekaḥ / yadudīritaśāsanāṃśubhirme prakaṭo yaṃ gahano pi śāstramārgaḥ // 13
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ति पद्धतयश्चित्राः स्रोतोभेदेषु भूयसा । अनुत्तरषडर्धार्थक्रमे त्वेकापि नेक्ष्यते ॥ १४
santi paddhatayaścitrāḥ srotobhedeṣu bhūyasā / anuttaraṣaḍardhārthakrame tvekāpi nekṣyate // 14
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यहं बहुशः सद्भिः शिष्यसब्रह्मचारिभिः । अर्थितो रचये स्पष्टां पूर्णार्था प्रक्रियामिमाम् ॥ १५
ityahaṃ bahuśaḥ sadbhiḥ śiṣyasabrahmacāribhiḥ / arthito racaye spaṣṭāṃ pūrṇārthā prakriyāmimām // 15
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभट्टनाथचरणाब्जयुगात्तथा श्रीभट्टारिकांघ्रियुगलाद्गुरुसन्ततिर्या । बोधान्यपाशविषनुत्तदुपासनोत्थबोधोज्ज्वलो भिनवगुप्त इदं करोति ॥ १६
śrībhaṭṭanāthacaraṇābjayugāttathā śrībhaṭṭārikāṃghriyugalādgurusantatiryā / bodhānyapāśaviṣanuttadupāsanotthabodhojjvalo bhinavagupta idaṃ karoti // 16
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तदस्तीह यन्न श्री-मालिनीविजयोत्तरे । देवदेवेन निर्दिष्टं स्वशब्देनाथ लिङ्गतः ॥ १७
na tadastīha yanna śrī-mālinīvijayottare / devadevena nirdiṣṭaṃ svaśabdenātha liṅgataḥ // 17
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशाष्टादशवस्वष्टभिन्नं यच्छासनं विभोः । तत्सारं त्रिकशास्त्रं हि तत्सारं मालिनीमतम् ॥ १८
daśāṣṭādaśavasvaṣṭabhinnaṃ yacchāsanaṃ vibhoḥ / tatsāraṃ trikaśāstraṃ hi tatsāraṃ mālinīmatam // 18
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो त्रान्तर्गतं सर्व संप्रदायोज्झितैर्बुधैः । अदृष्ट प्रकटीकुर्मो गुरुनाथाज्ञया वयम् ॥ १९
ato trāntargataṃ sarva saṃpradāyojjhitairbudhaiḥ / adṛṣṭa prakaṭīkurmo gurunāthājñayā vayam // 19
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिनवगुप्तस्य कृतिः सेयं यस्योदिता गुरुभिराख्या । त्रिनयनचरणसरोरुहचिन्तनलब्धप्रसिद्धिरिति ॥ २०
abhinavaguptasya kṛtiḥ seyaṃ yasyoditā gurubhirākhyā / trinayanacaraṇasaroruhacintanalabdhaprasiddhiriti // 20
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीशम्भुनाथभास्करचरणनिपातप्रभापगतसंकोचम् । अभिनवगुप्तहृदम्बुजमेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥ २१
śrīśambhunāthabhāskaracaraṇanipātaprabhāpagatasaṃkocam / abhinavaguptahṛdambujametadvicinuta maheśapūjanahetoḥ // 21
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह तावत्समस्तेषु शास्त्रेषु परिगीयते । अज्ञानं संसृतेर्हेतुर्ज्ञानं मोक्षैककारणम् ॥ २२
iha tāvatsamasteṣu śāstreṣu parigīyate / ajñānaṃ saṃsṛterheturjñānaṃ mokṣaikakāraṇam // 22
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् । इति प्रोक्तं तथा व श्रीमलिनीविजयोत्तरे ॥ २३
malamajñānamicchanti saṃsārāṅkurakāraṇam / iti proktaṃ tathā va śrīmalinīvijayottare // 23
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषणेन बुद्धिस्थे संसारोत्तरकालिके । संभावनां निरस्यैतदभावे मोक्षमब्रवीत् ॥ २४
viśeṣaṇena buddhisthe saṃsārottarakālike / saṃbhāvanāṃ nirasyaitadabhāve mokṣamabravīt // 24
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानमिति न ज्ञानाभावश्चातिप्रसङ्गतः । स हि लोष्टादिके प्यस्ति न च तस्यास्ति संसृतिः ॥ २५
ajñānamiti na jñānābhāvaścātiprasaṅgataḥ / sa hi loṣṭādike pyasti na ca tasyāsti saṃsṛtiḥ // 25
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ज्ञेयस्य तत्त्वस्य सामस्त्येनाप्रथात्मकम् । ज्ञानमेव तदज्ञानं शिवसूत्रेषु भाषितम् ॥ २६
ato jñeyasya tattvasya sāmastyenāprathātmakam / jñānameva tadajñānaṃ śivasūtreṣu bhāṣitam // 26
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैतन्यमात्मा ज्ञानं च बन्ध इत्यत्र सूत्रयोः । संश्लेषेतरयोगाश्यामयमर्थः प्रदर्शितः ॥ २७
caitanyamātmā jñānaṃ ca bandha ityatra sūtrayoḥ / saṃśleṣetarayogāśyāmayamarthaḥ pradarśitaḥ // 27
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैतन्यमिति भावान्तः शब्दः स्वातन्त्र्यमात्रकम् । अनाक्षिप्रविशेषं सदाह सूत्रे पुरातने ॥ २८
caitanyamiti bhāvāntaḥ śabdaḥ svātantryamātrakam / anākṣipraviśeṣaṃ sadāha sūtre purātane // 28
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयेन तु सूत्रेण क्रियां वा करणं च वा । ब्रुवता तस्य चिन्मात्ररूपस्य द्वैतमुच्यते ॥ २९
dvitīyena tu sūtreṇa kriyāṃ vā karaṇaṃ ca vā / bruvatā tasya cinmātrarūpasya dvaitamucyate // 29
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वैतप्रथा तदज्ञानं तुच्छत्वाद्बन्ध उच्यते । तत एव समुच्छेद्यमित्यावृत्त्यानिरूपितम् ॥ ३०
dvaitaprathā tadajñānaṃ tucchatvādbandha ucyate / tata eva samucchedyamityāvṛttyānirūpitam // 30
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतन्त्रात्मातिरिक्तस्तु तुच्छो तुच्छो पि कश्चन । न मोक्षो नाम तन्नास्य पृथङ्नामापि गृह्यते ॥ ३१
svatantrātmātiriktastu tuccho tuccho pi kaścana / na mokṣo nāma tannāsya pṛthaṅnāmāpi gṛhyate // 31
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु ज्ञेयसतत्त्वस्य पूर्णपूर्णप्रथात्मकम् । तदुत्तरोत्तरं ज्ञानं तत्तत्संसारशान्तिदम् ॥ ३२
yattu jñeyasatattvasya pūrṇapūrṇaprathātmakam / taduttarottaraṃ jñānaṃ tattatsaṃsāraśāntidam // 32
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागाद्यकलुषो स्म्यन्तःशून्यो हं कर्तृतोज्झितः । इत्थं समासव्यासाभ्यां ज्ञानं मुञ्चति तावतः ॥ ३३
rāgādyakaluṣo smyantaḥśūnyo haṃ kartṛtojjhitaḥ / itthaṃ samāsavyāsābhyāṃ jñānaṃ muñcati tāvataḥ // 33
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्मुक्तो प्यवच्छेदादवच्छेदान्तरस्थितेः । अमुक्त एव मुक्तस्तु सर्वावच्छेदवर्जितः ॥ ३४
tasmānmukto pyavacchedādavacchedāntarasthiteḥ / amukta eva muktastu sarvāvacchedavarjitaḥ // 34
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु ज्ञेयसतत्त्वस्य ज्ञानं सर्वात्मनोज्झितम् । अवच्छेदैर्न तत्कुत्राप्यज्ञानं सत्यमुक्तिदम् ॥ ३५
yattu jñeyasatattvasya jñānaṃ sarvātmanojjhitam / avacchedairna tatkutrāpyajñānaṃ satyamuktidam // 35
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानाज्ञानस्वरूपं यदुक्तं प्रत्येकमप्यदः । द्विधा पौरुषबौद्धत्वभिदोक्तं शिवशासने ॥ ३६
jñānājñānasvarūpaṃ yaduktaṃ pratyekamapyadaḥ / dvidhā pauruṣabauddhatvabhidoktaṃ śivaśāsane // 36
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पुंसो यदज्ञानं मलाख्यं तज्जमप्यय । स्वपूर्णचित्क्रियारूपशिवतावरणात्मकम् ॥ ३७
tatra puṃso yadajñānaṃ malākhyaṃ tajjamapyaya / svapūrṇacitkriyārūpaśivatāvaraṇātmakam // 37
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकोचिदृक्क्रियारूपं तत्पशोरविकल्पितम् । तदज्ञानं न बुद्घ्यंशो ध्यवसायाद्यभावतः ॥ ३८
saṃkocidṛkkriyārūpaṃ tatpaśoravikalpitam / tadajñānaṃ na budghyaṃśo dhyavasāyādyabhāvataḥ // 38
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहमित्थमिदं वेद्मीत्येवमध्यवसायिनी । षट्कञ्चुकाबिलाणूत्थप्रतिबिम्बनतो यदा ॥ ३९
ahamitthamidaṃ vedmītyevamadhyavasāyinī / ṣaṭkañcukābilāṇūtthapratibimbanato yadā // 39
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीर्जायते तदा तादृग्ज्ञानमज्ञानशब्दितम् । बौद्धं तस्य च तत्पौंस्नं पोषणीयं च पोष्टृच ॥ ४०
dhīrjāyate tadā tādṛgjñānamajñānaśabditam / bauddhaṃ tasya ca tatpauṃsnaṃ poṣaṇīyaṃ ca poṣṭṛca // 40
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणे तु पशुसंस्कारे पुंसः प्राप्तपरस्थितेः । विकस्वरं तद्विज्ञानं पौरुषं निर्विकल्पकम् ॥ ४१
kṣīṇe tu paśusaṃskāre puṃsaḥ prāptaparasthiteḥ / vikasvaraṃ tadvijñānaṃ pauruṣaṃ nirvikalpakam // 41
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकस्वराविकल्पात्मज्ञानौचित्येन यावसा । तद्बौद्धं यस्य तत्पौंस्नं प्राग्वत्पोष्यं च पोष्टृ च ॥ ४२
vikasvarāvikalpātmajñānaucityena yāvasā / tadbauddhaṃ yasya tatpauṃsnaṃ prāgvatpoṣyaṃ ca poṣṭṛ ca // 42
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दीक्षादिना पौंस्नमज्ञानं ध्वंसि यद्यपि । तथापि तच्छरीरान्ते तज्ज्ञानं व्यज्यते स्फुटम् ॥ ४३
tatra dīkṣādinā pauṃsnamajñānaṃ dhvaṃsi yadyapi / tathāpi taccharīrānte tajjñānaṃ vyajyate sphuṭam // 43
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बौद्धज्ञानेन तु यदा बौद्धमज्ञानजृम्भितम् । विलीयते तदा जीवन्मुक्तिः करतले स्थिता ॥ ४४
bauddhajñānena tu yadā bauddhamajñānajṛmbhitam / vilīyate tadā jīvanmuktiḥ karatale sthitā // 44
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीक्षापि बौद्धविज्ञानपूर्वा सत्यं विमोचिका । तेन तत्रापि बौद्धस्य ज्ञानस्यास्ति प्रधानता ॥ ४५
dīkṣāpi bauddhavijñānapūrvā satyaṃ vimocikā / tena tatrāpi bauddhasya jñānasyāsti pradhānatā // 45
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानाज्ञानागतं चैतद्द्वित्वं स्वायम्भुवे रुरौ । मतङ्गादौ कृतं श्रीमत्खेटपालादिदैशिकैः ॥ ४६
jñānājñānāgataṃ caitaddvitvaṃ svāyambhuve rurau / mataṅgādau kṛtaṃ śrīmatkheṭapālādidaiśikaiḥ // 46
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाविधावसायात्मबौद्धविज्ञानसम्पदे । शास्त्रमेव प्रधानं यज्ज्ञेयतत्त्वप्रदर्शकम् ॥ ४७
tathāvidhāvasāyātmabauddhavijñānasampade / śāstrameva pradhānaṃ yajjñeyatattvapradarśakam // 47
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीक्षया गलिते प्यन्तरज्ञाने पौरुषात्मनि । धीगतस्यानिवृत्तत्वाद्विकल्पो पि हि संभवेत ॥ ४८
dīkṣayā galite pyantarajñāne pauruṣātmani / dhīgatasyānivṛttatvādvikalpo pi hi saṃbhaveta // 48
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहसद्भावपर्यन्तमात्मभावो यतो धियि । देहान्ते पि न मोक्षः स्यात्पौरुषाज्ञानहानितः ॥ ४९
dehasadbhāvaparyantamātmabhāvo yato dhiyi / dehānte pi na mokṣaḥ syātpauruṣājñānahānitaḥ // 49
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बौद्धाज्ञाननिवृत्तौ तु विकल्पोन्मूलनाद्ध्रुवम् । तदैव मोक्ष इत्युक्तं धात्रा श्रीमन्निशाटने ॥ ५०
bauddhājñānanivṛttau tu vikalponmūlanāddhruvam / tadaiva mokṣa ityuktaṃ dhātrā śrīmanniśāṭane // 50
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्पयुक्तचितस्तु पिण्डपाताच्छिवं ब्रजेत् । इतरस्तु तदैवेति शास्त्रस्यात्र प्रधानतः ॥ ५१
vikalpayuktacitastu piṇḍapātācchivaṃ brajet / itarastu tadaiveti śāstrasyātra pradhānataḥ // 51
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयस्य हि परं तत्त्वं यः प्रकाशात्मकः शिवः । नह्यप्रकाशरूपस्य प्राकाश्यं वस्तुतापि वा ॥ ५२
jñeyasya hi paraṃ tattvaṃ yaḥ prakāśātmakaḥ śivaḥ / nahyaprakāśarūpasya prākāśyaṃ vastutāpi vā // 52
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्तुतापि भावानां चमत्कारैकगोचरा । यत्कुड्यसदृशी नेयं धीरवस्त्वेतदित्यपि ॥ ५३
avastutāpi bhāvānāṃ camatkāraikagocarā / yatkuḍyasadṛśī neyaṃ dhīravastvetadityapi // 53
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशो नाम यश्चायं सर्वत्रैव प्रकाशते । अनपह्नवनीयत्वात् किं तस्मिन्मानकल्पनैः ॥ ५४
prakāśo nāma yaścāyaṃ sarvatraiva prakāśate / anapahnavanīyatvāt kiṃ tasminmānakalpanaiḥ // 54
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणान्यपि वस्तूनां जीवितं यानि तन्वते । तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः ॥ ५५
pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate / teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ // 55
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वापह्नवहेवाकधर्माप्येवं हि वर्तते । ज्ञानमात्मार्थमित्येतन्नेति मां प्रति भासते ॥ ५६
sarvāpahnavahevākadharmāpyevaṃ hi vartate / jñānamātmārthamityetanneti māṃ prati bhāsate // 56
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपह्नुतौ साधने वा वस्तूनामाद्यमीदृशम् । यत्तत्र के प्रमाणानामुपपत्त्युपयोगिते ॥ ५७
apahnutau sādhane vā vastūnāmādyamīdṛśam / yattatra ke pramāṇānāmupapattyupayogite // 57
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[५८ मिस्सिन्ग्]॥
[58 missing]//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामिके तत एवोक्तं हेतुवादविवर्जितम् । तस्य देवातिदेवस्य परापेक्षा न विद्यते ॥ ५९
kāmike tata evoktaṃ hetuvādavivarjitam / tasya devātidevasya parāpekṣā na vidyate // 59
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्य तदपेक्षत्वात्स्वतन्त्रो यमतः स्थितः । अनपेक्षस्य वशिनो देशकालाकृतिक्रमाः ॥ ६०
parasya tadapekṣatvātsvatantro yamataḥ sthitaḥ / anapekṣasya vaśino deśakālākṛtikramāḥ // 60
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियता नेति स विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः शिवः । विभुत्वात्सर्वगो नित्यभावादाद्यन्तवर्जितः ॥ ६१
niyatā neti sa vibhurnityo viśvākṛtiḥ śivaḥ / vibhutvātsarvago nityabhāvādādyantavarjitaḥ // 61
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वाकृतित्वाच्चिदचित्तद्वैचित्र्यावभासकः । ततो स्य बहुरूपत्वमुक्तं दीक्षोत्तरादिके ॥ ६२
viśvākṛtitvāccidacittadvaicitryāvabhāsakaḥ / tato sya bahurūpatvamuktaṃ dīkṣottarādike // 62
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुवनं विग्रहो ज्योतिः खं शब्दो मन्त्र एव च । बिन्दुनादादिसंभिन्नः षड्विधः शिव उच्यते ॥ ६३
bhuvanaṃ vigraho jyotiḥ khaṃ śabdo mantra eva ca / bindunādādisaṃbhinnaḥ ṣaḍvidhaḥ śiva ucyate // 63
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो यदात्मकतानिष्ठस्तद्भावं स प्रपद्यते । व्योमादिशब्दविज्ञानात्परो मोक्षो न संशयः ॥ ६४
yo yadātmakatāniṣṭhastadbhāvaṃ sa prapadyate / vyomādiśabdavijñānātparo mokṣo na saṃśayaḥ // 64
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वाकृतित्वे देवस्य तदेतच्चोपलक्षणम् । अनवच्छिन्नतारूढाववच्छेदलये स्य च ॥ ६५
viśvākṛtitve devasya tadetaccopalakṣaṇam / anavacchinnatārūḍhāvavacchedalaye sya ca // 65
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तं च कामिके देवः सर्वाकृतिर्निराकृतिः । जलदर्पणवत्तेन सर्वं व्याप्तं चराचरम् ॥ ६६
uktaṃ ca kāmike devaḥ sarvākṛtirnirākṛtiḥ / jaladarpaṇavattena sarvaṃ vyāptaṃ carācaram // 66
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चास्य विमुताद्यो यं धर्मो न्योन्यं विभिद्यते । एक एवास्य धर्मो सौ सर्वाक्षेपेण वर्तते ॥ ६७
na cāsya vimutādyo yaṃ dharmo nyonyaṃ vibhidyate / eka evāsya dharmo sau sarvākṣepeṇa vartate // 67
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव युक्त इत्याञ्जसो विधिः । बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ॥ ६८
tena svātantryaśaktyaiva yukta ityāñjaso vidhiḥ / bahuśaktitvamapyasya tacchaktyaivāviyuktatā // 68
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिश्च नाम भावस्य स्वं रूपं मातृकल्पितम् । तेनाद्वयः स एवापि शक्तिमत्परिकल्पने ॥ ६९
śaktiśca nāma bhāvasya svaṃ rūpaṃ mātṛkalpitam / tenādvayaḥ sa evāpi śaktimatparikalpane // 69
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातृक्लृप्ते हि देवस्य तत्र तत्र वपुष्यलम् । को भेदो वस्तुतो वह्नेर्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥ ७०
mātṛklṛpte hi devasya tatra tatra vapuṣyalam / ko bhedo vastuto vahnerdagdhṛpaktṛtvayoriva // 70
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वासौ परमार्थेन न किंचिद्भासनादृते । नह्यस्ति किंचित्तच्छक्तितद्वद्भेदो पि वास्तवः ॥ ७१
na vāsau paramārthena na kiṃcidbhāsanādṛte / nahyasti kiṃcittacchaktitadvadbhedo pi vāstavaḥ // 71
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशक्त्युद्रेकजनकं तादात्म्याद्वस्तुनो हि यत् । शक्तिस्तदपि देव्येवं भान्त्यप्यन्यस्वरूपिणी ॥ ७२
svaśaktyudrekajanakaṃ tādātmyādvastuno hi yat / śaktistadapi devyevaṃ bhāntyapyanyasvarūpiṇī // 72
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवश्चालुप्तविभवस्तथा सृष्टो वभासते । स्वसंविन्मातृमकुरे स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु ॥ ७३
śivaścāluptavibhavastathā sṛṣṭo vabhāsate / svasaṃvinmātṛmakure svātantryādbhāvanādiṣu // 73
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्येन मुखेनैष भात्यनंशो पि तत्तथा । शक्तिरित्येष वस्त्वेव शक्तितद्वत्क्रमः स्फुटः ॥ ७४
tasmādyena mukhenaiṣa bhātyanaṃśo pi tattathā / śaktirityeṣa vastveva śaktitadvatkramaḥ sphuṭaḥ // 74
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमत्किरणशास्त्रे च तत्प्रश्नोत्तरपूर्वकम् । अनुभावो विकल्पो पि मानसो न मनः शिवे ॥ ७५
śrīmatkiraṇaśāstre ca tatpraśnottarapūrvakam / anubhāvo vikalpo pi mānaso na manaḥ śive // 75
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविज्ञाय शिवं दीक्षा कथमित्यत्र चोत्तरम् । क्षुधाद्यनुभवो नैव विकल्पो नहि मानसः ॥ ७६
avijñāya śivaṃ dīkṣā kathamityatra cottaram / kṣudhādyanubhavo naiva vikalpo nahi mānasaḥ // 76
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाद्यनध्यक्षत्वे पि रूपादेव यथा तरुम् । विकल्पो वेत्ति तद्वत्तु नादबिन्द्वादिना शिवम् ॥ ७७
rasādyanadhyakṣatve pi rūpādeva yathā tarum / vikalpo vetti tadvattu nādabindvādinā śivam // 77
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुशक्तित्वमस्योक्तं शिवस्य यदतो महान् । कलातत्त्वपुरार्णाणुपदादिर्भेदविस्तरः ॥ ७८
bahuśaktitvamasyoktaṃ śivasya yadato mahān / kalātattvapurārṇāṇupadādirbhedavistaraḥ // 78
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टिस्थितितिरोधानसंहारानुग्रहादि च । तुर्यमित्यपि देवस्य बहुशक्तित्वजृम्भितम् ॥ ७९
sṛṣṭisthititirodhānasaṃhārānugrahādi ca / turyamityapi devasya bahuśaktitvajṛmbhitam // 79
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तान्यतदतीतानि यान्यपि । तान्यप्यमुष्य नाथस्य स्वातन्त्र्यलहरीभरः ॥ ८०
jāgratsvapnasuṣuptānyatadatītāni yānyapi / tānyapyamuṣya nāthasya svātantryalaharībharaḥ // 80
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महामन्त्रेशमन्त्रेशमन्त्राः शिवपुरोगमाः । अकलौ सकलश्चेति शिवस्यैव विभूतयः ॥ ८१
mahāmantreśamantreśamantrāḥ śivapurogamāḥ / akalau sakalaśceti śivasyaiva vibhūtayaḥ // 81
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वग्रामस्य सर्वस्य धर्मः स्यादनपायवान् । आत्मैव हि स्वभावात्मेत्युक्तं श्रीत्रिशिरोमते ॥ ८२
tattvagrāmasya sarvasya dharmaḥ syādanapāyavān / ātmaiva hi svabhāvātmetyuktaṃ śrītriśiromate // 82
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् । सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥ ८३
hṛdisthaṃ sarvadehasthaṃ svabhāvasthaṃ susūkṣmakam / sāmūhyaṃ caiva tattvānāṃ grāmaśabdena kīrtitam // 83
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मैव धर्म इत्युक्तः शिवामृतपरिप्लुतः । प्रकाशावस्थितं ज्ञानं भावाभावादिमध्यतः ॥ ८४
ātmaiva dharma ityuktaḥ śivāmṛtapariplutaḥ / prakāśāvasthitaṃ jñānaṃ bhāvābhāvādimadhyataḥ // 84
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं द्रष्टृत्वं विगतावृति । विविक्तवस्तुकथितशुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥ ८५
svasthāne vartanaṃ jñeyaṃ draṣṭṛtvaṃ vigatāvṛti / viviktavastukathitaśuddhavijñānanirmalaḥ // 85
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामधर्मवृत्तिरुक्तस्तस्य सर्वं प्रसिद्ध्यति । ऊर्ध्व त्यक्त्वाधो विशेत्स रामस्थो मध्यदेशगः ॥ ८६
grāmadharmavṛttiruktastasya sarvaṃ prasiddhyati / ūrdhva tyaktvādho viśetsa rāmastho madhyadeśagaḥ // 86
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतिः स्थानं स्वप्नजाग्रदुन्मेषणनिमेषणे । धावनं प्लवनं चैव आयासः शक्तिवेदनम् ॥ ८७
gatiḥ sthānaṃ svapnajāgradunmeṣaṇanimeṣaṇe / dhāvanaṃ plavanaṃ caiva āyāsaḥ śaktivedanam // 87
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिभेदास्तथा भावाः संज्ञाः कर्माण्यनेकशः । एष रामो व्यापको त्र शिवः परमकारणम् ॥ ८८
buddhibhedāstathā bhāvāḥ saṃjñāḥ karmāṇyanekaśaḥ / eṣa rāmo vyāpako tra śivaḥ paramakāraṇam // 88
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्मषक्षीणमनसा स्मृतिमात्रनिरोधनात् । ध्यायते परमं ध्येयं गमागमपदे स्थितम् ॥ ८९
kalmaṣakṣīṇamanasā smṛtimātranirodhanāt / dhyāyate paramaṃ dhyeyaṃ gamāgamapade sthitam // 89
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं शिवं तु व्रजति भैरवाख्यं जपादपि । तत्स्वरूपं जपः प्रोक्तो भावाभावपदच्युतः ॥ ९०
paraṃ śivaṃ tu vrajati bhairavākhyaṃ japādapi / tatsvarūpaṃ japaḥ prokto bhāvābhāvapadacyutaḥ // 90
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदत्रापि तदीयेन स्वातन्त्र्येणोपकल्पितः । दूरासन्नादिको भेदश्चित्स्वातन्त्र्यव्यपेक्षया ॥ ९१
tadatrāpi tadīyena svātantryeṇopakalpitaḥ / dūrāsannādiko bhedaścitsvātantryavyapekṣayā // 91
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्वातन्त्र्यपूर्णत्वादतिदुर्घटकार्ययम् । केन नाम न रूपेण भासते परमेश्वरः ॥ ९२
evaṃ svātantryapūrṇatvādatidurghaṭakāryayam / kena nāma na rūpeṇa bhāsate parameśvaraḥ // 92
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरावरणमाभाति भात्याबृतनिजात्मकः । आवृतानावृतो भाति बहुधा भेदसंगमात् ॥ ९३
nirāvaraṇamābhāti bhātyābṛtanijātmakaḥ / āvṛtānāvṛto bhāti bahudhā bhedasaṃgamāt // 93
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति शक्तित्रयं नाथे स्वातन्त्र्यापरनामकम् । इच्छादिभिरभिख्याभिर्गुरुभिः प्रकटीकृतम् ॥ ९४
iti śaktitrayaṃ nāthe svātantryāparanāmakam / icchādibhirabhikhyābhirgurubhiḥ prakaṭīkṛtam // 94
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवो ह्यन्वर्थशास्त्रोक्तैः शब्दैः समुपदिश्यते । महाभैरवदेवो यं पतिर्यः परमः शिवः ॥ ९५
devo hyanvarthaśāstroktaiḥ śabdaiḥ samupadiśyate / mahābhairavadevo yaṃ patiryaḥ paramaḥ śivaḥ // 95
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वं बिभर्ति पूरणधारणयोगेन तेन च श्रियते । सविमर्शतया रव रूपतश्च संसारभीरुहितकृच्च ॥ ९६
viśvaṃ bibharti pūraṇadhāraṇayogena tena ca śriyate / savimarśatayā rava rūpataśca saṃsārabhīruhitakṛcca // 96
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारभीतिजनिताद्रवात्परामर्शतो पि हृदि जातः । प्रकटीभूतं भवभयविमर्शनं शक्तिपाततो येन ॥ ९७
saṃsārabhītijanitādravātparāmarśato pi hṛdi jātaḥ / prakaṭībhūtaṃ bhavabhayavimarśanaṃ śaktipātato yena // 97
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्रप्रेरककालतत्त्वसंशोषकारिणो ये च । कालग्राससमाधानरसिकमनःसु तेषु च प्रकटः ॥ ९८
nakṣatraprerakakālatattvasaṃśoṣakāriṇo ye ca / kālagrāsasamādhānarasikamanaḥsu teṣu ca prakaṭaḥ // 98
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकोचिपशुजनभिये यासां रवणं स्वकरणदेवीनाम् । अन्तर्बहिश्चतुर्विधखेचर्यादिकगणस्यापि ॥ ९९
saṃkocipaśujanabhiye yāsāṃ ravaṇaṃ svakaraṇadevīnām / antarbahiścaturvidhakhecaryādikagaṇasyāpi // 99
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य स्वामी संसारवृत्तिविघटनमहाभीमः । भैरव इति गुरुभिरिमैरन्वर्थैः संस्तुतः शास्त्रे ॥ १००
tasya svāmī saṃsāravṛttivighaṭanamahābhīmaḥ / bhairava iti gurubhirimairanvarthaiḥ saṃstutaḥ śāstre // 100
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेयोपादेयकथाविरहे स्वानन्दघनतयोच्छलनम् । क्रीडा सर्वोत्कर्षेणवर्तनेच्छा तथा स्वतन्त्रत्वम् ॥ १०१
heyopādeyakathāvirahe svānandaghanatayocchalanam / krīḍā sarvotkarṣeṇavartanecchā tathā svatantratvam // 101
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहरणमभिन्ने पि स्वात्मनि भेदेन संजल्पः । निखिलावभासनाच्च द्योतनमस्य स्तुतिर्यतः सकलम् ॥ १०२
vyavaharaṇamabhinne pi svātmani bhedena saṃjalpaḥ / nikhilāvabhāsanācca dyotanamasya stutiryataḥ sakalam // 102
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रवणमात्मलाभात्प्रभृति समस्ते पि कर्तव्ये । बोधात्मकः समस्तक्रियामयो दृक्क्रियागुणश्च गतिः ॥ १०३
tatpravaṇamātmalābhātprabhṛti samaste pi kartavye / bodhātmakaḥ samastakriyāmayo dṛkkriyāguṇaśca gatiḥ // 103
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति निर्वचनैः शिवतनुशास्त्रे गुरुभिः स्मृतो देवः । शासनरोधनपालनपाचनयोगात्स सर्वमुपकुरुते । तेन पतिः श्रेयोमय एव शिवो नाशिवं किमपि तत्र ॥ १०४
iti nirvacanaiḥ śivatanuśāstre gurubhiḥ smṛto devaḥ / śāsanarodhanapālanapācanayogātsa sarvamupakurute / tena patiḥ śreyomaya eva śivo nāśivaṃ kimapi tatra // 104
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईदृग्रूपं कियदपि रुद्रोपेन्द्रादिषु स्फुरेद्येन । तेनावच्छेदनुदे परममहत्पदविशेषणमुपात्तम् ॥ १०५
īdṛgrūpaṃ kiyadapi rudropendrādiṣu sphuredyena / tenāvacchedanude paramamahatpadaviśeṣaṇamupāttam // 105
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति यज्ज्ञेयसतत्त्वं दर्श्यते तच्छिवाज्ञया । मया स्वसंवित्सत्तर्कपतिशास्त्रत्रिकक्रमात् ॥ १०६
iti yajjñeyasatattvaṃ darśyate tacchivājñayā / mayā svasaṃvitsattarkapatiśāstratrikakramāt // 106
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य शक्तय एवैतास्तिस्रो भान्ति परादिकाः । सृष्टौ स्थितौ लये तुर्ये तेनैता द्वादशोदिताः ॥ १०७
tasya śaktaya evaitāstisro bhānti parādikāḥ / sṛṣṭau sthitau laye turye tenaitā dvādaśoditāḥ // 107
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावान्पूर्णस्वभावो सौ परमः शिव उच्यते । तेनात्रोपासकाः साक्षात्तत्रैव परिनिष्ठिताः ॥ १०८
tāvānpūrṇasvabhāvo sau paramaḥ śiva ucyate / tenātropāsakāḥ sākṣāttatraiva pariniṣṭhitāḥ // 108
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासामपि च भेदांशन्यूनाधिक्यादियोजनम् । तत्स्वातन्त्र्यबलादेव शास्त्रेषु परिभाषितम् ॥ १०९
tāsāmapi ca bhedāṃśanyūnādhikyādiyojanam / tatsvātantryabalādeva śāstreṣu paribhāṣitam // 109
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवीरो यामलो थ त्रिशक्तिश्चतुरात्मकः । पञ्चमूर्तिः षडात्मायं सप्तको ष्टकभूषितः ॥ ११०
ekavīro yāmalo tha triśaktiścaturātmakaḥ / pañcamūrtiḥ ṣaḍātmāyaṃ saptako ṣṭakabhūṣitaḥ // 110
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवात्मा दशदिक्छक्तिरेकादशकलात्मकः । द्वादशारमहाचक्रनायको भैरवस्त्विति ॥ १११
navātmā daśadikchaktirekādaśakalātmakaḥ / dvādaśāramahācakranāyako bhairavastviti // 111
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं यावत्सहस्रारे निःसंख्यारे पि वा प्रभुः । विश्वचक्रे महेशानो विश्वशक्तिर्विजृम्भते ॥ ११२
evaṃ yāvatsahasrāre niḥsaṃkhyāre pi vā prabhuḥ / viśvacakre maheśāno viśvaśaktirvijṛmbhate // 112
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामपि च चक्राणा स्ववर्गानुगमात्मना । ऐक्येन चक्रगो भेदस्तत्र तत्र निरूपितः ॥ ११३
teṣāmapi ca cakrāṇā svavargānugamātmanā / aikyena cakrago bhedastatra tatra nirūpitaḥ // 113
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुष्षड्द्विर्द्विगणनायोगात्त्रैशिरसे मते । षट्चक्रेश्वरता नाथस्योक्ता चित्रनिजाकृतेः ॥ ११४
catuṣṣaḍdvirdvigaṇanāyogāttraiśirase mate / ṣaṭcakreśvaratā nāthasyoktā citranijākṛteḥ // 114
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नामानि चक्रदेवीनां तत्र कृत्यविभेदतः । सौम्यरौद्राकृतिध्यानयोगीन्यन्वर्थकल्पनात् ॥ ११५
nāmāni cakradevīnāṃ tatra kṛtyavibhedataḥ / saumyaraudrākṛtidhyānayogīnyanvarthakalpanāt // 115
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्य संविन्नाथस्य ह्यान्तरी प्रतिभा तनुः । सौम्यं वान्यन्मितं संविदूर्मिचक्रमुपास्यते ॥ ११६
ekasya saṃvinnāthasya hyāntarī pratibhā tanuḥ / saumyaṃ vānyanmitaṃ saṃvidūrmicakramupāsyate // 116
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य स्यात्पुष्टिरित्येषा संविद्देवी तथोदितात् । ध्यानात्संजल्पसंमिश्राद् व्यापाराच्चापि बाह्यतः ॥ ११७
asya syātpuṣṭirityeṣā saṃviddevī tathoditāt / dhyānātsaṃjalpasaṃmiśrād vyāpārāccāpi bāhyataḥ // 117
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुटीभूता सती भाति तस्य तादृक्फलप्रदा । पुष्टिः शुष्कस्य सरसीभावो जलमतः सितम् ॥ ११८
sphuṭībhūtā satī bhāti tasya tādṛkphalapradā / puṣṭiḥ śuṣkasya sarasībhāvo jalamataḥ sitam // 118
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुगम्य ततो ध्यानं तत्प्रधानं प्रतन्यते । ये च स्वभावतो वर्णा रसनिःष्यन्दिनो यथा ॥ ११९
anugamya tato dhyānaṃ tatpradhānaṃ pratanyate / ye ca svabhāvato varṇā rasaniḥṣyandino yathā // 119
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्त्यौष्ठ्यदन्त्यप्रायास्ते कैश्चिद्वर्णैः कृताः सह । तं बीजभावमागत्य संविदं स्फुटयन्ति ताम् ॥ १२०
dantyauṣṭhyadantyaprāyāste kaiścidvarṇaiḥ kṛtāḥ saha / taṃ bījabhāvamāgatya saṃvidaṃ sphuṭayanti tām // 120
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.