Abhinavagupta: Tantraloka 1

पुष्टिं कुरु रसेनैनमाप्यायय तरामिति । संजल्पो पि विकल्पात्मा किं तामेव न पूरयेत् ॥ १२१

puṣṭiṃ kuru rasenainamāpyāyaya tarāmiti / saṃjalpo pi vikalpātmā kiṃ tāmeva na pūrayet // 121

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतेयमिदं क्षीरमिदं सर्पिर्बलावहम् । तेनास्य बीजं पुष्णीयामित्येनां पूरयेत्क्रियाम् ॥ १२२

amṛteyamidaṃ kṣīramidaṃ sarpirbalāvaham / tenāsya bījaṃ puṣṇīyāmityenāṃ pūrayetkriyām // 122

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्विश्वेश्वरो बोधभैरवः समुपास्यते । अवच्छेदानवच्छिद्भ्यां भोगमोक्षार्थिभिर्जनैः ॥ १२३

tasmādviśveśvaro bodhabhairavaḥ samupāsyate / avacchedānavacchidbhyāṃ bhogamokṣārthibhirjanaiḥ // 123

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये प्यन्यदेवताभक्ता इत्यतो गुरुरादिशत् । ये बोधाद्व्यतिरिक्तं हि किंचिद्याज्यतया विदुः ॥ १२४

ye pyanyadevatābhaktā ityato gururādiśat / ye bodhādvyatiriktaṃ hi kiṃcidyājyatayā viduḥ // 124

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते पि वेद्यं विविञ्चाना बोधाभेदेन मन्वते । तेनाविच्छिन्नतामर्शरूपाहन्ताप्रथात्मनः ॥ १२५

te pi vedyaṃ viviñcānā bodhābhedena manvate / tenāvicchinnatāmarśarūpāhantāprathātmanaḥ // 125

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं-प्रथस्य न विधिः सृष्ट्यात्मास्य च पूर्वगः । वेद्या हि देवतासृष्टिः शक्तेर्हेतोः समुत्थिता ॥ १२६

svayaṃ-prathasya na vidhiḥ sṛṣṭyātmāsya ca pūrvagaḥ / vedyā hi devatāsṛṣṭiḥ śakterhetoḥ samutthitā // 126

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंरूपा तु संवित्तिर्नित्या स्वप्रथनात्मिका । विधिर्नियोगस्त्र्यंशा च भावना चोदनात्मिका ॥ १२७

ahaṃrūpā tu saṃvittirnityā svaprathanātmikā / vidhirniyogastryaṃśā ca bhāvanā codanātmikā // 127

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकसिद्धा इन्द्राद्या विधिपूर्वा हि देवताः । अहंबोधस्तु न तथा ते तु संवेद्यरूपताम् ॥ १२८

tadekasiddhā indrādyā vidhipūrvā hi devatāḥ / ahaṃbodhastu na tathā te tu saṃvedyarūpatām // 128

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मग्नामेव पश्यन्तस्तं विदन्तो पि नो विदुः । तदुक्तं न विदुर्मां तु तत्त्वेनातश्चलन्ति ते ॥ १२९

unmagnāmeva paśyantastaṃ vidanto pi no viduḥ / taduktaṃ na vidurmāṃ tu tattvenātaścalanti te // 129

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलनं तु व्यवच्छिन्नरूपतापत्तिरेव या । देवान्देवयजो यान्तीत्यादि तेन न्यरूप्यत ॥ १३०

calanaṃ tu vyavacchinnarūpatāpattireva yā / devāndevayajo yāntītyādi tena nyarūpyata // 130

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमज्ज्य वेद्यतां ये तु तत्र संविन्मयीं स्थितिम् । विदुस्ते ह्यनवच्छिन्नं तद्भक्ता अपि यान्ति माम् ॥ १३१

nimajjya vedyatāṃ ye tu tatra saṃvinmayīṃ sthitim / viduste hyanavacchinnaṃ tadbhaktā api yānti mām // 131

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्रात्र ह्यहंशब्दो बोधमात्रैकवाचकः । स भोक्तृप्रभुशब्दाभ्यां याज्ययष्ट्टतयोदितः ॥ १३२

sarvatrātra hyahaṃśabdo bodhamātraikavācakaḥ / sa bhoktṛprabhuśabdābhyāṃ yājyayaṣṭṭatayoditaḥ // 132

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याजमानी संविदेव याज्या नान्येति चोदितम् । न त्वाकृतिः कुतो प्यन्या देवता न हि सोचिता ॥ १३३

yājamānī saṃvideva yājyā nānyeti coditam / na tvākṛtiḥ kuto pyanyā devatā na hi socitā // 133

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिश्च नोक्तः को प्यत्र मन्त्रादि वृत्तिधाम वा । सो यमात्मानमावृत्य स्थितो जडपदं गतः ॥ १३४

vidhiśca noktaḥ ko pyatra mantrādi vṛttidhāma vā / so yamātmānamāvṛtya sthito jaḍapadaṃ gataḥ // 134

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतानावृतात्मा तु देवादिस्थावरान्तगः । जडाजडस्याप्येतस्य द्वैरूप्यस्यास्ति चित्रता ॥ १३५

āvṛtānāvṛtātmā tu devādisthāvarāntagaḥ / jaḍājaḍasyāpyetasya dvairūpyasyāsti citratā // 135

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य स्वतन्त्रभावो हि किं किं यन्न विचिन्तयेत् । तदुक्तं त्रिशिरःशास्त्रे संबुद्ध इति वेत्ति यः ॥ १३६ ज्ञेयभावो हि चिद्धर्मस्तच्छायाच्छादयेन्न ताम् ॥ १३६च् ।

tasya svatantrabhāvo hi kiṃ kiṃ yanna vicintayet / taduktaṃ triśiraḥśāstre saṃbuddha iti vetti yaḥ // 136 jñeyabhāvo hi ciddharmastacchāyācchādayenna tām // 136c /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाजडस्य भागस्य पुद्गलाण्वादिसंज्ञिनः । अनावरणभागांशे वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥ १३७

tenājaḍasya bhāgasya pudgalāṇvādisaṃjñinaḥ / anāvaraṇabhāgāṃśe vaicitryaṃ bahudhā sthitam // 137

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविद्रूपे न भेदो स्ति वास्तवो यद्यपि ध्रुवे । तथाप्यावृतिनिर्हासतारतम्यात्स लक्ष्यते ॥ १३८

saṃvidrūpe na bhedo sti vāstavo yadyapi dhruve / tathāpyāvṛtinirhāsatāratamyātsa lakṣyate // 138

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विस्तरेण वक्ष्यामः शक्तिपातविनिर्णये । समाप्य परतां स्थौल्यप्रसंगे चर्चयिष्यते ॥ १३९

tadvistareṇa vakṣyāmaḥ śaktipātavinirṇaye / samāpya paratāṃ sthaulyaprasaṃge carcayiṣyate // 139

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः कंचित्प्रमातारं प्रति प्रथयते विभुः । पूर्णमेव निजं रूपं कंचिदंशांशिकाक्रमात् ॥ १४०

ataḥ kaṃcitpramātāraṃ prati prathayate vibhuḥ / pūrṇameva nijaṃ rūpaṃ kaṃcidaṃśāṃśikākramāt // 140

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वभावैकभावात्मस्वरूपप्रथनं हि यत् । अणूनां तत्परं ज्ञानं तदन्यदपरं बहु ॥ १४१

viśvabhāvaikabhāvātmasvarūpaprathanaṃ hi yat / aṇūnāṃ tatparaṃ jñānaṃ tadanyadaparaṃ bahu // 141

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च साक्षादुपायेन तदुपायादिनापि च । प्रथमानं विचित्राभिर्भंगीभिरिह भिद्यते ॥ १४२

tacca sākṣādupāyena tadupāyādināpi ca / prathamānaṃ vicitrābhirbhaṃgībhiriha bhidyate // 142

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि स्वपरद्वारद्वारित्वात्सर्वश्ॐशशः । व्यवधानाव्यवधिना भूयान्भेदः प्रवर्तते ॥ १४३

tatrāpi svaparadvāradvāritvātsarvaśoṃśaśaḥ / vyavadhānāvyavadhinā bhūyānbhedaḥ pravartate // 143

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानस्य चाभ्युपायो यो न तदज्ञानमुच्यते । ज्ञानमेव तु तत्सूक्ष्मं परं त्विच्छात्मकं मतम् ॥ १४४

jñānasya cābhyupāyo yo na tadajñānamucyate / jñānameva tu tatsūkṣmaṃ paraṃ tvicchātmakaṃ matam // 144

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायोपेयभावस्तु ज्ञानस्य स्थौल्यविश्रमः । एषैव च क्रियाशक्तिर्बन्धमोक्षैककारणम् ॥ १४५

upāyopeyabhāvastu jñānasya sthaulyaviśramaḥ / eṣaiva ca kriyāśaktirbandhamokṣaikakāraṇam // 145

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राद्ये स्वपरामर्शे निर्विकल्पैकधामनि । यत्स्फुरेत्प्रकटं साक्षात्तदिच्छाख्यं प्रकीर्तितम् ॥ १४६

tatrādye svaparāmarśe nirvikalpaikadhāmani / yatsphuretprakaṭaṃ sākṣāttadicchākhyaṃ prakīrtitam // 146

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विस्फुरितदृशामनुसन्धिं विनाप्यलम् । भाति भावः स्फुटस्तद्वत्केषामपि शिवात्मता ॥ १४७

yathā visphuritadṛśāmanusandhiṃ vināpyalam / bhāti bhāvaḥ sphuṭastadvatkeṣāmapi śivātmatā // 147

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो भूयो विकल्पांशनिश्चयक्रमचर्चनात् । यत्परामर्शमभ्येति ज्ञानोपायं तु तद्विदुः ॥ १४८

bhūyo bhūyo vikalpāṃśaniścayakramacarcanāt / yatparāmarśamabhyeti jñānopāyaṃ tu tadviduḥ // 148

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तु तत्कल्पनाक्लृप्तबहिर्भूतार्थसाधनम् । क्रियोपायं तदाम्नातं भेदो नात्रापवर्गगः ॥ १४९

yattu tatkalpanāklṛptabahirbhūtārthasādhanam / kriyopāyaṃ tadāmnātaṃ bhedo nātrāpavargagaḥ // 149

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो नान्या क्रिया नाम ज्ञानमेव हि तत्तथा । रूढेर्योगान्ततां प्राप्तमिति श्रीगमशासने ॥ १५०

yato nānyā kriyā nāma jñānameva hi tattathā / rūḍheryogāntatāṃ prāptamiti śrīgamaśāsane // 150

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगो नान्यः क्रिया नान्या तत्त्वारूढा हि या मतिः । स्वचित्तवासनाशान्तौ सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ १५१

yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ / svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate // 151

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वचित्ते वासनाः कर्ममलमायाप्रसूतयः । तासां शान्तिनिमित्तं या मतिः संवित्स्वभाविका ॥ १५२

svacitte vāsanāḥ karmamalamāyāprasūtayaḥ / tāsāṃ śāntinimittaṃ yā matiḥ saṃvitsvabhāvikā // 152

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा देहारम्भिबाह्यस्थतत्त्वब्राताधिशायिनी । क्रिया सैव च योगः स्यात्तत्त्वानां चिल्लयीकृतौ ॥ १५३

sā dehārambhibāhyasthatattvabrātādhiśāyinī / kriyā saiva ca yogaḥ syāttattvānāṃ cillayīkṛtau // 153

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके पि किल गच्छामीत्येवमन्तः स्फुरैव या । सा देहं देशमक्षांश्चाप्याविशन्ती गतिक्रिया ॥ १५४

loke pi kila gacchāmītyevamantaḥ sphuraiva yā / sā dehaṃ deśamakṣāṃścāpyāviśantī gatikriyā // 154

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्क्रियापि या नाम ज्ञानमेव हि सा ततः । ज्ञानमेव विमोक्षाय युक्तं चैतदुदाहृतम् ॥ १५५

tasmātkriyāpi yā nāma jñānameva hi sā tataḥ / jñānameva vimokṣāya yuktaṃ caitadudāhṛtam // 155

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षो हि नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः । स्वरूपं चात्मनः संविन्नान्यत्तत्र तु याः पुनः ॥ १५६

mokṣo hi nāma naivānyaḥ svarūpaprathanaṃ hi saḥ / svarūpaṃ cātmanaḥ saṃvinnānyattatra tu yāḥ punaḥ // 156

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियादिकाः शक्तयस्ताः संविद्रूपाधिका नहि । असंविद्रूपतायोगाद्धर्मिणश्चानिरूपणात् ॥ १५७

kriyādikāḥ śaktayastāḥ saṃvidrūpādhikā nahi / asaṃvidrūpatāyogāddharmiṇaścānirūpaṇāt // 157

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमेश्वरशास्त्रे हि न च काणाददृष्टिवत् । शक्तीनां धर्मरूपाणामाश्रयः को पि कथ्यते ॥ १५८

parameśvaraśāstre hi na ca kāṇādadṛṣṭivat / śaktīnāṃ dharmarūpāṇāmāśrayaḥ ko pi kathyate // 158

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च दृक्क्रियेच्छाद्या भिन्नाश्चेच्छक्तयस्तथा । एकः शिव इतीयं वाग्वस्तुशून्यैव जायते ॥ १५९

tataśca dṛkkriyecchādyā bhinnāścecchaktayastathā / ekaḥ śiva itīyaṃ vāgvastuśūnyaiva jāyate // 159

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्संवित्त्वमेवैतत्स्वातन्त्र्यं यत्तदप्यलम् । विविच्यमानं बह्वीषु पर्यवस्यति शक्तिषु ॥ १६०

tasmātsaṃvittvamevaitatsvātantryaṃ yattadapyalam / vivicyamānaṃ bahvīṣu paryavasyati śaktiṣu // 160

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश्चात्मप्रथा मोक्षस्तन्नेहाशङ्क्यमीदृशम् । नावश्यं कारणात्कार्य तज्ज्ञान्यपि न मुच्यते ॥ १६१

yataścātmaprathā mokṣastannehāśaṅkyamīdṛśam / nāvaśyaṃ kāraṇātkārya tajjñānyapi na mucyate // 161

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ज्ञानेन मोक्षस्य या हेतुफलतोदिता । न सा मुख्या ततो नायं प्रसंग इति निश्चितम् ॥ १६२

yato jñānena mokṣasya yā hetuphalatoditā / na sā mukhyā tato nāyaṃ prasaṃga iti niścitam // 162

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञानस्वभावैव क्रिया स्थूलत्वमात्मनि । यतो वहति तेनास्यां चित्रता दृश्यतां किल ॥ १६३

evaṃ jñānasvabhāvaiva kriyā sthūlatvamātmani / yato vahati tenāsyāṃ citratā dṛśyatāṃ kila // 163

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियोपाये भ्युपायानां ग्राह्यबाह्यविभेदिनाम् । भेदोपभेदवैविध्यान्निःसंख्यत्वमवान्तरात् ॥ १६४

kriyopāye bhyupāyānāṃ grāhyabāhyavibhedinām / bhedopabhedavaividhyānniḥsaṃkhyatvamavāntarāt // 164

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन चैतत्प्रध्वस्तं यत्केचन शशङ्किरे । उपायभेदान्मोक्षे पि भेदः स्यादिति सूरयः ॥ १६५

anena caitatpradhvastaṃ yatkecana śaśaṅkire / upāyabhedānmokṣe pi bhedaḥ syāditi sūrayaḥ // 165

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलतच्छक्तिविध्वंसतिरोभूच्युतिमध्यतः । हेतुभेदे पि नो भिन्ना घटध्वंसादिवृत्तिवत् ॥ १६६

malatacchaktividhvaṃsatirobhūcyutimadhyataḥ / hetubhede pi no bhinnā ghaṭadhvaṃsādivṛttivat // 166

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतत्त्रिविधत्वं हि शास्त्रे श्रीपूर्वनामनि । आदेशि परमेशित्रा समावेशविनिर्णये ॥ १६७

tadetattrividhatvaṃ hi śāstre śrīpūrvanāmani / ādeśi parameśitrā samāveśavinirṇaye // 167

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकिंचिच्चिन्तकस्यैव गुरुणा प्रतिबोधतः । उत्पद्यते य आवेशः शाम्भवो साविदीरितः ॥ १६८

akiṃciccintakasyaiva guruṇā pratibodhataḥ / utpadyate ya āveśaḥ śāmbhavo sāvidīritaḥ // 168

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चाररहितं वस्तु चेतसैव विचिन्तयन् । यं समावेशमाप्नोति शाक्तः सो त्राभिधीयते ॥ १६९

uccārarahitaṃ vastu cetasaiva vicintayan / yaṃ samāveśamāpnoti śāktaḥ so trābhidhīyate // 169

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चारकरणध्यानवर्णस्थानप्रकल्पनैः । यो भवेत्स समावेशः सम्यगाणव उच्यते ॥ १७०

uccārakaraṇadhyānavarṇasthānaprakalpanaiḥ / yo bhavetsa samāveśaḥ samyagāṇava ucyate // 170

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकिंचिच्चिन्तकस्येति विकल्पानुपयोगिता । तया च झटिति ज्ञेयसमापत्तिर्निरूप्यते ॥ १७१

akiṃciccintakasyeti vikalpānupayogitā / tayā ca jhaṭiti jñeyasamāpattirnirūpyate // 171

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा कथं भवतीत्याह गुरुणातिगरीयसा । ज्ञेयाभिमुखबोधेन द्राक्प्ररूढत्वशालिना ॥ १७२

sā kathaṃ bhavatītyāha guruṇātigarīyasā / jñeyābhimukhabodhena drākprarūḍhatvaśālinā // 172

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयार्थे तसि व्याख्या वा वैयधिकरण्यतः । आवेशश्चास्वतन्त्रस्य स्वतद्रूपनिमज्जनात् ॥ १७३

tṛtīyārthe tasi vyākhyā vā vaiyadhikaraṇyataḥ / āveśaścāsvatantrasya svatadrūpanimajjanāt // 173

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतद्रूपता शम्भोराद्याच्छक्त्यविभागिनः । तेनायमत्र वाक्यार्थो विज्ञेयं प्रोन्मिषत्स्वयम् ॥ १७४

paratadrūpatā śambhorādyācchaktyavibhāginaḥ / tenāyamatra vākyārtho vijñeyaṃ pronmiṣatsvayam // 174

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनापि निश्चयेन द्राक् मातृदर्पणबिम्बितम् । मातारमधरीकुर्वत् स्वां विभूतिं प्रदर्शयत् ॥ १७५

vināpi niścayena drāk mātṛdarpaṇabimbitam / mātāramadharīkurvat svāṃ vibhūtiṃ pradarśayat // 175

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्ते हृदयनैर्मल्यातिशये तारतम्यतः । ज्ञेयं द्विधा च चिन्मात्रं जडं चाद्यं च कल्पितम् ॥ १७६

āste hṛdayanairmalyātiśaye tāratamyataḥ / jñeyaṃ dvidhā ca cinmātraṃ jaḍaṃ cādyaṃ ca kalpitam // 176

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरत्तु तथा सत्यं तद्विभागो यमीदृशः । जडेन यः समावेशः सप्रतिच्छन्दकाकृतिः ॥ १७७

itarattu tathā satyaṃ tadvibhāgo yamīdṛśaḥ / jaḍena yaḥ samāveśaḥ sapraticchandakākṛtiḥ // 177

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैतन्येन समावेशस्तादात्म्यं नापरं किल । तेनाविकल्पा संवित्तिर्भावनाद्यनपेक्षिणी ॥ १७८

caitanyena samāveśastādātmyaṃ nāparaṃ kila / tenāvikalpā saṃvittirbhāvanādyanapekṣiṇī // 178

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवतादात्म्यमापन्ना समावेशो त्र शांभवः । तत्प्रसादात्पुनः पश्चाद्भाविनो त्र विनिश्चयाः ॥ १७९

śivatādātmyamāpannā samāveśo tra śāṃbhavaḥ / tatprasādātpunaḥ paścādbhāvino tra viniścayāḥ // 179

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तु तादात्म्यमापन्ना न तु तेषामुपायता । विकल्पापेक्षया मानमविकल्पमिति ब्रुवन् ॥ १८०

santu tādātmyamāpannā na tu teṣāmupāyatā / vikalpāpekṣayā mānamavikalpamiti bruvan // 180

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युक्त एव सिद्धं हि विकल्पेनानुगम्यते । गृहीतमिति सुस्पष्टा निश्चयस्य यतः प्रथा ॥ १८१

pratyukta eva siddhaṃ hi vikalpenānugamyate / gṛhītamiti suspaṣṭā niścayasya yataḥ prathā // 181

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृह्णामीत्यविकल्पैक्यबलात्तु प्रतिपद्यते । अविकल्पात्मसंवित्तौ या स्फुरत्तैव वस्तुनः ॥ १८२

gṛhṇāmītyavikalpaikyabalāttu pratipadyate / avikalpātmasaṃvittau yā sphurattaiva vastunaḥ // 182

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा सिद्धिर्न विकल्पात्तु वस्त्वपेक्षाविवर्जितात् । केवलं संविदः सो यं नैर्मल्येतरविश्रमः ॥ १८३

sā siddhirna vikalpāttu vastvapekṣāvivarjitāt / kevalaṃ saṃvidaḥ so yaṃ nairmalyetaraviśramaḥ // 183

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्विकल्पानपेक्षत्वसापेक्षत्वे निजात्मनि । निशीथे पि मणिज्ञानी विद्युत्कालप्रदर्शितान् ॥ १८४

yadvikalpānapekṣatvasāpekṣatve nijātmani / niśīthe pi maṇijñānī vidyutkālapradarśitān // 184

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांस्तान्विशेषांश्चिनुते रत्नानां भूयसामपि । नैर्मल्यं संविदश्चेदं पूर्वाभ्यासवशादथो ॥ १८५

tāṃstānviśeṣāṃścinute ratnānāṃ bhūyasāmapi / nairmalyaṃ saṃvidaścedaṃ pūrvābhyāsavaśādatho // 185

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनियन्त्रेश्वरेच्छात इत्येतच्चर्चयिष्यते । पञ्चाशद्विधता चास्य समावेशस्य वर्णिता ॥ १८६

aniyantreśvarecchāta ityetaccarcayiṣyate / pañcāśadvidhatā cāsya samāveśasya varṇitā // 186

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वषट्त्रिंशकैतत्स्थस्फुटभेदाभिसन्धितः । एतत्तत्त्वान्तरे यत्पुंविद्याशक्त्यात्मकं त्रयम् ॥ १८७

tattvaṣaṭtriṃśakaitatsthasphuṭabhedābhisandhitaḥ / etattattvāntare yatpuṃvidyāśaktyātmakaṃ trayam // 187

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्भोधिकाष्ठाज्वलनसंख्यैर्भेदैर्यतः क्रमात् । पुंविद्याशक्तिसंज्ञं यत्तत्सर्वव्यापकं यतः ॥ १८८

ambhodhikāṣṭhājvalanasaṃkhyairbhedairyataḥ kramāt / puṃvidyāśaktisaṃjñaṃ yattatsarvavyāpakaṃ yataḥ // 188

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यापकेभ्यस्तेनेदं भेदेन गणितं किल । अशुद्धिशुद्ध्यमानत्वशुद्धितस्तु मिथो पि तत् ॥ १८९

avyāpakebhyastenedaṃ bhedena gaṇitaṃ kila / aśuddhiśuddhyamānatvaśuddhitastu mitho pi tat // 189

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतान्यध्यक्षसिद्धानि कार्यहेत्वनुमेयतः । तत्त्ववर्गात्पृथग्भूतसमाख्यान्यत एव हि ॥ १९०

bhūtānyadhyakṣasiddhāni kāryahetvanumeyataḥ / tattvavargātpṛthagbhūtasamākhyānyata eva hi // 190

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रतीतिसद्भावगोचरं भूतमेव हि । विदुश्चतुष्टये चात्र सावकाशे तदास्थितिम् ॥ १९१

sarvapratītisadbhāvagocaraṃ bhūtameva hi / viduścatuṣṭaye cātra sāvakāśe tadāsthitim // 191

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रशक्तिसमावेशः पञ्चधा ननु चर्च्यते । को वकाशो भवेत्तत्र भौतावेशादिवर्णने ॥ १९२

rudraśaktisamāveśaḥ pañcadhā nanu carcyate / ko vakāśo bhavettatra bhautāveśādivarṇane // 192

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसंगादेतदितिचेत्समाधिः संभवन्नयम् । नास्माकं मानसावर्जी लोको भिन्नरुचिर्यतः ॥ १९३

prasaṃgādetaditicetsamādhiḥ saṃbhavannayam / nāsmākaṃ mānasāvarjī loko bhinnaruciryataḥ // 193

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते द्वैतशास्त्रेषु परमेशाद्विभेदिता । भूतादीनां यथा सात्र न तथा द्वयवर्जिते ॥ १९४

ucyate dvaitaśāstreṣu parameśādvibheditā / bhūtādīnāṃ yathā sātra na tathā dvayavarjite // 194

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावान्षट्त्रिंशकः सो यं यदन्यदपि किंचन । एतावती महादेवी रुद्रशक्तिरनर्गला ॥ १९५

yāvānṣaṭtriṃśakaḥ so yaṃ yadanyadapi kiṃcana / etāvatī mahādevī rudraśaktiranargalā // 195

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत एव द्वितीये स्मिन्नधिकारे न्यरूप्यत । धरादेर्विश्वरूपत्वं पाञ्चदश्यादिभेदतः ॥ १९६

tata eva dvitīye sminnadhikāre nyarūpyata / dharāderviśvarūpatvaṃ pāñcadaśyādibhedataḥ // 196

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्यथा पुरस्थे र्थे गुणाद्यंशांशिकामुखात् । निरंशभावसंबोधस्तथैवात्रापि बुध्यताम् ॥ १९७

tasmādyathā purasthe rthe guṇādyaṃśāṃśikāmukhāt / niraṃśabhāvasaṃbodhastathaivātrāpi budhyatām // 197

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवाविकल्पत्वध्रौव्यप्राभववैभवैः । अन्यैर्वा शक्तिरूपत्वाद्धर्मैः स्वसमवायिभिः ॥ १९८

ata evāvikalpatvadhrauvyaprābhavavaibhavaiḥ / anyairvā śaktirūpatvāddharmaiḥ svasamavāyibhiḥ // 198

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशो प्यथ वांशेन तं विभुं परमेश्वरम् । उपासते विकल्पौघसंस्काराद्ये श्रुतोत्थितात् ॥ १९९

sarvaśo pyatha vāṃśena taṃ vibhuṃ parameśvaram / upāsate vikalpaughasaṃskārādye śrutotthitāt // 199

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तत्तत्स्वविकल्पान्तःस्फुरत्तद्धर्मपाटवात् । धर्मिणं पूर्णधर्मौघमभेदेनाधिशेरते ॥ २००

te tattatsvavikalpāntaḥsphurattaddharmapāṭavāt / dharmiṇaṃ pūrṇadharmaughamabhedenādhiśerate // 200

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊचिवानत एव श्रीविद्याधिपतिरादरात् । त्वत्स्वरूपमविकल्पमक्षजा कल्पने न विषयीकरोति चेत् । अन्तरुल्लिखितचित्रसंविदो नो भवेयुरनुभूतयः स्फुटाः ॥ २०१

ūcivānata eva śrīvidyādhipatirādarāt / tvatsvarūpamavikalpamakṣajā kalpane na viṣayīkaroti cet / antarullikhitacitrasaṃvido no bhaveyuranubhūtayaḥ sphuṭāḥ // 201

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुक्तं श्रीमतङ्गादौ स्वशक्तिकिरणात्मकम् । अथ पत्युरधिष्ठानमित्याद्युक्तं विशेषणैः ॥ २०२

taduktaṃ śrīmataṅgādau svaśaktikiraṇātmakam / atha patyuradhiṣṭhānamityādyuktaṃ viśeṣaṇaiḥ // 202

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां दिवि सुदीप्तात्मा निष्कम्पो चलमूर्तिमान् । काष्ठा सैव परा सूक्ष्मा सर्वदिक्कामृतात्मिका ॥ २०३

tasyāṃ divi sudīptātmā niṣkampo calamūrtimān / kāṣṭhā saiva parā sūkṣmā sarvadikkāmṛtātmikā // 203

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रध्वस्तावरणा शान्ता वस्तुमात्रातिलालसा । आद्यन्तोपरता साध्वी मूर्तित्वेनोपचर्यते ॥ २०४

pradhvastāvaraṇā śāntā vastumātrātilālasā / ādyantoparatā sādhvī mūrtitvenopacaryate // 204

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथोपचारस्यात्रैतन्निमितं सप्रयोजनम् । तन्मुखा स्फुटता धर्मिण्याशु तन्मयतास्थितिः ॥ २०५

tathopacārasyātraitannimitaṃ saprayojanam / tanmukhā sphuṭatā dharmiṇyāśu tanmayatāsthitiḥ // 205

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एव धर्माः शक्त्याख्यास्तैस्तैरुचितरूपकैः । आकारैः पर्युपास्यन्ते तन्मयीभावसिद्धये ॥ २०६

ta eva dharmāḥ śaktyākhyāstaistairucitarūpakaiḥ / ākāraiḥ paryupāsyante tanmayībhāvasiddhaye // 206

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र काचित्पुनः शक्तिरनन्ता वा मिताश्च वा । आक्षिपेद्धवतासत्त्वन्यायाद्दूरान्तिकत्वतः ॥ २०७

tatra kācitpunaḥ śaktiranantā vā mitāśca vā / ākṣipeddhavatāsattvanyāyāddūrāntikatvataḥ // 207

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन पूर्णस्वभावत्वं प्रकाशत्वं चिदात्मता । भैरवत्वं विश्वशक्तीराक्षिपेद्व्यापकत्वतः ॥ २०८

tena pūrṇasvabhāvatvaṃ prakāśatvaṃ cidātmatā / bhairavatvaṃ viśvaśaktīrākṣipedvyāpakatvataḥ // 208

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाशिवादयस्तूर्ध्वव्याप्त्यभावादधोजुषः । शक्तीः समाक्षिपेयुस्तदुपासान्तिकदूरतः ॥ २०९

sadāśivādayastūrdhvavyāptyabhāvādadhojuṣaḥ / śaktīḥ samākṣipeyustadupāsāntikadūrataḥ // 209

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं-भावे च शाक्ताख्यो वैकल्पिकपथक्रमः । इह तूक्तो यतस्तस्मात् प्रतियोग्यविकल्पकम् ॥ २१०

itthaṃ-bhāve ca śāktākhyo vaikalpikapathakramaḥ / iha tūkto yatastasmāt pratiyogyavikalpakam // 210

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकल्पपथारूढो येन येन पथा विशेत् । धरासदाशिवान्तेन तेन तेन शिवीभवेत् ॥ २११

avikalpapathārūḍho yena yena pathā viśet / dharāsadāśivāntena tena tena śivībhavet // 211

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मले हृदये प्राग्र्यस्फुरद्भूम्यंशभासिनि । प्रकाशे तन्मुखेनैव संवित्परशिवात्मता ॥ २१२

nirmale hṛdaye prāgryasphuradbhūmyaṃśabhāsini / prakāśe tanmukhenaiva saṃvitparaśivātmatā // 212

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परेच्छाशक्त्यंशसदुपायमिमं विदुः । शाम्भवाख्यं समावेशं सुमत्यन्तेनिवासिनः ॥ २१३

evaṃ parecchāśaktyaṃśasadupāyamimaṃ viduḥ / śāmbhavākhyaṃ samāveśaṃ sumatyantenivāsinaḥ // 213

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाक्तो थ भण्यते चेतोधी-मनोहंकृति स्फुटम् । सविकल्पतया मायामयमिच्छादि वस्तुतः ॥ २१४

śākto tha bhaṇyate cetodhī-manohaṃkṛti sphuṭam / savikalpatayā māyāmayamicchādi vastutaḥ // 214

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमानेन संकल्पाध्यवसायक्रमेण यः । शाक्तः स मायोपायो पि तदन्ते निर्विकल्पकः ॥ २१५

abhimānena saṃkalpādhyavasāyakrameṇa yaḥ / śāktaḥ sa māyopāyo pi tadante nirvikalpakaḥ // 215

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशोर्वै याविकल्पा भूर्दशा सा शाम्भवी परम् । अपूर्णा मातृदौरात्म्यात्तदपाये विकस्वरा ॥ २१६

paśorvai yāvikalpā bhūrdaśā sā śāmbhavī param / apūrṇā mātṛdaurātmyāttadapāye vikasvarā // 216

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वैकल्पिकी भूमिः शाक्ते कर्तृत्ववेदने । यस्यां स्फुटे परं त्वस्यां संकोचः पूर्वनीतितः ॥ २१७

evaṃ vaikalpikī bhūmiḥ śākte kartṛtvavedane / yasyāṃ sphuṭe paraṃ tvasyāṃ saṃkocaḥ pūrvanītitaḥ // 217

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा संकोचसंभारविलायनपरस्य तु । सा यथेष्टान्तराभासकारिणी शक्तिरुज्ज्वला ॥ २१८

tathā saṃkocasaṃbhāravilāyanaparasya tu / sā yatheṣṭāntarābhāsakāriṇī śaktirujjvalā // 218

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु वैकल्पिकी किं धीराणवे नास्ति तत्र सा । अन्योपायात्र तूच्चाररहितत्वं न्यरूपयत् ॥ २१९

nanu vaikalpikī kiṃ dhīrāṇave nāsti tatra sā / anyopāyātra tūccārarahitatvaṃ nyarūpayat // 219

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चारशब्देनात्रोक्ता बह्वन्तेन तदादयः । शक्त्युपाये न सन्त्येते भेदाभेदौ हि शक्तिता ॥ २२०

uccāraśabdenātroktā bahvantena tadādayaḥ / śaktyupāye na santyete bhedābhedau hi śaktitā // 220

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुर्नाम स्फुटो भेदस्तदुपाय इहाणवः । विकल्पनिश्चयात्मैव पर्यन्ते निर्विकल्पकः ॥ २२१

aṇurnāma sphuṭo bhedastadupāya ihāṇavaḥ / vikalpaniścayātmaiva paryante nirvikalpakaḥ // 221

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु धी-मानसाहंकृत्पुमांसो व्याप्नुयुः शिवम् । नाधोवर्तितया तेन कथितं कथमीदृशम् ॥ २२२

nanu dhī-mānasāhaṃkṛtpumāṃso vyāpnuyuḥ śivam / nādhovartitayā tena kathitaṃ kathamīdṛśam // 222

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते वस्तुतो स्माकं शिव एव तथाविधः । स्वरूपगोपनं कृत्वा स्वप्रकाशः पुनस्तथा ॥ २२३

ucyate vastuto smākaṃ śiva eva tathāvidhaḥ / svarūpagopanaṃ kṛtvā svaprakāśaḥ punastathā // 223

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैतशास्त्रे मतङ्गादौ चाप्येतत्सुनिरूपितम् । अधोव्याप्तुः शिवस्यैव स प्रकाशो व्यवस्थितः ॥ २२४

dvaitaśāstre mataṅgādau cāpyetatsunirūpitam / adhovyāptuḥ śivasyaiva sa prakāśo vyavasthitaḥ // 224

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन बुद्धि-मनोभूमावपि भाति परं पदम् ॥ २२५

yena buddhi-manobhūmāvapi bhāti paraṃ padam // 225

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वावप्येतौ समावेशौ निर्विकल्पार्णवं प्रति । प्रयात एव तद्रूढिं विना नैव हि किंचन ॥ २२६

dvāvapyetau samāveśau nirvikalpārṇavaṃ prati / prayāta eva tadrūḍhiṃ vinā naiva hi kiṃcana // 226

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्तिफलभिच्चात्र न प्रकल्प्येत्यतो ब्रवीत् । कल्पनायाश्च मुख्यत्वमत्रैव किल सूचितम् ॥ २२७

saṃvittiphalabhiccātra na prakalpyetyato bravīt / kalpanāyāśca mukhyatvamatraiva kila sūcitam // 227

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पापेक्षया यो पि प्रामाण्यं प्राह तन्मते । तद्विकल्पक्रमोपात्तनिर्विकल्पप्रमाणता ॥ २२८

vikalpāpekṣayā yo pi prāmāṇyaṃ prāha tanmate / tadvikalpakramopāttanirvikalpapramāṇatā // 228

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नतत्त्वमविद्वान्प्राङ्निश्चयोपायचर्चनात् । अनुपायाविकल्पाप्तौ रत्नज्ञ इति भण्यते ॥ २२९

ratnatattvamavidvānprāṅniścayopāyacarcanāt / anupāyāvikalpāptau ratnajña iti bhaṇyate // 229

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदोपायमत्रोक्तं शाम्भवं शाक्तमुच्यते । भेदाभेदात्मकोपायं भेदोपायं तदाणवम् ॥ २३०

abhedopāyamatroktaṃ śāmbhavaṃ śāktamucyate / bhedābhedātmakopāyaṃ bhedopāyaṃ tadāṇavam // 230

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ते ज्ञाने त्र सोपाये समस्तः कर्मविस्तरः । प्रस्फुटेनैव रूपेण भावी सो न्तर्भविष्यति ॥ २३१

ante jñāne tra sopāye samastaḥ karmavistaraḥ / prasphuṭenaiva rūpeṇa bhāvī so ntarbhaviṣyati // 231

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिया हि नाम विज्ञानान्नान्यद्वस्तु क्रमात्मताम् । उपायवशतः प्राप्तं तत्क्रियेति पुरोदितम् ॥ २३२

kriyā hi nāma vijñānānnānyadvastu kramātmatām / upāyavaśataḥ prāptaṃ tatkriyeti puroditam // 232

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्ज्ञानं च मुक्त्येककारणं स्वपरस्थितम् । यतो हि कल्पनामात्रं स्वपरादिविभूतयः ॥ २३३

samyagjñānaṃ ca muktyekakāraṇaṃ svaparasthitam / yato hi kalpanāmātraṃ svaparādivibhūtayaḥ // 233

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्ये काल्पनिकत्वे च यदैक्यस्फुरणात्मकः । गुरुः स तावदेकात्मा सिद्धो मुक्तश्च भण्यते ॥ २३४

tulye kālpanikatve ca yadaikyasphuraṇātmakaḥ / guruḥ sa tāvadekātmā siddho muktaśca bhaṇyate // 234

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावानस्य हि संतानो गुरुस्तावत्स कीर्तितः । सम्यग्ज्ञानमयश्चेति स्वात्मना मुच्यते ततः ॥ २३५

yāvānasya hi saṃtāno gurustāvatsa kīrtitaḥ / samyagjñānamayaśceti svātmanā mucyate tataḥ // 235

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत एव स्वसंतानं ज्ञानी तारयतीत्यदः । युक्त्यागमाभ्यां संसिद्धं तावानेको यतो मुनिः ॥ २३६

tata eva svasaṃtānaṃ jñānī tārayatītyadaḥ / yuktyāgamābhyāṃ saṃsiddhaṃ tāvāneko yato muniḥ // 236

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनात्र ये चोदयन्ति ननु ज्ञानाद्विमुक्तता । दीक्षादिका क्रिया चेयं सा कथं मुक्तये भवेत् ॥ २३७

tenātra ye codayanti nanu jñānādvimuktatā / dīkṣādikā kriyā ceyaṃ sā kathaṃ muktaye bhavet // 237

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात्मा सेति चेज्ज्ञानं यत्रस्थं तं विमोचयेत् । अन्यस्य मोचने वापि भवेत्किं नासमञ्जसम् । इति ते मूलतः क्षिप्ता यत्त्वत्रान्यैः समर्थितम् ॥ २३८

jñānātmā seti cejjñānaṃ yatrasthaṃ taṃ vimocayet / anyasya mocane vāpi bhavetkiṃ nāsamañjasam / iti te mūlataḥ kṣiptā yattvatrānyaiḥ samarthitam // 238

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलो नाम किल द्रव्यं चक्षुःस्थपटलादिवत् । तद्विहन्त्री क्रिया दीक्षा त्वञ्जनादिककर्मवत् ॥ २३९

malo nāma kila dravyaṃ cakṣuḥsthapaṭalādivat / tadvihantrī kriyā dīkṣā tvañjanādikakarmavat // 239

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पुरस्तान्निषेत्स्यामो युक्त्यागमविगर्हितम् । मलमायाकर्मणां च दर्शयिष्यामहे स्थितिम् ॥ २४०

tatpurastānniṣetsyāmo yuktyāgamavigarhitam / malamāyākarmaṇāṃ ca darśayiṣyāmahe sthitim // 240

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.