Abhinavagupta: Tantraloka 13

अथाधिकृतिभाहनं क इह वा कथं वेत्यलं विवेचयितुमुच्यते विविधशक्तिपातक्रमः ॥ १ब्

athādhikṛtibhāhanaṃ ka iha vā kathaṃ vetyalaṃ vivecayitumucyate vividhaśaktipātakramaḥ // 1b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र केचिदिह प्राहुः शक्तिपात इमं विधिम् । तं प्रदर्श्य निराकृत्य स्वमतं दर्शयिष्यते ॥ २

tatra kecidiha prāhuḥ śaktipāta imaṃ vidhim / taṃ pradarśya nirākṛtya svamataṃ darśayiṣyate // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेदं दृश्यमानं सत्सुखदुःखविमोहभाक् । विषमं सत्तथाभूतं समं हेतुं प्रकल्पयेत् ॥ ३

tatredaṃ dṛśyamānaṃ satsukhaduḥkhavimohabhāk / viṣamaṃ sattathābhūtaṃ samaṃ hetuṃ prakalpayet // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो व्यक्तं तच्च सत्त्वादिनानारूपमचेतनम् । घटादिवत्कार्यमिति हेतुरेको स्य सा निशा ॥ ४

so vyaktaṃ tacca sattvādinānārūpamacetanam / ghaṭādivatkāryamiti hetureko sya sā niśā // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा जडा कार्यताद्रूप्यात्कार्यं चास्यां सदेव हि । कलादिधरणीप्रान्तं जाड्यात्सा सूतये क्षमा ॥ ५

sā jaḍā kāryatādrūpyātkāryaṃ cāsyāṃ sadeva hi / kalādidharaṇīprāntaṃ jāḍyātsā sūtaye kṣamā // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनेशः क्षोभयेदेनां क्षोभो स्याः सूतियोग्यता । पुंसः प्रति च सा भोग्यं सूते नादीन् पृथग्विधान् ॥ ६

teneśaḥ kṣobhayedenāṃ kṣobho syāḥ sūtiyogyatā / puṃsaḥ prati ca sā bhogyaṃ sūte nādīn pṛthagvidhān // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसश्च निर्विशेषत्वे मुक्ताणून् प्रति किं न तत् । निमित्तं कर्मसंस्कारः स च तेषु न विद्यते ॥ ७

puṃsaśca nirviśeṣatve muktāṇūn prati kiṃ na tat / nimittaṃ karmasaṃskāraḥ sa ca teṣu na vidyate // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चेत्कर्मसंस्काराभावस्तेषां कुतः किल । न भोगादन्यकर्मांशप्रसङ्गो हि दुरत्ययः ॥ ८

iti cetkarmasaṃskārābhāvasteṣāṃ kutaḥ kila / na bhogādanyakarmāṃśaprasaṅgo hi duratyayaḥ // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपत्कर्मणां भोगो नच युक्तः क्रमेण हि । फलेद्यत्कर्म तत्कस्मात्स्वं रूपं संत्यजेत्क्वचित् ॥ ९

yugapatkarmaṇāṃ bhogo naca yuktaḥ krameṇa hi / phaledyatkarma tatkasmātsvaṃ rūpaṃ saṃtyajetkvacit // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात्कर्मक्षयश्चेत्तत्कुत ईश्वरचोदितात् । धर्माद्यदि कुतः सो पि कर्मतश्चेत्तदुच्यताम् ॥ १०

jñānātkarmakṣayaścettatkuta īśvaracoditāt / dharmādyadi kutaḥ so pi karmataścettaducyatām // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि कर्मास्ति तादृक्षं येन ज्ञानं प्रवर्तते । कर्मजत्वे च तज्ज्ञानं फलराशौ पतेद्ध्रुवम् ॥ ११

nahi karmāsti tādṛkṣaṃ yena jñānaṃ pravartate / karmajatve ca tajjñānaṃ phalarāśau pateddhruvam // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यकर्मफलं प्राच्यं कर्मराशिं च किं दहेत् । ईशस्य द्वेषरागादिशून्यस्यापि कथं क्वचित् ॥ १२

anyakarmaphalaṃ prācyaṃ karmarāśiṃ ca kiṃ dahet / īśasya dveṣarāgādiśūnyasyāpi kathaṃ kvacit // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाभिसंधिर्नान्यत्र भेदहेतोरभावतः । नन्वित्थं प्रदहेज्ज्ञानं कर्मजालानि कर्म हि ॥ १३

tathābhisaṃdhirnānyatra bhedahetorabhāvataḥ / nanvitthaṃ pradahejjñānaṃ karmajālāni karma hi // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानसहकारीदं सूते स्वर्गादिकं फलम् । अज्ञानं ज्ञानतो नश्येदन्यकर्मफलादपि ॥ १४

ajñānasahakārīdaṃ sūte svargādikaṃ phalam / ajñānaṃ jñānato naśyedanyakarmaphalādapi // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासादिकं चान्यद्दुष्टकर्मफलं भवेत् । निष्फलीकुरुते दुष्टं कर्मेत्यङ्गीकृतं किल ॥ १५

upavāsādikaṃ cānyadduṣṭakarmaphalaṃ bhavet / niṣphalīkurute duṣṭaṃ karmetyaṅgīkṛtaṃ kila // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानमिति यत्प्रोक्तं ज्ञानाभावः स चेत्स किम् । प्रागभावो थवा ध्वंस आद्ये किं सर्वसंविदाम् ॥ १६

ajñānamiti yatproktaṃ jñānābhāvaḥ sa cetsa kim / prāgabhāvo thavā dhvaṃsa ādye kiṃ sarvasaṃvidām // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यापि वाथ ज्ञानस्य प्राच्यः पक्षस्त्वसंभवी । न किंचिद्यस्य विज्ञानमुदपादि तथाविधः ॥ १७

kasyāpi vātha jñānasya prācyaḥ pakṣastvasaṃbhavī / na kiṃcidyasya vijñānamudapādi tathāvidhaḥ // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाणुरस्ति भवे ह्यस्मिन्ननादौ को न्वयं क्रमः । भाविनः प्रागभावश्च ज्ञानस्येति स्थिते सति ॥ १८

nāṇurasti bhave hyasminnanādau ko nvayaṃ kramaḥ / bhāvinaḥ prāgabhāvaśca jñānasyeti sthite sati // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्ताणोरपि सो स्त्येव जन्मतः प्रागसौ नच । ज्ञानं भावि विमुक्ते स्मिन्निति चेच्चर्च्यतामिदम् ॥ १९

muktāṇorapi so styeva janmataḥ prāgasau naca / jñānaṃ bhāvi vimukte sminniti ceccarcyatāmidam // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माज्ज्ञानं न भाव्यत्र ननु देहाद्यजन्मतः । तत्कस्मात्कर्मणः क्षैण्यात्तत्कुतो ज्ञानहानितः ॥ २०

kasmājjñānaṃ na bhāvyatra nanu dehādyajanmataḥ / tatkasmātkarmaṇaḥ kṣaiṇyāttatkuto jñānahānitaḥ // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानस्य कथं हानिः प्रागभावे हि संविदः । अज्ञानं प्रागभावो सौ न भाव्युत्पत्त्यसंभवात् ॥ २१

ajñānasya kathaṃ hāniḥ prāgabhāve hi saṃvidaḥ / ajñānaṃ prāgabhāvo sau na bhāvyutpattyasaṃbhavāt // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मान्न भावि तज्ज्ञानं ननु देहाद्यजन्मतः । इत्येष सर्वपक्षघ्नो निशितश्चक्रकभ्रमः ॥ २२

kasmānna bhāvi tajjñānaṃ nanu dehādyajanmataḥ / ityeṣa sarvapakṣaghno niśitaścakrakabhramaḥ // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रध्वंस एवेदमज्ञानं तत्सदा स्थितम् । मुक्ताणुष्विति तेष्वस्तु मायाकार्यविजृम्भितम् ॥ २३

atha pradhvaṃsa evedamajñānaṃ tatsadā sthitam / muktāṇuṣviti teṣvastu māyākāryavijṛmbhitam // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाज्ञानं नह्यभावो मिथ्याज्ञानं तु तन्मतम् । तदेव कर्मणां स्वस्मिन्कर्तव्ये सहकारणम् ॥ २४

athājñānaṃ nahyabhāvo mithyājñānaṃ tu tanmatam / tadeva karmaṇāṃ svasminkartavye sahakāraṇam // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तव्यं तर्हि किं कर्म यदा सूते स्वकं फलम् । तदैव मिथ्याज्ञानेन सता हेतुत्वमाप्यते ॥ २५

vaktavyaṃ tarhi kiṃ karma yadā sūte svakaṃ phalam / tadaiva mithyājñānena satā hetutvamāpyate // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यस्मिन्क्षणे कर्म कृतं तत्र स्वरूपसत् । मिथ्याज्ञानं यदि ततस्तादृशात्कमर्णः फलम् ॥ २६

atha yasminkṣaṇe karma kṛtaṃ tatra svarūpasat / mithyājñānaṃ yadi tatastādṛśātkamarṇaḥ phalam // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्पक्षे प्रलये वृत्ते प्राच्यसृष्टिप्रवर्तने । देहाद्यभावान्नो मिथ्याज्ञानस्य क्वापि संभवः ॥ २७

prākpakṣe pralaye vṛtte prācyasṛṣṭipravartane / dehādyabhāvānno mithyājñānasya kvāpi saṃbhavaḥ // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरस्मिन्पुनः पक्षे यदा यद्येन यत्र वा । क्रियते कर्म तत्सर्वमज्ञानसचिवं तदा ॥ २८

uttarasminpunaḥ pakṣe yadā yadyena yatra vā / kriyate karma tatsarvamajñānasacivaṃ tadā // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यमिति कस्यापि न कर्मप्रक्षयो भवेत् । यद्यपि ज्ञानवान्भूत्वा विधत्ते कर्म किंचन ॥ २९

avaśyamiti kasyāpi na karmaprakṣayo bhavet / yadyapi jñānavānbhūtvā vidhatte karma kiṃcana // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विफलं स्यात्तु तत्पूर्वकर्मराशौ तु का गतिः । अथ प्रलयकाले पि चित्स्वभावत्वयोगतः ॥ ३०

viphalaṃ syāttu tatpūrvakarmarāśau tu kā gatiḥ / atha pralayakāle pi citsvabhāvatvayogataḥ // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणूना संभवत्येव ज्ञानं मिथ्येति तत्कुतः । स्वभावादिति चेन्मुक्ते शिवे वा किं तथा नहि ॥ ३१

aṇūnā saṃbhavatyeva jñānaṃ mithyeti tatkutaḥ / svabhāvāditi cenmukte śive vā kiṃ tathā nahi // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चादर्शनमाख्यातं निमित्तं परिणामिनि । प्रधाने तद्धि संकीर्णवैवित्तयोभययोगतः ॥ ३२

yaccādarśanamākhyātaṃ nimittaṃ pariṇāmini / pradhāne taddhi saṃkīrṇavaivittayobhayayogataḥ // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनाय पुमर्थैकयोग्यतासचिवं धियः । आरभ्य सते धरणीपर्यन्तं तत्र यच्चितः ॥ ३३

darśanāya pumarthaikayogyatāsacivaṃ dhiyaḥ / ārabhya sate dharaṇīparyantaṃ tatra yaccitaḥ // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिवृत्त्यविशिष्टत्वं पुंस्प्रयाशर्प्रसादतः । प्रकाशनाद्धियो र्थेन सह भोगः स भण्यते ॥ ३४

buddhivṛttyaviśiṣṭatvaṃ puṃsprayāśarprasādataḥ / prakāśanāddhiyo rthena saha bhogaḥ sa bhaṇyate // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिरेवास्मि विकृतिधर्मिकान्यस्तु को प्यसौ । मद्विलक्षण एकात्मेत्येवं वैवि यसंविदि ॥ ३५

buddhirevāsmi vikṛtidharmikānyastu ko pyasau / madvilakṣaṇa ekātmetyevaṃ vaivi yasaṃvidi // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुमर्थस्य कृतत्वेन सहकारिवियोगतः । तं पुमांसं प्रति नैव सूते किंत्वन्यमेव हि ॥ ३६

pumarthasya kṛtatvena sahakāriviyogataḥ / taṃ pumāṃsaṃ prati naiva sūte kiṃtvanyameva hi // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पुंसो थ मूलस्य धर्मो दर्शनता द्वयोः । अथवेति विकल्पो यमास्तामेतत्तु भण्यताम् ॥ ३७

atra puṃso tha mūlasya dharmo darśanatā dvayoḥ / athaveti vikalpo yamāstāmetattu bhaṇyatām // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगो विवेकपर्यन्त इति यत्तत्र को वधिः । विवेकलाभे निखिलसूतिदृग्यदि सापि किम् ॥ ३८

bhogo vivekaparyanta iti yattatra ko vadhiḥ / vivekalābhe nikhilasūtidṛgyadi sāpi kim // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्येन विशेषैर्वा प्राच्ये स्यादेकजन्मतः । उत्तरे न कदाचित्स्याद्भाविकालस्य योगतः ॥ ३९

sāmānyena viśeṣairvā prācye syādekajanmataḥ / uttare na kadācitsyādbhāvikālasya yogataḥ // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैश्चिदेव विशेषैश्चेत्सर्वेषां युगपद्भवेत् । विवेको नादिसंयोगात्का ह्यन्योन्यं विचित्रता ॥ ४०

kaiścideva viśeṣaiścetsarveṣāṃ yugapadbhavet / viveko nādisaṃyogātkā hyanyonyaṃ vicitratā // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सांख्यदृशापीदमज्ञानं नैव युज्यते । अज्ञानेन विना बन्धमोक्षौ नैव व्यवस्थया ॥ ४१

tasmātsāṃkhyadṛśāpīdamajñānaṃ naiva yujyate / ajñānena vinā bandhamokṣau naiva vyavasthayā // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युज्येते तच्च कथितयुक्तिभिर्नोपपद्यते । भायाकर्माणुदेवेच्छासद्भावे पि स्थिते ततः ॥ ४२

yujyete tacca kathitayuktibhirnopapadyate / bhāyākarmāṇudevecchāsadbhāve pi sthite tataḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बन्धमोक्षयोर्योगो भेदहेतोरसंभवात् । तस्मादज्ञानशब्देन ज्ञत्वकर्तृत्वधर्मणाम् ॥ ४३

na bandhamokṣayoryogo bhedahetorasaṃbhavāt / tasmādajñānaśabdena jñatvakartṛtvadharmaṇām // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदणूनामावरणं किंचिद्वाच्यं विपश्चिता । आवारणात्मना सिद्धं तत्स्वरूपादभेदवत् ॥ ४४

cidaṇūnāmāvaraṇaṃ kiṃcidvācyaṃ vipaścitā / āvāraṇātmanā siddhaṃ tatsvarūpādabhedavat // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदे प्रमाणाभावाच्च तदेकं निखिलात्मसु । तच्च कस्मात्प्रसूतं स्यान्मायातश्चेत्कथं नु सा ॥ ४५

bhede pramāṇābhāvācca tadekaṃ nikhilātmasu / tacca kasmātprasūtaṃ syānmāyātaścetkathaṃ nu sā // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदेव सुवीतैतन्न तु मुक्तात्मनीत्ययम् । प्राच्यः पर्यनुयोगः स्यान्निमित्तं चेन्न लभ्यते ॥ ४६

kvacideva suvītaitanna tu muktātmanītyayam / prācyaḥ paryanuyogaḥ syānnimittaṃ cenna labhyate // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्त्यभावतस्तेन नित्यं नच विनश्यति । तत एवैकतायां चान्यात्मसाधारणत्वतः ॥ ४७

utpattyabhāvatastena nityaṃ naca vinaśyati / tata evaikatāyāṃ cānyātmasādhāraṇatvataḥ // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वावस्त्वर्थकारित्वान्न चित्तत्संवृतित्वतः । न चैतेनात्मनां योगो हेतुमांस्तदसंभवात् ॥ ४८

na vāvastvarthakāritvānna cittatsaṃvṛtitvataḥ / na caitenātmanāṃ yogo hetumāṃstadasaṃbhavāt // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैकं वस्तु सन्नित्यं नित्यसंबद्धमात्मभिः । जडं मलं तदज्ञानं संसाराङ्कुरकारणम् ॥ ४९

tenaikaṃ vastu sannityaṃ nityasaṃbaddhamātmabhiḥ / jaḍaṃ malaṃ tadajñānaṃ saṃsārāṅkurakāraṇam // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य रोद्ध्री यदा शक्तिरुदास्ते शिवरश्मिभिः । तदाणुः स्पृश्यते स्पृष्टः स्वके ज्ञानक्रिये स्फुटे ॥ ५०

tasya roddhrī yadā śaktirudāste śivaraśmibhiḥ / tadāṇuḥ spṛśyate spṛṣṭaḥ svake jñānakriye sphuṭe // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाविशेदयं सूर्यकान्तो र्केणेव चोदितः । रोद्ध्र्याश्च शक्तेर्माध्यस्थ्यतारतम्यवशक्रमाअत् ॥ ५१

samāviśedayaṃ sūryakānto rkeṇeva coditaḥ / roddhryāśca śaktermādhyasthyatāratamyavaśakramāat // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रत्वमतः प्राहुरभिव्यक्तौ स्वसंविदः । स एष शक्तिपाताख्यः शास्त्रेषु परिभाष्यते ॥ ५२

vicitratvamataḥ prāhurabhivyaktau svasaṃvidaḥ / sa eṣa śaktipātākhyaḥ śāstreṣu paribhāṣyate // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोच्यते मलस्तावदित्थमेष न युज्यते । इति पूर्वाह्णिके प्रोक्तं पुनरुक्तौ तु किं फलम् ॥ ५३

atrocyate malastāvaditthameṣa na yujyate / iti pūrvāhṇike proktaṃ punaruktau tu kiṃ phalam // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलस्य पाकः को यं स्यान्नाशश्चेदितरात्मनाम् । स एको मल इत्युक्तेर्नैर्मल्यमनुषज्यते ॥ ५४

malasya pākaḥ ko yaṃ syānnāśaśceditarātmanām / sa eko mala ityukternairmalyamanuṣajyate // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रत्यात्मनियतो नादिश्च प्रागभाववत् । मलो नश्येत्तथाप्येष नाशो यदि सहेतुकः ॥ ५५

atha pratyātmaniyato nādiśca prāgabhāvavat / malo naśyettathāpyeṣa nāśo yadi sahetukaḥ // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुः कर्मेश्वरेच्छा वा कर्म तावन्न तादृशम् । ईश्वरेच्छा स्वतन्त्रा च क्वचिदेव तथैव किम् ॥ ५६

hetuḥ karmeśvarecchā vā karma tāvanna tādṛśam / īśvarecchā svatantrā ca kvacideva tathaiva kim // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहेतुको स्य नाशश्चेत्प्रागेवैष विनश्यतु । क्षणान्तरं सदृक् सूते इति चेत्स्थिरतैव सा ॥ ५७

ahetuko sya nāśaścetprāgevaiṣa vinaśyatu / kṣaṇāntaraṃ sadṛk sūte iti cetsthirataiva sā // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च नित्यस्य भावस्य हेत्वनायत्तजन्मनः । नाशो दृष्टः प्रागभावस्त्ववस्त्विति तथास्तु सः ॥ ५८

na ca nityasya bhāvasya hetvanāyattajanmanaḥ / nāśo dṛṣṭaḥ prāgabhāvastvavastviti tathāstu saḥ // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य पाको नामैष स्वशक्तिप्रतिबद्धता । सर्वान्प्रति तथैष स्याद्रुद्धशक्तिर्विषाग्निवत् ॥ ५९

athāsya pāko nāmaiṣa svaśaktipratibaddhatā / sarvānprati tathaiṣa syādruddhaśaktirviṣāgnivat // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरुद्भूतशक्तौ च स्वकार्यं स्याद्विषाग्निवत् । मुक्ता अपि न मुक्ताः स्युः शक्तिं चास्य न मन्महे ॥ ६०

punarudbhūtaśaktau ca svakāryaṃ syādviṣāgnivat / muktā api na muktāḥ syuḥ śaktiṃ cāsya na manmahe // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोद्ध्रीति चेत्कस्य नृणां ज्ञत्वकर्तृत्वयोर्यदि । सद्भावमात्राद्रोद्धृत्वे शिवमुक्ताण्वसंभवः ॥ ६१

roddhrīti cetkasya nṛṇāṃ jñatvakartṛtvayoryadi / sadbhāvamātrādroddhṛtve śivamuktāṇvasaṃbhavaḥ // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिधानातिरिक्तं च न किंचित्कुरुते मलः । आत्मना परिणामित्वादनित्यत्वप्रसङ्गतः ॥ ६२

saṃnidhānātiriktaṃ ca na kiṃcitkurute malaḥ / ātmanā pariṇāmitvādanityatvaprasaṅgataḥ // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञत्वकर्तृत्वमात्रं च पुद्गला न तदाश्रयाः । तच्चेदावारितं हन्त रूपनाशः प्रसज्यते ॥ ६३

jñatvakartṛtvamātraṃ ca pudgalā na tadāśrayāḥ / taccedāvāritaṃ hanta rūpanāśaḥ prasajyate // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवारणं चादृश्यत्वं न च तद्वस्तुनो न्यताम् । करोति घटवज्ज्ञानं नावरीतुं च शक्यते ॥ ६४

āvāraṇaṃ cādṛśyatvaṃ na ca tadvastuno nyatām / karoti ghaṭavajjñānaṃ nāvarītuṃ ca śakyate // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानेनावरणीयेन तदेवावरणं कथम् । न ज्ञायते तथा च स्यादावृतिर्नाममात्रतः ॥ ६५

jñānenāvaraṇīyena tadevāvaraṇaṃ katham / na jñāyate tathā ca syādāvṛtirnāmamātrataḥ // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोद्ध्र्याश्च शक्तेः कस्तस्य प्रतिबन्धक ईश्वरः । यद्यपेक्षाविरहितस्तत्र प्राग्दत्तमुत्तरम् ॥ ६६

roddhryāśca śakteḥ kastasya pratibandhaka īśvaraḥ / yadyapekṣāvirahitastatra prāgdattamuttaram // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मसाम्यमपेक्ष्याथ तस्येच्छा संप्रवर्तते । तस्यापि रूपं वक्तव्यं समता कर्मणां हि का ॥ ६७

karmasāmyamapekṣyātha tasyecchā saṃpravartate / tasyāpi rūpaṃ vaktavyaṃ samatā karmaṇāṃ hi kā // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगपर्यायमाहात्म्यात्काले क्वापि फलं प्रति । विरोधात्कर्मणी रुद्धे तिष्ठतः साम्यमीदृशम् ॥ ६८

bhogaparyāyamāhātmyātkāle kvāpi phalaṃ prati / virodhātkarmaṇī ruddhe tiṣṭhataḥ sāmyamīdṛśam // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं च कालांशकं देवः सर्वज्ञो वीक्ष्य तं मलम् । रुन्द्धे लक्ष्यः स कालश्च सुखदुःखादिवर्जनैः ॥ ६९

taṃ ca kālāṃśakaṃ devaḥ sarvajño vīkṣya taṃ malam / runddhe lakṣyaḥ sa kālaśca sukhaduḥkhādivarjanaiḥ // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतत्क्रमिकसंशुद्धव्यामिश्राकारकर्मभिः । तथैव देये स्वफले केयमन्योन्यरोद्धृता ॥ ७०

naitatkramikasaṃśuddhavyāmiśrākārakarmabhiḥ / tathaiva deye svaphale keyamanyonyaroddhṛtā // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोधे तयोश्च जात्यायुरपि न स्यादतः पतेत् । देहो भोगदयोरेव निरोध इति चेन्ननु ॥ ७१

rodhe tayośca jātyāyurapi na syādataḥ patet / deho bhogadayoreva nirodha iti cennanu // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जात्यायुष्प्रदकर्मांशसंनिधौ यदि शंकरः । मलं रुन्द्धे भोगदातुः कर्मणः किं बिभेति सः ॥ ७२

jātyāyuṣpradakarmāṃśasaṃnidhau yadi śaṃkaraḥ / malaṃ runddhe bhogadātuḥ karmaṇaḥ kiṃ bibheti saḥ // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतशो पि ह्लादतापशून्यां संचिन्वते दशाम् । न च भक्तिरसावेशमिति भूम्ना विलोकितम् ॥ ७३

śataśo pi hlādatāpaśūnyāṃ saṃcinvate daśām / na ca bhaktirasāveśamiti bhūmnā vilokitam // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापि कालमाहात्म्यमपेक्ष्य परमेश्वरः । तथा करोति वक्तव्यं कालो सौ कीदृशस्त्विति ॥ ७४

athāpi kālamāhātmyamapekṣya parameśvaraḥ / tathā karoti vaktavyaṃ kālo sau kīdṛśastviti // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चानादिरयं भोगः कर्मानादि सपुद्गलम् । ततश्च भोगपर्यायकालः सर्वस्य निःसमः ॥ ७५

kiṃ cānādirayaṃ bhogaḥ karmānādi sapudgalam / tataśca bhogaparyāyakālaḥ sarvasya niḥsamaḥ // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिमत्त्वे हि कस्यापि वर्गादस्माद्भवेदियम् । वैचित्री भुक्तमेतेन कल्पमेतेन तु द्वयम् ॥ ७६

ādimattve hi kasyāpi vargādasmādbhavediyam / vaicitrī bhuktametena kalpametena tu dvayam // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयतो भोगपर्यायात्स्यात्साम्यं कर्मणामिति । अनेन नयबीजेन मन्ये वैचित्र्यकारणम् ॥ ७७

iyato bhogaparyāyātsyātsāmyaṃ karmaṇāmiti / anena nayabījena manye vaicitryakāraṇam // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगतः कर्म यत्क्लप्तं तत्तथा नावकल्पते । अनादिमलसंच्छन्ना अणवो दृक्क्रियात्मना ॥ ७८

jagataḥ karma yatklaptaṃ tattathā nāvakalpate / anādimalasaṃcchannā aṇavo dṛkkriyātmanā // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे तुल्याः कथं चित्रां श्रिताः कर्मपरम्पराम् । भोगलोलिकया चेत्सा विचित्रेति कुतो ननु ॥ ७९

sarve tulyāḥ kathaṃ citrāṃ śritāḥ karmaparamparām / bhogalolikayā cetsā vicitreti kuto nanu // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादि कर्मसंस्कारवैचित्र्यादिति चेत्पुनः । वाच्यं तदेव वैचित्र्यं कुतो नियतिरागयोः ॥ ८०

anādi karmasaṃskāravaicitryāditi cetpunaḥ / vācyaṃ tadeva vaicitryaṃ kuto niyatirāgayoḥ // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महिमा चेदयं तौ किं नासमञ्जस्यभागिनौ । ईश्वरेच्छानपेक्षा तु भेदहेतुर्न कल्पते ॥ ८१

mahimā cedayaṃ tau kiṃ nāsamañjasyabhāginau / īśvarecchānapekṣā tu bhedaheturna kalpate // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानादित्वमात्रेण युक्तिहीनेन साध्यते । व्यवस्थेयमलं तर्हि मलेनास्तु वृथामुना ॥ ८२

athānāditvamātreṇa yuktihīnena sādhyate / vyavastheyamalaṃ tarhi malenāstu vṛthāmunā // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि कर्म तावन्नो यावन्माया न पुद्गले । व्याप्रियेत न चाहेतुस्तद्वृत्तिस्तन्मितो मलः ॥ ८३

tathāhi karma tāvanno yāvanmāyā na pudgale / vyāpriyeta na cāhetustadvṛttistanmito malaḥ // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं च कल्पिते मायाकार्ये कर्मणि हेतुताम् । अनादि कर्म चेद्गच्छेत्किं मलस्योपकल्पनम् ॥ ८४

itthaṃ ca kalpite māyākārye karmaṇi hetutām / anādi karma cedgacchetkiṃ malasyopakalpanam // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु माभून्मलस्तर्हि चित्राकारेषु कर्मसु । सन्तत्यावर्तमानेषु व्यवस्था न प्रकल्पते ॥ ८५

nanu mābhūnmalastarhi citrākāreṣu karmasu / santatyāvartamāneṣu vyavasthā na prakalpate // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ मध्ये च चित्रत्वात्कर्मणां न यथा समः । आत्माकारो पि को प्येष भाविकाले तथा भवेत् ॥ ८६

ādau madhye ca citratvātkarmaṇāṃ na yathā samaḥ / ātmākāro pi ko pyeṣa bhāvikāle tathā bhavet // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थमुच्छिन्न एवायं बन्धमोक्षादिकः क्रमः । अज्ञानाद्बन्धनं मोक्षो ज्ञानादिति परीक्षितम् ॥ ८७

itthamucchinna evāyaṃ bandhamokṣādikaḥ kramaḥ / ajñānādbandhanaṃ mokṣo jñānāditi parīkṣitam // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधे स्वफले चैते कर्मणी समये क्वचित् । उदासाते यदि ततः कर्मैतत्प्रतिबुध्यताम् ॥ ८८

virodhe svaphale caite karmaṇī samaye kvacit / udāsāte yadi tataḥ karmaitatpratibudhyatām // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवशक्तिनिपातस्य को वकाशस्तु तावता । क्वापि काले तयोरेतदौदासीन्यं यदा ततः ॥ ८९

śivaśaktinipātasya ko vakāśastu tāvatā / kvāpi kāle tayoretadaudāsīnyaṃ yadā tataḥ // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालान्तरे तयोस्तद्वद्विरोधस्यानिवृत्तितः । अतश्च न फलेतान्ते ताभ्यां कर्मान्तरणि च ॥ ९०

kālāntare tayostadvadvirodhasyānivṛttitaḥ / ataśca na phaletānte tābhyāṃ karmāntaraṇi ca // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्धानि प्राप्तकालत्वाद्गताभ्यामुपभोग्यताम् । एवं सदैव वार्तायां देहपाते तथैव च ॥ ९१

ruddhāni prāptakālatvādgatābhyāmupabhogyatām / evaṃ sadaiva vārtāyāṃ dehapāte tathaiva ca // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाते विमोक्ष इत्यास्तां शक्तिपातादिकल्पना । अथोदासीनतत्कर्मद्वययोगक्षणान्तरे ॥ ९२

jāte vimokṣa ityāstāṃ śaktipātādikalpanā / athodāsīnatatkarmadvayayogakṣaṇāntare // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मान्तरं फलं सूते तत्क्षणे पि तथा न किम् । क्षणान्तरे थ ते एव प्रतिबन्धविवर्जिते ॥ ९३

karmāntaraṃ phalaṃ sūte tatkṣaṇe pi tathā na kim / kṣaṇāntare tha te eva pratibandhavivarjite // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलतः प्रतिबन्धस्य वर्जनं किंकृतं तयोः । कर्मसाम्यं स्वरूपेण न च तत्तारतम्यभाक् ॥ ९४

phalataḥ pratibandhasya varjanaṃ kiṃkṛtaṃ tayoḥ / karmasāmyaṃ svarūpeṇa na ca tattāratamyabhāk // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शिवेच्छेति तत्कार्ये शक्तिपाते न तद्भवेत् । तिरोभावश्च नामायं स कस्मादुद्भवेत्पुनः ॥ ९५

na śiveccheti tatkārye śaktipāte na tadbhavet / tirobhāvaśca nāmāyaṃ sa kasmādudbhavetpunaḥ // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मसाम्येन यत्कृत्यं प्रागेवैतत्कृतं किल । हेतुत्वे चेश्वरेच्छाया वाच्यं पूर्ववदेव तु ॥ ९६

karmasāmyena yatkṛtyaṃ prāgevaitatkṛtaṃ kila / hetutve ceśvarecchāyā vācyaṃ pūrvavadeva tu // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेनान्ये पि ये पेक्ष्या ईशेच्छायां प्रकल्पिताः । ध्वस्तास्ते पि हि नित्यान्यहेत्वहेत्वादिदूषणात् ॥ ९७

etenānye pi ye pekṣyā īśecchāyāṃ prakalpitāḥ / dhvastāste pi hi nityānyahetvahetvādidūṣaṇāt // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराग्यं भोगवैरस्यं धर्मः को पि विवेकिता । सत्सङ्गः परमेशानपूजाद्यभ्यासनित्यता ॥ ९८

vairāgyaṃ bhogavairasyaṃ dharmaḥ ko pi vivekitā / satsaṅgaḥ parameśānapūjādyabhyāsanityatā // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपत्प्राप्तिस्तन्निरीक्षा देहे किंचिच्च लक्षणम् । शास्त्रसेवा भोगसंघपूर्णता ज्ञानमैश्वरम् ॥ ९९

āpatprāptistannirīkṣā dehe kiṃcicca lakṣaṇam / śāstrasevā bhogasaṃghapūrṇatā jñānamaiśvaram // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यपेक्ष्यं यदीशस्य दूष्यमेतच्च पूर्ववत् । व्यभिचारश्च सामस्त्यव्यस्तत्वाभ्यां स्वरूपतः ॥ १००

ityapekṣyaṃ yadīśasya dūṣyametacca pūrvavat / vyabhicāraśca sāmastyavyastatvābhyāṃ svarūpataḥ // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यानुप्रवेशश्चानुपपत्तिश्च भूयसी । तस्मान्न मन्महे को यं शक्तिपातविधेः क्रमः ॥ १०१

anyonyānupraveśaścānupapattiśca bhūyasī / tasmānna manmahe ko yaṃ śaktipātavidheḥ kramaḥ // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं भ्रान्तिविषावेशमूर्च्छानिर्मोकदायिनीम् । श्रीशंभुवदनोद्गीर्णां वच्म्यागममहौषधीम् ॥ १०२

itthaṃ bhrāntiviṣāveśamūrcchānirmokadāyinīm / śrīśaṃbhuvadanodgīrṇāṃ vacmyāgamamahauṣadhīm // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवः स्वतन्त्रश्चिद्रूपः प्रकाशात्मा स्वभावतः । रूपप्रच्छादनक्रीडायोगादणुरनेककः ॥ १०३

devaḥ svatantraścidrūpaḥ prakāśātmā svabhāvataḥ / rūpapracchādanakrīḍāyogādaṇuranekakaḥ // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्वयं कल्पिताकारविकल्पात्मककर्मभिः । बध्नात्यात्मानमेवेह स्वातन्त्र्यादिति वर्णितम् ॥ १०४

sa svayaṃ kalpitākāravikalpātmakakarmabhiḥ / badhnātyātmānameveha svātantryāditi varṇitam // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यमहिमैवायं देवस्य यदसौ पुनः । स्वं रूपं परिशुद्धं सत्स्पृशत्यप्यणुतामयः ॥ १०५

svātantryamahimaivāyaṃ devasya yadasau punaḥ / svaṃ rūpaṃ pariśuddhaṃ satspṛśatyapyaṇutāmayaḥ // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वाच्यं तु कथं नाम कस्मिंश्चित्पुंस्यसौ तथा । नहि नाम पुमान्कश्चिद्यस्मिन्पर्यनुयुज्यते ॥ १०६

na vācyaṃ tu kathaṃ nāma kasmiṃścitpuṃsyasau tathā / nahi nāma pumānkaścidyasminparyanuyujyate // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव एव तथासौ चेत् स्वरूपं चास्य तादृशम् । तादृक्प्रथास्वभावस्य स्वभावे कानुयोज्यता ॥ १०७

deva eva tathāsau cet svarūpaṃ cāsya tādṛśam / tādṛkprathāsvabhāvasya svabhāve kānuyojyatā // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहास्मत्परमेष्ठी च शिवदृष्टौ गुरूत्तमः । पञ्चप्रकारकृत्योक्तिशिवत्वान्निजकर्मणे ॥ १०८

āhāsmatparameṣṭhī ca śivadṛṣṭau gurūttamaḥ / pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तस्य निमित्तानामपरेषां क्व मार्गणम् । छन्नस्वरूपताभासे पुंसि यद्यादृशं फलम् ॥ १०९

pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam / channasvarūpatābhāse puṃsi yadyādṛśaṃ phalam // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राणोः सत एवास्ति स्वातन्त्र्यं कर्मतोहि तत् । ईश्वरस्य च या स्वात्मतिरोधित्सा निमित्तताम् ॥ ११०

tatrāṇoḥ sata evāsti svātantryaṃ karmatohi tat / īśvarasya ca yā svātmatirodhitsā nimittatām // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साभ्येति कर्ममलयोरतो नादिव्यवस्थितिः । तिरोधिः पूर्णरूपस्यापूर्णत्वं तच्च पूरणम् ॥ १११

sābhyeti karmamalayorato nādivyavasthitiḥ / tirodhiḥ pūrṇarūpasyāpūrṇatvaṃ tacca pūraṇam // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रति भिन्नेन भावेन स्पृहातो लोलिका मलः । विशुद्धस्वप्रकाशात्मशिवरूपतया विना ॥ ११२

prati bhinnena bhāvena spṛhāto lolikā malaḥ / viśuddhasvaprakāśātmaśivarūpatayā vinā // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न किंचिद्युज्यते तेन हेतुरत्र महेश्वरः । इत्थं सृष्टिस्थितिध्वंसत्रये मायामपेक्षते ॥ ११३

na kiṃcidyujyate tena heturatra maheśvaraḥ / itthaṃ sṛṣṭisthitidhvaṃsatraye māyāmapekṣate // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यै मलं तथा कर्म शिवेच्छैवेति सुस्थितम् । यत्तु कस्मिंश्चन शिवः स्वेन रूपेण भासते ॥ ११४

kṛtyai malaṃ tathā karma śivecchaiveti susthitam / yattu kasmiṃścana śivaḥ svena rūpeṇa bhāsate // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रास्य नाणुगे तावदपेक्ष्ये मलकर्मणी । अणुस्वरूपताहानौ तद्गतं हेतुतां कथम् ॥ ११५

tatrāsya nāṇuge tāvadapekṣye malakarmaṇī / aṇusvarūpatāhānau tadgataṃ hetutāṃ katham // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजेन्मायानपेक्षत्वमत एवोपपादयेत् । तेन शुद्धः स्वप्रकाशः शिव एवात्र कारणम् ॥ ११६

vrajenmāyānapekṣatvamata evopapādayet / tena śuddhaḥ svaprakāśaḥ śiva evātra kāraṇam // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च स्वाच्छन्द्यमात्रेण तारतम्यप्रकाशकः । कुलजातिवपुष्कर्मवयोनुष्ठानसंपदः ॥ ११७

sa ca svācchandyamātreṇa tāratamyaprakāśakaḥ / kulajātivapuṣkarmavayonuṣṭhānasaṃpadaḥ // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्ष्य शिवे भक्तिः शक्तिपातो फलार्थिनाम् । या फलार्थितया भक्तिः सा कर्माद्यमपेक्षते ॥ ११८

anapekṣya śive bhaktiḥ śaktipāto phalārthinām / yā phalārthitayā bhaktiḥ sā karmādyamapekṣate // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो त्र स्यात्फले भेदो नापवर्गे त्वसौ तथा । भोगापवर्गद्वितयाभिसंधातुरपि स्फुटम् ॥ ११९

tato tra syātphale bhedo nāpavarge tvasau tathā / bhogāpavargadvitayābhisaṃdhāturapi sphuṭam // 119

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्भागे पेक्षते कर्म चित्रत्वान्नोत्तरे पुनः । अनाभासितरूपो पि तदाभासितयेव यत् ॥ १२०

prāgbhāge pekṣate karma citratvānnottare punaḥ / anābhāsitarūpo pi tadābhāsitayeva yat // 120

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.