Abhinavagupta: Tantraloka 28

सो नुग्रहं स्फुटं याति विना मर्त्यावतारतः । यस्तु स्वकार्यं कुर्वाणस्तत्स्थानं नांशतस्त्यजेत् ॥ २४१

so nugrahaṃ sphuṭaṃ yāti vinā martyāvatārataḥ / yastu svakāryaṃ kurvāṇastatsthānaṃ nāṃśatastyajet // 241

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा गौरी तपस्यन्ती कश्मीरेषु गुहागता । तत्रैव वा यथा ध्यानोड्डारे नरहरिर्विभुः ॥ २४२

yathā gaurī tapasyantī kaśmīreṣu guhāgatā / tatraiva vā yathā dhyānoḍḍāre naraharirvibhuḥ // 242

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितस्तां नयतो दैत्यांस्त्रासयन्दृप्त उत्थितः । सालिग्रामे यथा विष्णुः शिवो वा स्वोपभोगिनः ॥ २४३

vitastāṃ nayato daityāṃstrāsayandṛpta utthitaḥ / sāligrāme yathā viṣṇuḥ śivo vā svopabhoginaḥ // 243

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपस्यन्तौ बदर्यां च नरनारायणौ तथा । इत्येवमादयो देवाः स्वकृत्यांशस्थितास्तथा ॥ २४४

tapasyantau badaryāṃ ca naranārāyaṇau tathā / ityevamādayo devāḥ svakṛtyāṃśasthitāstathā // 244

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराधिताः स्वोचितं तच्छीघ्रं विदधते फलम् । स्वकृत्यांशस्थितानां च धाम्नि ये न्तं व्रजन्ति ते ॥ २४५

ārādhitāḥ svocitaṃ tacchīghraṃ vidadhate phalam / svakṛtyāṃśasthitānāṃ ca dhāmni ye ntaṃ vrajanti te // 245

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भोगांस्तथा भुक्त्वा मर्त्येष्ववतरन्त्यपि । मर्त्यावतीर्णास्ते तत्तदंशकास्तन्मयाः पुनः ॥ २४६

tatra bhogāṃstathā bhuktvā martyeṣvavatarantyapi / martyāvatīrṇāste tattadaṃśakāstanmayāḥ punaḥ // 246

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दीक्षाज्ञानचर्यादिक्रमाद्यान्ति शिवात्मताम् । स्थावराद्यास्तिर्यगन्ताः पशवो स्मिन्द्वये मृताः ॥ २४७

taddīkṣājñānacaryādikramādyānti śivātmatām / sthāvarādyāstiryagantāḥ paśavo smindvaye mṛtāḥ // 247

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकर्मसंस्क्रियावेधात्तल्लोके चित्रताजुषः । पुंसां च पशुमात्राणां सालोक्यमविवेकतः ॥ २४८

svakarmasaṃskriyāvedhāttalloke citratājuṣaḥ / puṃsāṃ ca paśumātrāṇāṃ sālokyamavivekataḥ // 248

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविवेकस्तद्विशेषानुन्मेषान्मौढ्यतस्तथा । स्थावराद्यास्तथाभावमुत्तरोत्तरतां च वा ॥ २४९

avivekastadviśeṣānunmeṣānmauḍhyatastathā / sthāvarādyāstathābhāvamuttarottaratāṃ ca vā // 249

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपद्यन्ते न ते साक्षाद्रुद्रतां तां क्रमात्पुनः । हंसकारण्डवाकीर्णे नानातरुकुलाकुले ॥ २५०

prapadyante na te sākṣādrudratāṃ tāṃ kramātpunaḥ / haṃsakāraṇḍavākīrṇe nānātarukulākule // 250

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतदागमेषूक्तं तत एव पुरे पुरे । क्षेत्रमानं ब्रुवे श्रीमत्सर्वज्ञानादिषूदितम् ॥ २५१

ityetadāgameṣūktaṃ tata eva pure pure / kṣetramānaṃ bruve śrīmatsarvajñānādiṣūditam // 251

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गाद्धस्तशतं क्षेत्रमाचार्यस्थापिते सति । स्वयम्भूते सहस्रं तु तदर्धमृषियोजिते ॥ २५२

liṅgāddhastaśataṃ kṣetramācāryasthāpite sati / svayambhūte sahasraṃ tu tadardhamṛṣiyojite // 252

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्ववित्स्थापिते लिङ्गे स्वयम्भूसदृशं फलम् । अतत्त्वविद्यदाचार्यो लिङ्गं स्थापयते तदा ॥ २५३

tattvavitsthāpite liṅge svayambhūsadṛśaṃ phalam / atattvavidyadācāryo liṅgaṃ sthāpayate tadā // 253

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्विधिर्भवेद्दोषो ह्यन्यथोभयदूषकः । अहमन्यः परात्मान्यः शिवो न्य इति चेन्मतिः ॥ २५४

punarvidhirbhaveddoṣo hyanyathobhayadūṣakaḥ / ahamanyaḥ parātmānyaḥ śivo nya iti cenmatiḥ // 254

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मोचयेन्न मुक्तश्च सर्वमात्ममयं यतः । तस्मात्तत्त्वविदा यद्यत्स्थापितं लिङ्गमुत्तमम् ॥ २५५

na mocayenna muktaśca sarvamātmamayaṃ yataḥ / tasmāttattvavidā yadyatsthāpitaṃ liṅgamuttamam // 255

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवायतनत्वेन संश्रयेद्भुक्तिमुक्तये । उक्तं श्रीरत्नमालायां ज्ञात्वा कालमुपस्थितम् ॥ २५६

tadevāyatanatvena saṃśrayedbhuktimuktaye / uktaṃ śrīratnamālāyāṃ jñātvā kālamupasthitam // 256

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षार्थी न भयं गच्छेत्त्यजेद्देहमशङ्कितः । तीर्थायतनपुण्येषु कालं वा वञ्चयेत्प्रिये ॥ २५७

mokṣārthī na bhayaṃ gacchettyajeddehamaśaṅkitaḥ / tīrthāyatanapuṇyeṣu kālaṃ vā vañcayetpriye // 257

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोगिनामयं पन्था योगी योगेन वञ्चयेत् । वञ्चने त्वसमर्थः सन् क्षेत्रमायतनं व्रजेत् ॥ २५८

ayogināmayaṃ panthā yogī yogena vañcayet / vañcane tvasamarthaḥ san kṣetramāyatanaṃ vrajet // 258

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थे समाश्रयात्तस्य वञ्चनं तु विजायते । अनेन च धराद्येषु तत्त्वेष्वभ्यासयोगतः ॥ २५९

tīrthe samāśrayāttasya vañcanaṃ tu vijāyate / anena ca dharādyeṣu tattveṣvabhyāsayogataḥ // 259

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत्सिद्धिजुषो प्युक्ता मुक्त्यै क्षेत्रोपयोगिता । सम्यग्ज्ञानिनि वृत्तान्तः पुरस्तात्तूपदेक्ष्यते ॥ २६०

tāvatsiddhijuṣo pyuktā muktyai kṣetropayogitā / samyagjñānini vṛttāntaḥ purastāttūpadekṣyate // 260

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशूनामेष वृत्तान्तो ये तु तत्तत्त्वदीक्षिताः । ते तदीशसमीपत्वं यान्ति स्वौचित्ययोगतः ॥ २६१

paśūnāmeṣa vṛttānto ye tu tattattvadīkṣitāḥ / te tadīśasamīpatvaṃ yānti svaucityayogataḥ // 261

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग्यतावशसंजाता यस्य यत्रैव वासना । स तत्रैव नियोक्तव्यः पुरेशाच्चोर्ध्वशुद्धिभाक् ॥ २६२

yogyatāvaśasaṃjātā yasya yatraiva vāsanā / sa tatraiva niyoktavyaḥ pureśāccordhvaśuddhibhāk // 262

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीपूर्वकथितं श्रीमत्स्वायम्भुवे पिच । यो यत्राभिलषेद्भोगान्स तत्रैव नियोजितः ॥ २६३

iti śrīpūrvakathitaṃ śrīmatsvāyambhuve pica / yo yatrābhilaṣedbhogānsa tatraiva niyojitaḥ // 263

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिभाङ्मन्त्रसामर्थ्यादित्याद्यन्यत्र वर्णितम् । ये तु तत्तत्त्वविज्ञानमन्त्रचर्यादिवर्तिनः ॥ २६४

siddhibhāṅmantrasāmarthyādityādyanyatra varṇitam / ye tu tattattvavijñānamantracaryādivartinaḥ // 264

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृतास्ते तत्र तद्रुद्रसयुक्त्वं यान्ति कोविदाः । तेषां सयुक्त्वं यातानामपि संस्कारतो निजात् ॥ २६५

mṛtāste tatra tadrudrasayuktvaṃ yānti kovidāḥ / teṣāṃ sayuktvaṃ yātānāmapi saṃskārato nijāt // 265

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तथा विचित्रः स्यादवतारस्तदंशतः । सिद्धान्तादौ पुराणेषु तथाच श्रूयते बहु ॥ २६६

tathā tathā vicitraḥ syādavatārastadaṃśataḥ / siddhāntādau purāṇeṣu tathāca śrūyate bahu // 266

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्ये रुद्रावतारत्वे चित्रत्वं कर्मभोगयोः । अनेकशक्तिखचितं यतो भावस्य यद्वपुः ॥ २६७

tulye rudrāvatāratve citratvaṃ karmabhogayoḥ / anekaśaktikhacitaṃ yato bhāvasya yadvapuḥ // 267

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिभ्यो र्थान्तरं नैष तत्समूहादृते भवेत् । तेन शक्तिसमूहाख्यात् तस्माद्रुद्राद्यदंशतः ॥ २६८

śaktibhyo rthāntaraṃ naiṣa tatsamūhādṛte bhavet / tena śaktisamūhākhyāt tasmādrudrādyadaṃśataḥ // 268

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यं तदुचितं सिद्ध्येत् स्ॐ शो वतरति स्फुटम् । ये चाधरप्राप्तदीक्षास्तदास्थानुज्झिताः परे ॥ २६९

kṛtyaṃ taducitaṃ siddhyet soṃ śo vatarati sphuṭam / ye cādharaprāptadīkṣāstadāsthānujjhitāḥ pare // 269

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वे मृताः काष्ठवत्ते धरे प्युत्कर्षभागिनः । ये तूज्झिततदुत्कर्षास्ते तदुत्तरभागिनः ॥ २७०

tattve mṛtāḥ kāṣṭhavatte dhare pyutkarṣabhāginaḥ / ye tūjjhitatadutkarṣāste taduttarabhāginaḥ // 270

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये प्यूर्ध्वतत्त्वदीक्षास्ते विना तावद्विवेकतः । प्राप्ताधरान्ता अपि तद्दीक्षाफलसुभागिनः ॥ २७१

ye pyūrdhvatattvadīkṣāste vinā tāvadvivekataḥ / prāptādharāntā api taddīkṣāphalasubhāginaḥ // 271

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यक्तास्था हि ते तत्र दीक्षायामपि शास्त्रितात् । विना विवेकादास्थां ते श्रिता लोकप्रसिद्धितः ॥ २७२

atyaktāsthā hi te tatra dīkṣāyāmapi śāstritāt / vinā vivekādāsthāṃ te śritā lokaprasiddhitaḥ // 272

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुमात्रस्य सालोक्यं सामीप्यं दीक्षितस्य तु । तत्परस्य तु सायुज्यमित्युक्तं परमेशिना ॥ २७३

paśumātrasya sālokyaṃ sāmīpyaṃ dīkṣitasya tu / tatparasya tu sāyujyamityuktaṃ parameśinā // 273

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तूर्ध्वशास्त्रगस्तत्र त्यक्तास्थः संशयेन सः । व्रजन्नायतनं नैव फलं किञ्चित्समश्नुते ॥ २७४

yastūrdhvaśāstragastatra tyaktāsthaḥ saṃśayena saḥ / vrajannāyatanaṃ naiva phalaṃ kiñcitsamaśnute // 274

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं तद्विषयं चैतद्देवदेवेन यद्वृथा । दीक्षा ज्ञानं तथा तीर्थं तस्येत्यादि सविस्तरम् ॥ २७५

uktaṃ tadviṣayaṃ caitaddevadevena yadvṛthā / dīkṣā jñānaṃ tathā tīrthaṃ tasyetyādi savistaram // 275

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु तावदयोग्यो पि तथास्ते स शिवालये । पश्चादास्थानिबन्धेन तावदेव फलं भजेत् ॥ २७६

yastu tāvadayogyo pi tathāste sa śivālaye / paścādāsthānibandhena tāvadeva phalaṃ bhajet // 276

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीनगह्रदप्रायं यच्च पुण्यं न तन्मृतौ । उत्कृष्टं तन्मृतानां तु स्वर्गभोगोपभोगिता ॥ २७७

nadīnagahradaprāyaṃ yacca puṇyaṃ na tanmṛtau / utkṛṣṭaṃ tanmṛtānāṃ tu svargabhogopabhogitā // 277

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पुनः प्राप्तविज्ञानविवेका मरणान्तिके । अधरायतनेष्वास्थां श्रितास्ते त्र तिरोहिताः ॥ २७८

ye punaḥ prāptavijñānavivekā maraṇāntike / adharāyataneṣvāsthāṃ śritāste tra tirohitāḥ // 278

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञानदूषणोक्तं यत्तेषां स्यात्किल पातकम् । तत्तत्पुरेशदीक्षादिक्रमान्नश्येदिति स्थितिः ॥ २७९

tajjñānadūṣaṇoktaṃ yatteṣāṃ syātkila pātakam / tattatpureśadīkṣādikramānnaśyediti sthitiḥ // 279

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीक्षायतनविज्ञानदूषिणो ये तु चेतसा । आचरन्ति च तत्ते त्र सर्वे निरयगामिनः ॥ २८०

dīkṣāyatanavijñānadūṣiṇo ye tu cetasā / ācaranti ca tatte tra sarve nirayagāminaḥ // 280

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानायतनदीक्षादावास्थाबन्धपरिच्युतिः । व्यापारव्याहृतैर्ज्ञेया तान्यपि द्विविधानि च ॥ २८१

jñānāyatanadīkṣādāvāsthābandhaparicyutiḥ / vyāpāravyāhṛtairjñeyā tānyapi dvividhāni ca // 281

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि जातुचिदप्येव स्वास्थ्ये नोदमिषन्पुनः । अस्वास्थ्ये धातुदोषोत्थान्येव तद्भोगमात्रकम् ॥ २८२

yāni jātucidapyeva svāsthye nodamiṣanpunaḥ / asvāsthye dhātudoṣotthānyeva tadbhogamātrakam // 282

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातुदोषाच्च संसारसंस्कारास्ते प्रबोधिताः । छिद्रगा अपि भूयिष्ठज्ञानदग्धा न रोहिणः ॥ २८३

dhātudoṣācca saṃsārasaṃskārāste prabodhitāḥ / chidragā api bhūyiṣṭhajñānadagdhā na rohiṇaḥ // 283

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु कैवल्यभागीयाः स्वास्थ्ये नुन्मिषिताः सदा । अस्वास्थ्ये चोन्मिषन्त्येते संस्काराः शक्तिपाततः ॥ २८४

ye tu kaivalyabhāgīyāḥ svāsthye nunmiṣitāḥ sadā / asvāsthye conmiṣantyete saṃskārāḥ śaktipātataḥ // 284

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः सांसारिकाः पूर्वगाढाभ्यासोपसंस्कृताः । इत्यूचे भुजगाधीशस्तच्छिद्रेष्विति सूत्रतः ॥ २८५

yataḥ sāṃsārikāḥ pūrvagāḍhābhyāsopasaṃskṛtāḥ / ityūce bhujagādhīśastacchidreṣviti sūtrataḥ // 285

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु कैवल्यभागीयाः प्रत्ययास्ते न जातुचित् । अभ्यस्ताः संसृतेर्भावात्तेनैते शक्तिपाततः ॥ २८६

ye tu kaivalyabhāgīyāḥ pratyayāste na jātucit / abhyastāḥ saṃsṛterbhāvāttenaite śaktipātataḥ // 286

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारव्याहृतैस्तेन धातुदोषप्रकोपितैः । अप्राप्तनिश्चयामर्शैः सुप्तमत्तोपमानकैः ॥ २८७

vyāpāravyāhṛtaistena dhātudoṣaprakopitaiḥ / aprāptaniścayāmarśaiḥ suptamattopamānakaiḥ // 287

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतैरपि ज्ञानदीक्षागुर्वादिदूषकैः । तिरोभावो न विज्ञेयो हृदये रूढ्यभावतः ॥ २८८

viparītairapi jñānadīkṣāgurvādidūṣakaiḥ / tirobhāvo na vijñeyo hṛdaye rūḍhyabhāvataḥ // 288

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव प्रबुद्धो पि कर्मोत्थान्भोगरूपिणः । यमकिङ्करसर्पादिप्रत्ययान्देहगो भजेत् ॥ २८९

ata eva prabuddho pi karmotthānbhogarūpiṇaḥ / yamakiṅkarasarpādipratyayāndehago bhajet // 289

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतावता न मुक्तो सौ मृतिर्भोगो हि जन्मवत् । स्थितिवच्च ततो दुःखसुखाभ्यां मरणं द्विधा ॥ २९०

naitāvatā na mukto sau mṛtirbhogo hi janmavat / sthitivacca tato duḥkhasukhābhyāṃ maraṇaṃ dvidhā // 290

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यथा प्रबुद्धस्य सुखदुःखविचित्रताः । स्थितौ न घ्नन्ति मुक्तत्वं मरणे पि तथैव ताः ॥ २९१

ato yathā prabuddhasya sukhaduḥkhavicitratāḥ / sthitau na ghnanti muktatvaṃ maraṇe pi tathaiva tāḥ // 291

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पुनर्योगिनस्ते पि यस्मिंस्तत्त्वे सुभाविताः । चित्तं निवेशयन्त्येव तत्तत्त्वं यान्त्यशङ्किताः ॥ २९२

ye punaryoginaste pi yasmiṃstattve subhāvitāḥ / cittaṃ niveśayantyeva tattattvaṃ yāntyaśaṅkitāḥ // 292

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीस्वच्छन्दे ततः प्रोक्तं गन्धधारणया मृताः । इत्यादि मालिनीशास्त्रे धारणानां तथा फलम् ॥ २९३

śrīsvacchande tataḥ proktaṃ gandhadhāraṇayā mṛtāḥ / ityādi mālinīśāstre dhāraṇānāṃ tathā phalam // 293

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां मरणाभिख्यो भोगो नास्ति तु ये तनुम् । धारणाभिस्त्यजन्त्याशु परदेहप्रवेशवत् ॥ २९४

eteṣāṃ maraṇābhikhyo bhogo nāsti tu ye tanum / dhāraṇābhistyajantyāśu paradehapraveśavat // 294

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावान्मृतिभोगो हि मर्मच्छिन्मूढताक्षगा । ध्वान्ताबिलत्वं मनसि तच्चैतेषु न विद्यते ॥ २९५

etāvānmṛtibhogo hi marmacchinmūḍhatākṣagā / dhvāntābilatvaṃ manasi taccaiteṣu na vidyate // 295

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि मानसं यत्नं तावत्समधितिष्ठति । अहंरूढ्या परे देहे यावत्स्याद्बुद्धिसंचरः ॥ २९६

tathāhi mānasaṃ yatnaṃ tāvatsamadhitiṣṭhati / ahaṃrūḍhyā pare dehe yāvatsyādbuddhisaṃcaraḥ // 296

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणचक्रं तदायत्तमपि संचरते पथा । तेनैवातः प्रबुद्ध्येत परदेहे क्षचक्रकम् ॥ २९७

prāṇacakraṃ tadāyattamapi saṃcarate pathā / tenaivātaḥ prabuddhyeta paradehe kṣacakrakam // 297

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मक्षिका मक्षिकाराजं यथोत्थितमनूत्थिताः । स्थितं चानुविशन्त्येवं चित्तं सर्वाक्षवृत्तयः ॥ २९८

makṣikā makṣikārājaṃ yathotthitamanūtthitāḥ / sthitaṃ cānuviśantyevaṃ cittaṃ sarvākṣavṛttayaḥ // 298

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो स्य परदेहादिसंचारे नास्ति मेलनम् । अक्षाणां मध्यगं सूक्ष्मं स्यादेतद्देहवत्पुनः ॥ २९९

ato sya paradehādisaṃcāre nāsti melanam / akṣāṇāṃ madhyagaṃ sūkṣmaṃ syādetaddehavatpunaḥ // 299

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परशरीरादिचारिणामिव योगिनाम् । तत्तत्तत्त्वशरीरान्तश्चारिणां नास्ति मूढता ॥ ३००

evaṃ paraśarīrādicāriṇāmiva yoginām / tattattattvaśarīrāntaścāriṇāṃ nāsti mūḍhatā // 300

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चापि द्विविधा ज्ञेया लौकिका दीक्षितास्तथा । पूर्वे शिवाः स्युः क्रमशः परे तद्भोगमात्रतः ॥ ३०१

te cāpi dvividhā jñeyā laukikā dīkṣitāstathā / pūrve śivāḥ syuḥ kramaśaḥ pare tadbhogamātrataḥ // 301

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीक्षाप्यूर्ध्वाधरानेकभेदयोजनिकावशात् । भिद्यमाना योगिनां स्याद्विचित्रफलदायिनी ॥ ३०२

dīkṣāpyūrdhvādharānekabhedayojanikāvaśāt / bhidyamānā yogināṃ syādvicitraphaladāyinī // 302

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु विज्ञानिनस्ते त्र द्वेधा कम्प्रेतरत्वतः । तत्र ये कम्प्रविज्ञानास्ते देहान्तेद् शिवाः स्फुटम् ॥ ३०३

ye tu vijñāninaste tra dvedhā kampretaratvataḥ / tatra ye kampravijñānāste dehānted śivāḥ sphuṭam // 303

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो विज्ञानमेतेषामुत्पन्नं नच सुस्फुटम् । विकल्पान्तरयोगेन नचाप्युन्मूलितात्मकम् ॥ ३०४

yato vijñānameteṣāmutpannaṃ naca susphuṭam / vikalpāntarayogena nacāpyunmūlitātmakam // 304

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो देहे प्रमादोत्थो विकल्पो देहपाततः । नश्येदवश्यं तच्चापि बुध्यते ज्ञानमुत्तमम् ॥ ३०५

ato dehe pramādottho vikalpo dehapātataḥ / naśyedavaśyaṃ taccāpi budhyate jñānamuttamam // 305

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारकल्पनातिष्ठदध्वस्तीकृतमन्तरा । प्राप्तपाकं संवरीतुरपाये भासते हि तत् ॥ ३०६

saṃskārakalpanātiṣṭhadadhvastīkṛtamantarā / prāptapākaṃ saṃvarīturapāye bhāsate hi tat // 306

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु स्वभ्यस्तविज्ञानमयाः शिवमयाः सदा । जीवन्मुक्ता हि ते नैषां मृतौ कापि विचारणा ॥ ३०७

ye tu svabhyastavijñānamayāḥ śivamayāḥ sadā / jīvanmuktā hi te naiṣāṃ mṛtau kāpi vicāraṇā // 307

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाहि जीवन्मुक्तानां स्थितौ नास्ति विचारणा । सुखिदुःखिविमूढत्वे, मृतावपि तथा न सा ॥ ३०८

yathāhi jīvanmuktānāṃ sthitau nāsti vicāraṇā / sukhiduḥkhivimūḍhatve, mṛtāvapi tathā na sā // 308

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरत्नमालाशास्त्रे तदुवाच परमेश्वरः । स्वशास्त्रे चाप्यहीशानो विश्वाधारधुरन्धरः ॥ ३०९

śrīratnamālāśāstre taduvāca parameśvaraḥ / svaśāstre cāpyahīśāno viśvādhāradhurandharaḥ // 309

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथ्यान्तरे मूत्रपुरीषमध्ये चण्डालगेहे निरये श्मशाने । सचिन्तको वा गतचिन्तको वा ज्ञानी विमोक्षं लभते पि चान्ते ॥ ३१०

rathyāntare mūtrapurīṣamadhye caṇḍālagehe niraye śmaśāne / sacintako vā gatacintako vā jñānī vimokṣaṃ labhate pi cānte // 310

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिचेति ध्वनिर्जीवन्मुक्ततामस्य भाषते । सचिन्ताचिन्तकत्वोक्तिरेतावत्संभवस्थितिम् ॥ ३११

apiceti dhvanirjīvanmuktatāmasya bhāṣate / sacintācintakatvoktiretāvatsaṃbhavasthitim // 311

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजेद्देहम् । ज्ञानसमकालमुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः ॥ ३१२

tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtirapi parityajeddeham / jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ // 312

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तकारिका चैषा प्राहेदं बन्धकं किल । सुकृतं दुष्कृतं चास्य शङ्क्यं तच्चास्य नो भवेत् ॥ ३१३

anantakārikā caiṣā prāhedaṃ bandhakaṃ kila / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāsya śaṅkyaṃ taccāsya no bhavet // 313

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिशब्दादलुप्तस्मृत्या वा संभाव्यते किल । मृतिर्नष्टस्मृतेरेव मृतेः प्राक् सास्तु किं तया ॥ ३१४

apiśabdādaluptasmṛtyā vā saṃbhāvyate kila / mṛtirnaṣṭasmṛtereva mṛteḥ prāk sāstu kiṃ tayā // 314

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्च संभावनायां स्यादियत्संभाव्यते किल । सच कालध्वनिः प्राह मृतेर्मुक्तावहेतुताम् ॥ ३१५

liṅca saṃbhāvanāyāṃ syādiyatsaṃbhāvyate kila / saca kāladhvaniḥ prāha mṛtermuktāvahetutām // 315

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैवल्यमिति चाशङ्कापदं याप्यभवत्तनुः । भेदप्रदत्वेनैषापि ध्वस्ता तेन विशोकता ॥ ३१६

kaivalyamiti cāśaṅkāpadaṃ yāpyabhavattanuḥ / bhedapradatvenaiṣāpi dhvastā tena viśokatā // 316

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परदेहादिसंबन्धो यथा नास्य विभेदकः । तथा स्वदेहसंबन्धो जीवन्मुक्तस्य यद्यपि ॥ ३१७

paradehādisaṃbandho yathā nāsya vibhedakaḥ / tathā svadehasaṃbandho jīvanmuktasya yadyapi // 317

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च न विशेषो स्य विश्वाकृतिनिराकृतेः । शिवाभिन्नस्य देहे वा तदभावे पि वा किल ॥ ३१८

ataśca na viśeṣo sya viśvākṛtinirākṛteḥ / śivābhinnasya dehe vā tadabhāve pi vā kila // 318

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि प्राच्यतद्भेदसंस्काराशङ्कनस्थितेः । अधुनोक्तं केवलत्वं यद्वा मात्रन्तराश्रयात् ॥ ३१९

tathāpi prācyatadbhedasaṃskārāśaṅkanasthiteḥ / adhunoktaṃ kevalatvaṃ yadvā mātrantarāśrayāt // 319

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येनं न विदुर्भिन्नं तैः स मुक्तो भिधीयते । श्रीमत्त्रैशिरसे प्युक्तं सूर्येन्दुपुटवर्जिते ॥ ३२०

tānyenaṃ na vidurbhinnaṃ taiḥ sa mukto bhidhīyate / śrīmattraiśirase pyuktaṃ sūryendupuṭavarjite // 320

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुगुप्साभावभङ्गस्थे सर्वतः स्तम्भवत्स्थिते । सर्वव्यापत्तिरहिते प्रमाणप्रत्ययातिगे ॥ ३२१

jugupsābhāvabhaṅgasthe sarvataḥ stambhavatsthite / sarvavyāpattirahite pramāṇapratyayātige // 321

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्बोधान्तरे लीनः कर्मकर्ताप्यनञ्जनः । प्रधानं घट आकाश आत्मा मष्टे घटे पि खम् ॥ ३२२

tasminbodhāntare līnaḥ karmakartāpyanañjanaḥ / pradhānaṃ ghaṭa ākāśa ātmā maṣṭe ghaṭe pi kham // 322

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नश्येत्तद्वदेवासावात्मा शिवमयो भवेत् । स्वतन्त्रो वस्थितो ज्ञानी प्रसरेत्सर्ववस्तुषु ॥ ३२३

na naśyettadvadevāsāvātmā śivamayo bhavet / svatantro vasthito jñānī prasaretsarvavastuṣu // 323

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य भावो नचाभावः संस्थानं नच कल्पना । एतदेवान्तरागूर्य गुरुर्गीतास्वभाषत ॥ ३२४

tasya bhāvo nacābhāvaḥ saṃsthānaṃ naca kalpanā / etadevāntarāgūrya gururgītāsvabhāṣata // 324

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ३२५

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram / taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ // 325

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । यदा सत्त्वे विवृद्धे तु प्रलीनस्त्वूर्ध्वगस्तदा ॥ ३२६

tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca / yadā sattve vivṛddhe tu pralīnastvūrdhvagastadā // 326

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमाद्रजस्तमोलीनः कर्मयोनिविमूढगः । तत्रेन्द्रियाणां संमोहश्वासायासपरीतता ॥ ३२७

kramādrajastamolīnaḥ karmayonivimūḍhagaḥ / tatrendriyāṇāṃ saṃmohaśvāsāyāsaparītatā // 327

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिमृतिभोगो यं देहे न त्यजनं तनोः । यस्त्वसौ क्षण एवैकश्चरमः प्राणनात्मकः ॥ ३२८

ityādimṛtibhogo yaṃ dehe na tyajanaṃ tanoḥ / yastvasau kṣaṇa evaikaścaramaḥ prāṇanātmakaḥ // 328

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदनन्तरमेवैष देहः स्यात्काष्ठकुड्यवत् । सा देहत्यागकालांशकला देहवियोगिनी ॥ ३२९

yadanantaramevaiṣa dehaḥ syātkāṣṭhakuḍyavat / sā dehatyāgakālāṃśakalā dehaviyoginī // 329

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत एव हि तद्देहसुखदुःखादिकोज्झिता । तस्यां यदेव स्मरति प्राक्संस्कारप्रबोधतः ॥ ३३०

tata eva hi taddehasukhaduḥkhādikojjhitā / tasyāṃ yadeva smarati prāksaṃskāraprabodhataḥ // 330

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टाभ्यासभूयस्त्वशक्तिपातादिहेतुकात् । तदेव रूपमभ्येति सुखिदुःखिविमूढकम् ॥ ३३१

adṛṣṭābhyāsabhūyastvaśaktipātādihetukāt / tadeva rūpamabhyeti sukhiduḥkhivimūḍhakam // 331

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा निःसुखदुःखादि यदि वानन्दरूपकम् । कस्मादेति तदेवैष यतः स्मरति संविदि ॥ ३३२

yadvā niḥsukhaduḥkhādi yadi vānandarūpakam / kasmādeti tadevaiṣa yataḥ smarati saṃvidi // 332

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् प्रस्फुरेद्यदधिकं देहो सौ चिदधिष्ठितेः । यदेव प्रागधिष्ठानं चिता तादात्म्यवृत्तितः ॥ ३३३

prāk prasphuredyadadhikaṃ deho sau cidadhiṣṭhiteḥ / yadeva prāgadhiṣṭhānaṃ citā tādātmyavṛttitaḥ // 333

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैवात्र लीनता प्रोक्ता सत्त्वे रजसि तामसे । नीलपीतादिके ज्ञेये यतः प्राक्कल्पितां तनुम् ॥ ३३४

saivātra līnatā proktā sattve rajasi tāmase / nīlapītādike jñeye yataḥ prākkalpitāṃ tanum // 334

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्ठायैव संवित्तिरधिष्ठानं करोत्यलम् । अतो धिष्ठेयमात्रस्य शरीरत्वे पि कुड्यतः ॥ ३३५

adhiṣṭhāyaiva saṃvittiradhiṣṭhānaṃ karotyalam / ato dhiṣṭheyamātrasya śarīratve pi kuḍyataḥ // 335

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहस्यास्ति विशेषो यत्सर्वाधिष्ठेयपूर्वता । तादात्म्यवृत्तिरन्येषां तन्न सत्यपि वेद्यते ॥ ३३६

dehasyāsti viśeṣo yatsarvādhiṣṭheyapūrvatā / tādātmyavṛttiranyeṣāṃ tanna satyapi vedyate // 336

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यानां किन्तु देहस्य नित्याव्यभिचरित्वतः । सा च तस्यैव देहस्य पूर्वमृत्यन्तजन्मना ॥ ३३७

vedyānāṃ kintu dehasya nityāvyabhicaritvataḥ / sā ca tasyaiva dehasya pūrvamṛtyantajanmanā // 337

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृत्या प्राच्यानुभवनकृतसंस्कारचित्रया । युक्त्यानयास्मत्सन्तानगुरुणा कल्लटेन यत् ॥ ३३८

smṛtyā prācyānubhavanakṛtasaṃskāracitrayā / yuktyānayāsmatsantānaguruṇā kallaṭena yat // 338

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहाविशेषे प्राणाख्यदार्ढ्यं हेतुरुदीरितम् । तद्युक्तमन्यथा प्राणदार्ढ्ये को हेतुरेकतः ॥ ३३९

dehāviśeṣe prāṇākhyadārḍhyaṃ heturudīritam / tadyuktamanyathā prāṇadārḍhye ko heturekataḥ // 339

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहत्वस्याविशेषे पीत्येष प्रश्नो न शाम्यति । स्मरन्निति शता हेतौ तद्रूपं प्रतिपद्यते ॥ ३४०

dehatvasyāviśeṣe pītyeṣa praśno na śāmyati / smaranniti śatā hetau tadrūpaṃ pratipadyate // 340

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् स्मर्यते यतो देहः प्राक्चिताधिष्ठितः स्फुरन् । अतः स्मरणमन्त्यं यत्तदसर्वज्ञमातृषु ॥ ३४१

prāk smaryate yato dehaḥ prākcitādhiṣṭhitaḥ sphuran / ataḥ smaraṇamantyaṃ yattadasarvajñamātṛṣu // 341

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जातु गोचरो यस्माद्देहान्तरविनिश्चयः । यत्तु बन्धुप्रियापुत्रपानादिस्मरणं स्फुटम् ॥ ३४२

na jātu gocaro yasmāddehāntaraviniścayaḥ / yattu bandhupriyāputrapānādismaraṇaṃ sphuṭam // 342

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तद्देहान्तरासङ्गि न तदन्त्यं यतो भवेत् । कस्यापि तु शरीरान्ते वासना या प्रभोत्स्यते ॥ ३४३

na taddehāntarāsaṅgi na tadantyaṃ yato bhavet / kasyāpi tu śarīrānte vāsanā yā prabhotsyate // 343

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहसत्त्वे तदौचित्याज्जायेतानुभवः स्फुटः । यथा पुराणे कथितं मृगपोतकतृष्णया ॥ ३४४

dehasattve tadaucityājjāyetānubhavaḥ sphuṭaḥ / yathā purāṇe kathitaṃ mṛgapotakatṛṣṇayā // 344

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिः को पि मृगीभावमभ्युवाहाधिवासितः । तत्र सो नुभवो हेतुर्न जन्मान्तरसूतये ॥ ३४५

muniḥ ko pi mṛgībhāvamabhyuvāhādhivāsitaḥ / tatra so nubhavo heturna janmāntarasūtaye // 345

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैतद्वासना हेतुः काकतालीयवत् स तु । ननु कस्मात्तदेवैष स्मरति इत्याह यत्सदा ॥ ३४६

tasyaitadvāsanā hetuḥ kākatālīyavat sa tu / nanu kasmāttadevaiṣa smarati ityāha yatsadā // 346

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भावभावितस्तेन तदेवैष स्मरत्यलम् । एवमस्मि भविष्यामीत्येष तद्भाव उच्यते ॥ ३४७

tadbhāvabhāvitastena tadevaiṣa smaratyalam / evamasmi bhaviṣyāmītyeṣa tadbhāva ucyate // 347

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यतो हि भवनं भाव्यते न सतः क्वचित् । क्रमात्स्फुटत्वकरणं भावनं परिकीर्त्यते ॥ ३४८

bhaviṣyato hi bhavanaṃ bhāvyate na sataḥ kvacit / kramātsphuṭatvakaraṇaṃ bhāvanaṃ parikīrtyate // 348

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुटस्य चानुभवनं न भावनमिदं स्फुटम् । तदहर्जातबालस्य पशोः कीटस्य वा तरोः ॥ ३४९

sphuṭasya cānubhavanaṃ na bhāvanamidaṃ sphuṭam / tadaharjātabālasya paśoḥ kīṭasya vā taroḥ // 349

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढत्वे पि तदानीं प्राग्भावना ह्यभवत्स्फुटा । सा तन्मूढशरीरान्ते संस्कारप्रतिबोधनात् ॥ ३५०

mūḍhatve pi tadānīṃ prāgbhāvanā hyabhavatsphuṭā / sā tanmūḍhaśarīrānte saṃskārapratibodhanāt // 350

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिद्वारेण तद्देहवैचित्र्यफलदायिनी । देशादिव्यवधाने पि वासनानामुदीरितात् ॥ ३५१

smṛtidvāreṇa taddehavaicitryaphaladāyinī / deśādivyavadhāne pi vāsanānāmudīritāt // 351

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्तर्यैकरूपत्वात्स्मृतिसंस्कारयोरतः । तथानुभवनारूढ्या स्फुटस्यापि तु भाविता ॥ ३५२

ānantaryaikarūpatvātsmṛtisaṃskārayorataḥ / tathānubhavanārūḍhyā sphuṭasyāpi tu bhāvitā // 352

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाव्यमाना न किं सूते तत्सन्तानसदृग्वपुः । तत्तादृक्तादृशैर्बन्धुपुत्रमित्रादिभिः सह ॥ ३५३

bhāvyamānā na kiṃ sūte tatsantānasadṛgvapuḥ / tattādṛktādṛśairbandhuputramitrādibhiḥ saha // 353

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भासते पि परे लोके स्वप्नवद्वासनाक्रमात् । ननु मात्रन्तरैर्बन्धुपुत्राद्यैस्तत्तथा न किम् ॥ ३५४

bhāsate pi pare loke svapnavadvāsanākramāt / nanu mātrantarairbandhuputrādyaistattathā na kim // 354

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यते क इदं प्राह स तावद्वेद वेद्यताम् । व्यापारव्याहृतिव्रातवेद्ये मात्रन्तरव्रजे ॥ ३५५

vedyate ka idaṃ prāha sa tāvadveda vedyatām / vyāpāravyāhṛtivrātavedye mātrantaravraje // 355

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने नास्ति स इत्येषा वाक्प्रमाणविवर्जिता । य एवैते तु दृश्यन्ते जाग्रत्येते मयेक्षिताः ॥ ३५६

svapne nāsti sa ityeṣā vākpramāṇavivarjitā / ya evaite tu dṛśyante jāgratyete mayekṣitāḥ // 356

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्न इत्यस्तु मिथ्यैतत्तत्प्रमातृवचोबलात् । यानपश्यमहं स्वप्ने प्रमातॄंस्ते न केचन ॥ ३५७

svapna ityastu mithyaitattatpramātṛvacobalāt / yānapaśyamahaṃ svapne pramātṝṃste na kecana // 357

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शोचन्ति न चेक्षन्ते मामित्यत्रास्ति का प्रमा । यतः सर्वानुमानानां स्वसंवेदननिष्ठितौ ॥ ३५८

na śocanti na cekṣante māmityatrāsti kā pramā / yataḥ sarvānumānānāṃ svasaṃvedananiṣṭhitau // 358

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमात्रन्तरसद्भावः संविन्निष्ठो न तद्गतः । घटादेरस्तिता संविन्निष्ठिता नतु तद्गता ॥ ३५९

pramātrantarasadbhāvaḥ saṃvinniṣṭho na tadgataḥ / ghaṭāderastitā saṃvinniṣṭhitā natu tadgatā // 359

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वन्मात्रन्तरे प्येषा संविन्निष्ठा न तद्गता । तेन स्थितमिदं यद्यद्भाव्यते तत्तदेव हि ॥ ३६०

tadvanmātrantare pyeṣā saṃvinniṣṭhā na tadgatā / tena sthitamidaṃ yadyadbhāvyate tattadeva hi // 360

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.