Abhinavagupta: Tantraloka 6

स्थानप्रकल्पाख्यतया स्फुटस्तु बाह्यो भ्युपायः प्रविविच्यते थ ॥ १ब्

sthānaprakalpākhyatayā sphuṭastu bāhyo bhyupāyaḥ pravivicyate tha // 1b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानभेदस्त्रिधा प्रोक्तः प्राणे देहे बहिस्तथा । प्राणश्च पञ्चधा देहे द्विधा बाह्यान्तरत्वतः ॥ २

sthānabhedastridhā proktaḥ prāṇe dehe bahistathā / prāṇaśca pañcadhā dehe dvidhā bāhyāntaratvataḥ // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलं स्थण्डिलं पात्रमक्षसूत्रं सपुस्तकम् । लिङ्गं तूरं पटः पुस्तं प्रतिमा मूर्तिरेव च ॥ ३

maṇḍalaṃ sthaṇḍilaṃ pātramakṣasūtraṃ sapustakam / liṅgaṃ tūraṃ paṭaḥ pustaṃ pratimā mūrtireva ca // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येकादशधा बाह्यं पुनस्तद्बहुधा भवेत् । तत्र प्राणाश्रयं तावद्विधानमुपदिश्यते ॥ ४

ityekādaśadhā bāhyaṃ punastadbahudhā bhavet / tatra prāṇāśrayaṃ tāvadvidhānamupadiśyate // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वा समस्त एवायं षड्विधो प्यतिविस्तृतः । यो वक्ष्यते स एकत्र प्राणे तावत्प्रतिष्ठितः ॥ ५

adhvā samasta evāyaṃ ṣaḍvidho pyativistṛtaḥ / yo vakṣyate sa ekatra prāṇe tāvatpratiṣṭhitaḥ // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वनः कलनं यत्तत्क्रमाक्रमतया स्थितम् । क्रमाक्रमौ हि चित्रैककलना भावगोचरे ॥ ६

adhvanaḥ kalanaṃ yattatkramākramatayā sthitam / kramākramau hi citraikakalanā bhāvagocare // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमाक्रमात्मा कालश्च परः संविदि वर्तते । काली नाम परा शक्तिः सैव देवस्य गीयते ॥ ७

kramākramātmā kālaśca paraḥ saṃvidi vartate / kālī nāma parā śaktiḥ saiva devasya gīyate // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैव संविद्बहिः स्वात्मगर्भीभूतौ क्रमाक्रमौ । स्फुटयन्ती प्ररोहण प्राणवृत्तिरिति स्थिता ॥ ८

saiva saṃvidbahiḥ svātmagarbhībhūtau kramākramau / sphuṭayantī prarohaṇa prāṇavṛttiriti sthitā // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविन्मात्रं हि यच्छुद्धं प्रकाशपरमार्थकम् । तन्मेयमात्मनः प्रोज्झ्य विविक्तं भासते नभः ॥ ९

saṃvinmātraṃ hi yacchuddhaṃ prakāśaparamārthakam / tanmeyamātmanaḥ projjhya viviktaṃ bhāsate nabhaḥ // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव शून्यरूपत्वं संविदः परिगीयते । नेति नेति विमर्शेन योगिनां सा परा दशा ॥ १०

tadeva śūnyarūpatvaṃ saṃvidaḥ parigīyate / neti neti vimarśena yogināṃ sā parā daśā // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव खात्मा मेये स्मिन्भेदिते स्वीक्रियोन्मुखः । पतन्समुच्छलत्त्वेन प्राणस्पन्दोर्मिसंज्ञितः ॥ ११

sa eva khātmā meye sminbhedite svīkriyonmukhaḥ / patansamucchalattvena prāṇaspandormisaṃjñitaḥ // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाहुः किल संवित्प्राक्प्राणे परिणता तथा । अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः ॥ १२

tenāhuḥ kila saṃvitprākprāṇe pariṇatā tathā / antaḥkaraṇatattvasya vāyurāśrayatāṃ gataḥ // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं सा प्राणनाशक्तिरान्तरोद्योगदोहदा । स्पन्दः स्फुरत्ता विश्रान्तिर्जीवो हृत्प्रतिभा मता ॥ १३

iyaṃ sā prāṇanāśaktirāntarodyogadohadā / spandaḥ sphurattā viśrāntirjīvo hṛtpratibhā matā // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा प्राणवृत्तिः प्राणाद्यै रूपैः पञ्चभिरात्मसात् । देहं यत्कुरुते संवित्पूर्णस्तेनैष भासते ॥ १४

sā prāṇavṛttiḥ prāṇādyai rūpaiḥ pañcabhirātmasāt / dehaṃ yatkurute saṃvitpūrṇastenaiṣa bhāsate // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणनावृत्तितादात्म्यसंवित्खचितदेहजाम् । चेष्टां पश्यन्त्यतो मुग्धा नास्त्यन्यदिति मन्वते ॥ १५

prāṇanāvṛttitādātmyasaṃvitkhacitadehajām / ceṣṭāṃ paśyantyato mugdhā nāstyanyaditi manvate // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामेव बालमूर्खस्त्रीप्रायवेदितृसंश्रिताम् । मतिं प्रमाणीकुर्वन्तश्चार्वाकास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६

tāmeva bālamūrkhastrīprāyaveditṛsaṃśritām / matiṃ pramāṇīkurvantaścārvākāstattvadarśinaḥ // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तथा भावना चद्दार्ढ्यमेति निरन्तरम् । तद्देहभङ्गे सुप्ताः स्युरातादृग्वासनाक्षयात् ॥ १७

teṣāṃ tathā bhāvanā caddārḍhyameti nirantaram / taddehabhaṅge suptāḥ syurātādṛgvāsanākṣayāt // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वासनाक्षये त्वेषामक्षीणं वासनान्तरम् । बुद्धं कुतश्चित्संसूते विचित्रां फलसम्पदम् ॥ १८

tadvāsanākṣaye tveṣāmakṣīṇaṃ vāsanāntaram / buddhaṃ kutaścitsaṃsūte vicitrāṃ phalasampadam // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदार्ढ्यशङ्कनात्प्राच्यवासनातादवस्थ्यतः । अन्यकर्तव्यशैथिल्यात्संभाव्यानुशयत्वतः ॥ १९

adārḍhyaśaṅkanātprācyavāsanātādavasthyataḥ / anyakartavyaśaithilyātsaṃbhāvyānuśayatvataḥ // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतद्रूढान्यजनताकर्तव्यपरिलोपनात् । नास्तिक्यवासनामाहुः पापात्पापीयसीमिमाम् ॥ २०

atadrūḍhānyajanatākartavyaparilopanāt / nāstikyavāsanāmāhuḥ pāpātpāpīyasīmimām // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलमप्रस्तुतेनाथ प्रकृतं प्रविविच्यते । यावान्समस्त एवायमध्वा प्राणे प्रतिष्ठितः ॥ २१

alamaprastutenātha prakṛtaṃ pravivicyate / yāvānsamasta evāyamadhvā prāṇe pratiṣṭhitaḥ // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधा च सो ध्वा क्रियया मूर्त्या च प्रविभज्यते । प्राण एव शिखा श्रीमत्त्रिशिरस्युदिता हि सा ॥ २२

dvidhā ca so dhvā kriyayā mūrtyā ca pravibhajyate / prāṇa eva śikhā śrīmattriśirasyuditā hi sā // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धा यागादिकाले तुं निष्कलत्वाच्छिवात्मिका । यतो होरात्रमध्ये स्याश्चतुर्विंशतिधा गतिः ॥ २३

baddhā yāgādikāle tuṃ niṣkalatvācchivātmikā / yato horātramadhye syāścaturviṃśatidhā gatiḥ // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणविक्षेपरन्ध्राख्यशतैश्चित्रफलप्रदा । क्षपा शशी तथापानो नाद एकत्र तिष्ठति ॥ २४

prāṇavikṣeparandhrākhyaśataiścitraphalapradā / kṣapā śaśī tathāpāno nāda ekatra tiṣṭhati // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवादित्यो न चोद्गच्छेत्तुट्यर्धं सान्ध्यमीदृशम् । ऊर्ध्ववक्त्रो रविश्चन्द्रो धोमुखो वह्निरन्तरे ॥ २५

jīvādityo na codgacchettuṭyardhaṃ sāndhyamīdṛśam / ūrdhvavaktro raviścandro dhomukho vahnirantare // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माध्याह्निकी मोक्षदा स्याद्व्योममध्यस्थितो रविः । अनस्तमितसारो हि जन्तुचक्रप्रबोधकः ॥ २६

mādhyāhnikī mokṣadā syādvyomamadhyasthito raviḥ / anastamitasāro hi jantucakraprabodhakaḥ // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिन्दुः प्राणो ह्यहश्चैव रविरेकत्र तिष्ठति । महासन्ध्या तृतीया तु सुप्रशान्तात्मिका स्थिता ॥ २७

binduḥ prāṇo hyahaścaiva ravirekatra tiṣṭhati / mahāsandhyā tṛtīyā tu supraśāntātmikā sthitā // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बद्धा शिखा यत्र तत्तत्फलनियोजिका । अतः संविदि सर्वो यमध्वा विश्रम्य तिष्ठति ॥ २८

evaṃ baddhā śikhā yatra tattatphalaniyojikā / ataḥ saṃvidi sarvo yamadhvā viśramya tiṣṭhati // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमूर्तायाः सर्वगत्वान्निष्क्रियायाश्च संविदः । मूर्तिक्रियाभासनं यत्स एवाध्वा महेशितुः ॥ २९

amūrtāyāḥ sarvagatvānniṣkriyāyāśca saṃvidaḥ / mūrtikriyābhāsanaṃ yatsa evādhvā maheśituḥ // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वा क्रमेण यातव्ये पदे संप्राप्तिकारणम् । द्वैतिनां भोग्यभावात्तु प्रबुद्धानां यतो द्यते ॥ ३०

adhvā krameṇa yātavye pade saṃprāptikāraṇam / dvaitināṃ bhogyabhāvāttu prabuddhānāṃ yato dyate // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह सर्वत्र शब्दानामन्वर्थं चर्चयेद्यतः । उक्तं श्रीमन्निशाचारे संज्ञात्र त्रिविधा मता ॥ ३१

iha sarvatra śabdānāmanvarthaṃ carcayedyataḥ / uktaṃ śrīmanniśācāre saṃjñātra trividhā matā // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैमित्तिकी प्रसिद्धा च तथान्या पारिभाषिकी । पूर्वत्वे वा प्रधानं स्यात्तत्रान्तर्भावयेत्ततः ॥ ३२

naimittikī prasiddhā ca tathānyā pāribhāṣikī / pūrvatve vā pradhānaṃ syāttatrāntarbhāvayettataḥ // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ध्वशब्दस्योक्तेयं निरुक्तिर्नोदितापि चेत् । क्वचित्स्वबुद्ध्या साप्यूह्या कियल्लेख्यं हि पुस्तके ॥ ३३

ato dhvaśabdasyokteyaṃ niruktirnoditāpi cet / kvacitsvabuddhyā sāpyūhyā kiyallekhyaṃ hi pustake // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्रियाभासनं यत्सो ध्वा कालाह्व उच्यते । वर्णमन्त्रपदाभिख्यमत्रास्ते ध्वत्रयं स्फुटम् ॥ ३४

tatra kriyābhāsanaṃ yatso dhvā kālāhva ucyate / varṇamantrapadābhikhyamatrāste dhvatrayaṃ sphuṭam // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु मूर्त्यवभासांशः स देशाध्वा निगद्यते । कलातत्त्वपुराभिख्यमन्तर्भूतमिह त्रयम् ॥ ३५

yastu mūrtyavabhāsāṃśaḥ sa deśādhvā nigadyate / kalātattvapurābhikhyamantarbhūtamiha trayam // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकद्वये त्र प्रत्येकं स्थूलं सूक्ष्मं परं वपुः । यतो स्ति तेन सर्वो यमध्वा षड्विध उच्यते ॥ ३६

trikadvaye tra pratyekaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ vapuḥ / yato sti tena sarvo yamadhvā ṣaḍvidha ucyate // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्विधादध्वनः प्राच्यं यदेतत्त्रितयं पुनः । एष एव स कालाध्वा प्राणे स्पष्टं प्रतिष्ठितः ॥ ३७

ṣaḍvidhādadhvanaḥ prācyaṃ yadetattritayaṃ punaḥ / eṣa eva sa kālādhvā prāṇe spaṣṭaṃ pratiṣṭhitaḥ // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तवमध्यस्थितात्कालादन्यो यं काल उच्यते । एष कालो हि देवस्य विश्वाभासनकारिणी ॥ ३८

tattavamadhyasthitātkālādanyo yaṃ kāla ucyate / eṣa kālo hi devasya viśvābhāsanakāriṇī // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाशक्तिः समस्तानां तत्त्वानां च परं वपुः । एतदीश्वरतत्त्वं तच्छिवस्य वपुरुच्यते ॥ ३९

kriyāśaktiḥ samastānāṃ tattvānāṃ ca paraṃ vapuḥ / etadīśvaratattvaṃ tacchivasya vapurucyate // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रिक्ताभोगकार्यात्मविश्वैकात्म्यमिदं यतः । एतदीश्वररूपत्वं परमात्मनि यत्किल ॥ ४०

udriktābhogakāryātmaviśvaikātmyamidaṃ yataḥ / etadīśvararūpatvaṃ paramātmani yatkila // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रमातरि मायीये कालतत्त्वं निगद्यते । शिवादिशुद्धविद्यान्तं यच्छिवस्य स्वकं वपुः ॥ ४१

tatpramātari māyīye kālatattvaṃ nigadyate / śivādiśuddhavidyāntaṃ yacchivasya svakaṃ vapuḥ // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव पुंसो मायादिरागान्तं कञ्चुकीभवेत् । अनाश्रितं यतो माया कलाविद्ये सदाशिवः ॥ ४२

tadeva puṃso māyādirāgāntaṃ kañcukībhavet / anāśritaṃ yato māyā kalāvidye sadāśivaḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः कालनियती सद्विद्या राग उच्यते । अनाश्रितः शून्यमाता बुद्धिमाता सदाशिवः ॥ ४३

īśvaraḥ kālaniyatī sadvidyā rāga ucyate / anāśritaḥ śūnyamātā buddhimātā sadāśivaḥ // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः प्राणमाता च विद्या देहप्रमातृता । अनाश्रयो हि शून्यत्वं ज्ञानमेव हि बुद्धिता ॥ ४४

īśvaraḥ prāṇamātā ca vidyā dehapramātṛtā / anāśrayo hi śūnyatvaṃ jñānameva hi buddhitā // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वात्मता च प्राणत्वं देहे वेद्यैकतानता । तेन प्राणपथे विश्वाकलनेयं विराजते ॥ ४५

viśvātmatā ca prāṇatvaṃ dehe vedyaikatānatā / tena prāṇapathe viśvākalaneyaṃ virājate // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन रूपेण तद्वच्मः सद्भिस्तदवधीयताम् । द्वादशान्तावधावस्मिन्देहे यद्यपि सर्वतः ॥ ४६

yena rūpeṇa tadvacmaḥ sadbhistadavadhīyatām / dvādaśāntāvadhāvasmindehe yadyapi sarvataḥ // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओतप्रोतात्मकः प्राणस्तथापीत्थं न सुस्फुटः । यत्नो जीवनमात्रात्मा तत्परश्च द्विधा मतः ॥ ४७

otaprotātmakaḥ prāṇastathāpītthaṃ na susphuṭaḥ / yatno jīvanamātrātmā tatparaśca dvidhā mataḥ // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेद्यश्चाप्यसंवेद्यो द्विधेत्थं भिद्यते पुनः । स्फुटास्फुटत्वाद्द्वैविध्यं प्रत्येकं परिभावयेत् ॥ ४८

saṃvedyaścāpyasaṃvedyo dvidhetthaṃ bhidyate punaḥ / sphuṭāsphuṭatvāddvaividhyaṃ pratyekaṃ paribhāvayet // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेद्यजीवनाभिख्यप्रयत्नस्पन्दसुन्दरः । प्राणः कन्दात्प्रभृत्येव तथाप्यत्र न सुस्फुटः ॥ ४९

saṃvedyajīvanābhikhyaprayatnaspandasundaraḥ / prāṇaḥ kandātprabhṛtyeva tathāpyatra na susphuṭaḥ // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दाधारात्प्रभृत्येव व्यवस्था तेन कथ्यते । स्वच्छन्दशास्त्रे नाडीनां वाय्वाधारतया स्फुटम् ॥ ५०

kandādhārātprabhṛtyeva vyavasthā tena kathyate / svacchandaśāstre nāḍīnāṃ vāyvādhāratayā sphuṭam // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि तु प्रयत्नो सौ न संवेद्यतया स्थितः । वेद्ययत्नात्तु हृदयात्प्राणचारो विभज्यते ॥ ५१

tatrāpi tu prayatno sau na saṃvedyatayā sthitaḥ / vedyayatnāttu hṛdayātprāṇacāro vibhajyate // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभोः शिवस्य या शक्तिर्वामा ज्येष्ठा च रौद्रिका । सतदन्यतमावात्मप्राणौ यत्नविधायिनौ ॥ ५२

prabhoḥ śivasya yā śaktirvāmā jyeṣṭhā ca raudrikā / satadanyatamāvātmaprāṇau yatnavidhāyinau // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुशक्तिः क्वचिन्मुख्या यथाङ्गमरुदीरणे । आत्मशक्तिः क्वचित्कन्दसंकोचस्पन्दने यथा ॥ ५३

prabhuśaktiḥ kvacinmukhyā yathāṅgamarudīraṇe / ātmaśaktiḥ kvacitkandasaṃkocaspandane yathā // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणशक्तिः क्वचित्प्राणचारे हार्दे यथा स्फुटम् । त्रयं द्वयं वा मुख्यं स्याद्योगिनामवधानिनाम् ॥ ५४

prāṇaśaktiḥ kvacitprāṇacāre hārde yathā sphuṭam / trayaṃ dvayaṃ vā mukhyaṃ syādyogināmavadhāninām // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवधानाददृष्टांशाद्बलवत्त्वादथेरणात् । विपर्ययो पि प्राणात्मशक्तीनां मुख्यतां प्रति ॥ ५५

avadhānādadṛṣṭāṃśādbalavattvādatheraṇāt / viparyayo pi prāṇātmaśaktīnāṃ mukhyatāṃ prati // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामा संसारिणामीशा प्रभुशक्तिर्विधायिनी । ज्येष्ठा तु सुप्रबुद्धानां बुभुत्सूनां च रौद्रिका ॥ ५६

vāmā saṃsāriṇāmīśā prabhuśaktirvidhāyinī / jyeṣṭhā tu suprabuddhānāṃ bubhutsūnāṃ ca raudrikā // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामा संसारवमना ज्येष्ठा शिवमयी यतः । द्रावयित्री रुजां रौद्री रोद्ध्री चाखिलकर्मणाम् ॥ ५७

vāmā saṃsāravamanā jyeṣṭhā śivamayī yataḥ / drāvayitrī rujāṃ raudrī roddhrī cākhilakarmaṇām // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्ट्यादितत्त्वमज्ञात्वा न मुक्तो नापि मोचयेत् । उक्तं च श्रीयोगचारे मोक्षः सर्वप्रकाशनात् ॥ ५८

sṛṣṭyāditattvamajñātvā na mukto nāpi mocayet / uktaṃ ca śrīyogacāre mokṣaḥ sarvaprakāśanāt // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिस्थितिसंहारान् ये न जानन्ति योगिनः । न मुक्तास्ते तदज्ञानबन्धनैकाधिवासिताः ॥ ५९

utpattisthitisaṃhārān ye na jānanti yoginaḥ / na muktāste tadajñānabandhanaikādhivāsitāḥ // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्ट्यादयश्च ते सर्वे कालाधीना न संशयः । स च प्राणात्मकस्तस्मादुच्चारः कथ्यते स्फुटः ॥ ६०

sṛṣṭyādayaśca te sarve kālādhīnā na saṃśayaḥ / sa ca prāṇātmakastasmāduccāraḥ kathyate sphuṭaḥ // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयात्प्राणचारश्च नासिक्यद्वादशान्ततः । षट्त्रिंशदङ्गुलो जन्तोः सर्वस्य स्वाङ्गुलक्रमात् ॥ ६१

hṛdayātprāṇacāraśca nāsikyadvādaśāntataḥ / ṣaṭtriṃśadaṅgulo jantoḥ sarvasya svāṅgulakramāt // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षोदिष्ठे वा महिष्ठे वा देहे तादृश एव हि । वीर्यमोजो बलं स्पन्दः प्राणचारः समं ततः ॥ ६२

kṣodiṣṭhe vā mahiṣṭhe vā dehe tādṛśa eva hi / vīryamojo balaṃ spandaḥ prāṇacāraḥ samaṃ tataḥ // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्त्रिंशदङ्गुले चारे यद्गमागमयुग्मकम् । नालिकातिथिमासाब्दतत्सङ्घ्रो त्र स्फुटं स्थितः ॥ ६३

ṣaṭtriṃśadaṅgule cāre yadgamāgamayugmakam / nālikātithimāsābdatatsaṅghro tra sphuṭaṃ sthitaḥ // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुटिः सपादाङ्गुलयुक्प्राणस्ताः षोडशोच्छ्वसन् । निःश्वसंश्चात्र चषकः सपञ्चांशे ङ्गुले ङ्गुले ॥ ६४

tuṭiḥ sapādāṅgulayukprāṇastāḥ ṣoḍaśocchvasan / niḥśvasaṃścātra caṣakaḥ sapañcāṃśe ṅgule ṅgule // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वासप्रश्वासयोर्नाली प्रोक्ताहोरात्र उच्यते । नवाङ्गुलाम्बुधितुटौ प्रहरास्ते ब्धयो दिनम् ॥ ६५

śvāsapraśvāsayornālī proktāhorātra ucyate / navāṅgulāmbudhituṭau praharāste bdhayo dinam // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गमे न्तर्निशेनेन्दू तयोः संध्ये तुटेर्दले । केतुः सूर्ये विधौ राहुर्भौमादेर्वारभागिनः ॥ ६६

nirgame ntarniśenendū tayoḥ saṃdhye tuṭerdale / ketuḥ sūrye vidhau rāhurbhaumādervārabhāginaḥ // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहरद्वयमन्येषां ग्रहाणामुदयो न्तरा । सिद्धिर्दवीयसी मोक्षो भिचारः पारलौकिकी ॥ ६७

praharadvayamanyeṣāṃ grahāṇāmudayo ntarā / siddhirdavīyasī mokṣo bhicāraḥ pāralaukikī // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐहिकी दूरनैकट्यातिशया प्रहराष्टके । मध्याह्नमध्यनिशयोरभिजिन्मोक्षभोगदा ॥ ६८

aihikī dūranaikaṭyātiśayā praharāṣṭake / madhyāhnamadhyaniśayorabhijinmokṣabhogadā // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्राणां तदन्येषामुदयो मध्यतः क्रमात् । नागा लोकेशमूर्तीशा गणेशा जलतत्त्वतः ॥ ६९

nakṣatrāṇāṃ tadanyeṣāmudayo madhyataḥ kramāt / nāgā lokeśamūrtīśā gaṇeśā jalatattvataḥ // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानान्तं नायकाश्च विद्यातत्त्वाधिनायकाः । सकलाद्याश्च कण्ठ्योष्ठ्यपर्यन्ता भैरवास्तथा ॥ ७०

pradhānāntaṃ nāyakāśca vidyātattvādhināyakāḥ / sakalādyāśca kaṇṭhyoṣṭhyaparyantā bhairavāstathā // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तयः पारमेश्वर्यो वामशा वीरनायकाः । अष्टावष्टौ ये य इत्थं व्याप्यव्यापकताजुषः ॥ ७१

śaktayaḥ pārameśvaryo vāmaśā vīranāyakāḥ / aṣṭāvaṣṭau ye ya itthaṃ vyāpyavyāpakatājuṣaḥ // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलसूक्ष्माः क्रमात्तेषामुदयः प्रहराष्टके । दिने क्रूराणि सौम्यानि रात्रौ कर्माण्यसंशयम् ॥ ७२

sthūlasūkṣmāḥ kramātteṣāmudayaḥ praharāṣṭake / dine krūrāṇi saumyāni rātrau karmāṇyasaṃśayam // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रूरता सौम्यता वाभिसन्धेरपि निरूपिता । दिनरात्रिक्षये मुक्तिः सा व्याप्तिध्यानयोगतः ॥ ७३

krūratā saumyatā vābhisandherapi nirūpitā / dinarātrikṣaye muktiḥ sā vyāptidhyānayogataḥ // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चोक्ताः परमेशेन श्रीमद्वीरावलीकुले । सितासितौ दीर्घह्रस्वौ धर्माधर्मौ दिनक्षपे ॥ ७४

te coktāḥ parameśena śrīmadvīrāvalīkule / sitāsitau dīrghahrasvau dharmādharmau dinakṣape // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीयेते यदि तद्दीक्षा व्याप्त्या ध्यानेन योगतः । अहोरात्रः प्राणचारे कथितो मास उच्यते ॥ ७५

kṣīyete yadi taddīkṣā vyāptyā dhyānena yogataḥ / ahorātraḥ prāṇacāre kathito māsa ucyate // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनं कृष्णो निशा शुक्लः पक्षौ कर्मसु पूर्ववत् । याः षोडशोक्तास्तिथयस्तासु ये पूर्वपश्चिमे ॥ ७६

dinaṃ kṛṣṇo niśā śuklaḥ pakṣau karmasu pūrvavat / yāḥ ṣoḍaśoktāstithayastāsu ye pūrvapaścime // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोस्तु विश्रमो र्धे र्धे तिथ्यः पञ्चदशेतराः । सपादे द्व्यङ्गुले तिथ्या अहोरात्रो विभज्यते ॥ ७७

tayostu viśramo rdhe rdhe tithyaḥ pañcadaśetarāḥ / sapāde dvyaṅgule tithyā ahorātro vibhajyate // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशविश्रमवशात्तावेव हि दिनक्षपे । संवित्प्रतिक्षणं यस्मात्प्रकाशानन्दयोगिनी ॥ ७८

prakāśaviśramavaśāttāveva hi dinakṣape / saṃvitpratikṣaṇaṃ yasmātprakāśānandayoginī // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ क्लृप्तौ यावति तया तावत्येव दिनक्षपे । यावत्येव हि संवित्तिरुदितोदितसुस्फुटा ॥ ७९

tau klṛptau yāvati tayā tāvatyeva dinakṣape / yāvatyeva hi saṃvittiruditoditasusphuṭā // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावानेव क्षणः कल्पो निमेषो वा तदस्त्वपि । यावानेवोदयो वित्तेर्वेद्यैकग्रहतत्परः ॥ ८०

tāvāneva kṣaṇaḥ kalpo nimeṣo vā tadastvapi / yāvānevodayo vittervedyaikagrahatatparaḥ // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावदेवास्तमयनं वेदितृस्वात्मचर्वणम् । वेद्ये च बहिरन्तर्वा द्वये वाथ द्वयोज्झिते ॥ ८१

tāvadevāstamayanaṃ veditṛsvātmacarvaṇam / vedye ca bahirantarvā dvaye vātha dvayojjhite // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा तन्मयीभूतिर्दिनं वेत्तृस्थता निशा । वेदिता वेद्यविश्रान्तो वेत्ता त्वन्तर्मुखस्थितिः ॥ ८२

sarvathā tanmayībhūtirdinaṃ vettṛsthatā niśā / veditā vedyaviśrānto vettā tvantarmukhasthitiḥ // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा विचारयन्पश्चात्सत्तामात्रस्वरूपकः । जाग्रद्वेदितृता स्वप्नो वेत्तृभावः पुरातनः ॥ ८३

purā vicārayanpaścātsattāmātrasvarūpakaḥ / jāgradveditṛtā svapno vettṛbhāvaḥ purātanaḥ // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परः सुप्तं क्षये रात्रिदिनयोस्तुर्यमद्वयम् । कदाचिद्वस्तुविश्रान्तिसाम्येनात्मनि चर्वणम् ॥ ८४

paraḥ suptaṃ kṣaye rātridinayosturyamadvayam / kadācidvastuviśrāntisāmyenātmani carvaṇam // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यवेदकसाम्यं तत् सा रात्रिदिनतुल्यता । वेद्ये विश्रान्तिरधिका दिनदैर्घ्याय तत्र तु ॥ ८५

vedyavedakasāmyaṃ tat sā rātridinatulyatā / vedye viśrāntiradhikā dinadairghyāya tatra tu // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यूना स्यात्स्वात्मविश्रान्तिर्विपरीते विपर्ययः । स्वात्मौत्सुक्ये प्रबुद्धे हि वेद्यविश्रान्तिरल्पिका ॥ ८६

nyūnā syātsvātmaviśrāntirviparīte viparyayaḥ / svātmautsukye prabuddhe hi vedyaviśrāntiralpikā // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थमेव दिवारात्रिन्यूनाधिक्यक्रमं वदेत् । यथा देहेष्वहोरात्रन्यूनाधिक्यादि नो समम् ॥ ८७

itthameva divārātrinyūnādhikyakramaṃ vadet / yathā deheṣvahorātranyūnādhikyādi no samam // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पुरेष्वपीत्येवं तद्विशेषेण नोदितम् । श्रीत्रैयम्बकसन्तानवितताम्बरभास्करः ॥ ८८

tathā pureṣvapītyevaṃ tadviśeṣeṇa noditam / śrītraiyambakasantānavitatāmbarabhāskaraḥ // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनरात्रिक्रमं मे श्रीशंभुरित्थमपप्रथत् । श्रीसन्तानगुरुस्त्वाह स्थानं बुद्धाप्रबुद्धयोः ॥ ८९

dinarātrikramaṃ me śrīśaṃbhuritthamapaprathat / śrīsantānagurustvāha sthānaṃ buddhāprabuddhayoḥ // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद आरभ्य यत्तेन रात्रिन्दिवविभाजनम् । तदसत्सितपक्षे न्तः प्रवेशोल्लासभागिनि ॥ ९०

hṛda ārabhya yattena rātrindivavibhājanam / tadasatsitapakṣe ntaḥ praveśollāsabhāgini // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबुद्धस्थानमेवैतद्दिनत्वेन कथं भवेत् । अलं वानेन नेदं वा मम प्राङ्मतमत्सरः ॥ ९१

abuddhasthānamevaitaddinatvena kathaṃ bhavet / alaṃ vānena nedaṃ vā mama prāṅmatamatsaraḥ // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेये तु दर्शिते शिष्याः सत्पथैकान्तदर्शिनः । व्याख्यातः कृष्णपक्षो य स्तत्र प्राणगतः शशी ॥ ९२

heye tu darśite śiṣyāḥ satpathaikāntadarśinaḥ / vyākhyātaḥ kṛṣṇapakṣo ya statra prāṇagataḥ śaśī // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्यायनात्मनैकैकां कलां प्रतितिथि त्यजेत् । द्वादशान्तसमीपे तु यासौ पञ्चदशी तुटिः ॥ ९३

āpyāyanātmanaikaikāṃ kalāṃ pratitithi tyajet / dvādaśāntasamīpe tu yāsau pañcadaśī tuṭiḥ // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामावस्यात्र स क्षीणश्चन्द्रः प्राणार्कमाविशेत् । उक्तं श्रीकामिकायां च नोर्ध्वे धः प्रकृतिः परा । अर्धार्धे क्रमते माया द्विखण्डा शिवरूपिणी ॥ ९४

sāmāvasyātra sa kṣīṇaścandraḥ prāṇārkamāviśet / uktaṃ śrīkāmikāyāṃ ca nordhve dhaḥ prakṛtiḥ parā / ardhārdhe kramate māyā dvikhaṇḍā śivarūpiṇī // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रसूर्यात्मना देहं पूरयेत्प्रविलापयेत् । अमृतं चन्द्ररूपेण द्विधा षोडशधा पुनः ॥ ९५

candrasūryātmanā dehaṃ pūrayetpravilāpayet / amṛtaṃ candrarūpeṇa dvidhā ṣoḍaśadhā punaḥ // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिवन्ति च सुराः सर्वे दशपञ्च पराः कलाः । अमा शेषगुहान्तःस्थामावास्या विश्वतर्पिणी ॥ ९६

pivanti ca surāḥ sarve daśapañca parāḥ kalāḥ / amā śeṣaguhāntaḥsthāmāvāsyā viśvatarpiṇī // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कलाः पञ्चदश क्षीयन्ते शशिनः क्रमात् । आप्यायिन्यमृताब्रूपतादात्म्यात्षोडशी न तु ॥ ९७

evaṃ kalāḥ pañcadaśa kṣīyante śaśinaḥ kramāt / āpyāyinyamṛtābrūpatādātmyātṣoḍaśī na tu // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पञ्चदशी यासौ तुटिः प्रक्षीणचन्द्रमाः । तदूर्ध्वगं यत्तुट्यर्धं पक्षसंधिः स कीर्तितः ॥ ९८

tatra pañcadaśī yāsau tuṭiḥ prakṣīṇacandramāḥ / tadūrdhvagaṃ yattuṭyardhaṃ pakṣasaṃdhiḥ sa kīrtitaḥ // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्विश्रमतुट्यर्धादामावस्यं पुरादलम् । परं प्रातिपदं चार्धमिति संधिः स कल्प्यते ॥ ९९

tasmādviśramatuṭyardhādāmāvasyaṃ purādalam / paraṃ prātipadaṃ cārdhamiti saṃdhiḥ sa kalpyate // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रातिपदे तस्मिंस्तुट्यर्धार्धे पुरादलम् । आमावस्यं तिथिच्छेदात्कुर्यात्सूर्यग्रहं विशत् ॥ १००

tatra prātipade tasmiṃstuṭyardhārdhe purādalam / āmāvasyaṃ tithicchedātkuryātsūryagrahaṃ viśat // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रार्कमण्डले लीनः शशी स्रवति यन्मधु । तप्तत्वात्तत्पिबेदिन्दुसहभूः सिंहिकासुतः ॥ १०१

tatrārkamaṇḍale līnaḥ śaśī sravati yanmadhu / taptatvāttatpibedindusahabhūḥ siṃhikāsutaḥ // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्कः प्रमाणं सोमस्तु मेयं ज्ञानक्रियात्मकौ । राहुर्मायाप्रमाता स्यात्तदाच्छादनकोविदः ॥ १०२

arkaḥ pramāṇaṃ somastu meyaṃ jñānakriyātmakau / rāhurmāyāpramātā syāttadācchādanakovidaḥ // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत एव तमोरूपो विलापयितुमक्षमः । तत्संघट्टाद्वयोल्लासो मुख्यो माता विलापकः ॥ १०३

tata eva tamorūpo vilāpayitumakṣamaḥ / tatsaṃghaṭṭādvayollāso mukhyo mātā vilāpakaḥ // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्केन्दुराहुसंघट्टात् प्रमाणं वेद्यवेदकौ । अद्वयेन ततस्तेन पुण्य एष महाग्रहः ॥ १०४

arkendurāhusaṃghaṭṭāt pramāṇaṃ vedyavedakau / advayena tatastena puṇya eṣa mahāgrahaḥ // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमावस्यां विनाप्येष संघट्टश्चेन्महाग्रहः । यथार्के मेषगे राहावश्विनीस्थे श्विनीदिने ॥ १०५

amāvasyāṃ vināpyeṣa saṃghaṭṭaścenmahāgrahaḥ / yathārke meṣage rāhāvaśvinīsthe śvinīdine // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमावास्यं यदा त्वर्धं लीनं प्रातिपदे दले । प्रतिपच्च विशुद्धा स्यात्तन्मोक्षो दूरगे विधौ ॥ १०६

āmāvāsyaṃ yadā tvardhaṃ līnaṃ prātipade dale / pratipacca viśuddhā syāttanmokṣo dūrage vidhau // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रासमोक्षान्तरे स्नानध्यानहोमजपादिकम् । लौकिकालौकिकं भूयःफलं स्यात्पारलौकिकम् ॥ १०७

grāsamokṣāntare snānadhyānahomajapādikam / laukikālaukikaṃ bhūyaḥphalaṃ syātpāralaukikam // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रास्यग्रासकताक्षोभप्रक्षये क्षणमाविशन् । मोक्षभाग्ध्यानपूजादि कुर्वंश्चन्द्रार्कयोर्ग्रहे ॥ १०८

grāsyagrāsakatākṣobhaprakṣaye kṣaṇamāviśan / mokṣabhāgdhyānapūjādi kurvaṃścandrārkayorgrahe // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिथिच्छेद ऋणं कासो वृद्धिर्निःश्वसनं धनम् । अयत्नजं यत्नजं तु रेचनादथ रोधनात् ॥ १०९

tithiccheda ṛṇaṃ kāso vṛddhirniḥśvasanaṃ dhanam / ayatnajaṃ yatnajaṃ tu recanādatha rodhanāt // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्राणे विशति चित्सूर्य इन्दुं सुधामयम् । एकैकध्येन बोधांशु कलया परिपूरयेत् ॥ ११०

evaṃ prāṇe viśati citsūrya induṃ sudhāmayam / ekaikadhyena bodhāṃśu kalayā paripūrayet // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमसंपूरणाशालिशशाङ्कामृतसुन्दराः । तुट्यः पञ्चदशैताः स्युस्तिथयः सितपक्षगाः ॥ १११

kramasaṃpūraṇāśāliśaśāṅkāmṛtasundarāḥ / tuṭyaḥ pañcadaśaitāḥ syustithayaḥ sitapakṣagāḥ // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्यायां पूर्णमस्तुट्यां पूर्ववत्पक्षसन्धिता । इन्दुग्रहश्च प्रतिपत्सन्धौ पूर्वप्रवेशतः ॥ ११२

antyāyāṃ pūrṇamastuṭyāṃ pūrvavatpakṣasandhitā / indugrahaśca pratipatsandhau pūrvapraveśataḥ // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐहिकं ग्रहणे चात्र साधकानां महाफलम् । प्राग्वदन्यदयं मासः प्राणचारे ब्द उच्यते ॥ ११३

aihikaṃ grahaṇe cātra sādhakānāṃ mahāphalam / prāgvadanyadayaṃ māsaḥ prāṇacāre bda ucyate // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्सु षट्स्वङ्गुलेष्वर्को हृदयान्मकरादिषु । तिष्ठन्माघाढिकं षट्कं कुर्यात्तच्चोत्तरायणम् ॥ ११४

ṣaṭsu ṣaṭsvaṅguleṣvarko hṛdayānmakarādiṣu / tiṣṭhanmāghāḍhikaṃ ṣaṭkaṃ kuryāttaccottarāyaṇam // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्रान्तित्रितये वृत्ते भुक्ते चाष्टादशाङ्गुले । मेषं प्राप्ते रवौ पुण्यं विषुवत्पारलौकिकम् ॥ ११५

saṃkrāntitritaye vṛtte bhukte cāṣṭādaśāṅgule / meṣaṃ prāpte ravau puṇyaṃ viṣuvatpāralaukikam // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेशे तु तुलास्थे र्के तदेव विषुवद्भवेत् । इह सिद्धिप्रदं चैतद्दक्षिणायनगं ततः ॥ ११६

praveśe tu tulāsthe rke tadeva viṣuvadbhavet / iha siddhipradaṃ caitaddakṣiṇāyanagaṃ tataḥ // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भता प्रोद्बुभूषिष्यद्भावश्चाथोद्बुभूषुता । उद्भविष्यत्त्वमुद्भूतिप्रारम्भो प्युद्भवस्थितिः ॥ ११७

garbhatā prodbubhūṣiṣyadbhāvaścāthodbubhūṣutā / udbhaviṣyattvamudbhūtiprārambho pyudbhavasthitiḥ // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्म सत्ता परिणतिर्वृद्धिर्ह्रासः क्षयः क्रमात् । मकरादीनि तेनात्र क्रिया सूते सदृक्फलम् ॥ ११८

janma sattā pariṇatirvṛddhirhrāsaḥ kṣayaḥ kramāt / makarādīni tenātra kriyā sūte sadṛkphalam // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमुत्रिके झषः कुम्भो मन्त्रादेः पूर्वसेवने । चतुष्कं किल मीनाद्यमन्तिकं चोत्तरोत्तरम् ॥ ११९

āmutrike jhaṣaḥ kumbho mantrādeḥ pūrvasevane / catuṣkaṃ kila mīnādyamantikaṃ cottarottaram // 119

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेशे खलु तत्रैव शान्तिपुष्ट्यादिसुन्दरम् । कर्म स्यादैहिकं तच्च दूरदूरफलं क्रमात् ॥ १२०

praveśe khalu tatraiva śāntipuṣṭyādisundaram / karma syādaihikaṃ tacca dūradūraphalaṃ kramāt // 120

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.