Abhinavagupta: Tantraloka 8

देशाध्वनो प्यथ समासविकासयोगात्संगीयते विधिरयं शिवशास्त्रदृष्टः ॥ १ब्

deśādhvano pyatha samāsavikāsayogātsaṃgīyate vidhirayaṃ śivaśāstradṛṣṭaḥ // 1b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारितो यं कालाध्वा क्रियाशक्तिमयः प्रभोः । मूर्तिवैचित्र्यजस्तज्जो देशाध्वाथ निरूप्यते ॥ २

vicārito yaṃ kālādhvā kriyāśaktimayaḥ prabhoḥ / mūrtivaicitryajastajjo deśādhvātha nirūpyate // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वा समस्त एवायं चिन्मात्रे संप्रतिष्ठितः । यत्तत्र नहि विश्रान्तं तन्नभःकुसुमायते ॥ ३

adhvā samasta evāyaṃ cinmātre saṃpratiṣṭhitaḥ / yattatra nahi viśrāntaṃ tannabhaḥkusumāyate // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविद्द्वारेण तत्सृष्टे शून्ये धियि मरुत्सु च । नाडीचक्रानुचक्रेषु बर्हिर्देहे ध्वसंस्थितिः ॥ ४

saṃviddvāreṇa tatsṛṣṭe śūnye dhiyi marutsu ca / nāḍīcakrānucakreṣu barhirdehe dhvasaṃsthitiḥ // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राध्वैवं निरूप्यो यं यतस्तत्प्रक्रियाक्रमम् । अनुसंदधदेव द्राग् योगी भैरवतां व्रजेत् ॥ ५

tatrādhvaivaṃ nirūpyo yaṃ yatastatprakriyākramam / anusaṃdadhadeva drāg yogī bhairavatāṃ vrajet // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिदृक्षयैव सर्वार्थान् यदा व्याप्यावतिष्ठते । तदा किं बहुनोक्तेन इत्युक्तं स्पन्दशासने ॥ ६

didṛkṣayaiva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate / tadā kiṃ bahunoktena ityuktaṃ spandaśāsane // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा समस्तमध्वानं तदीशेषु विलापयेत् । तान् देहप्राणधीचक्रे पूर्ववद् गालयेत्क्रमात् ॥ ७

jñātvā samastamadhvānaṃ tadīśeṣu vilāpayet / tān dehaprāṇadhīcakre pūrvavad gālayetkramāt // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्समस्तं स्वसंवित्तौ सा संविद्भरितात्मिका । उपास्यमाना संसारसागरप्रलयानलः ॥ ८

tatsamastaṃ svasaṃvittau sā saṃvidbharitātmikā / upāsyamānā saṃsārasāgarapralayānalaḥ // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमहीक्षोत्तरे चैतानध्वेशान् गुरुरब्रवीत् । ब्रह्मानन्तात्प्रधानान्तं विष्णुः पुंसः कलान्तगम् ॥ ९

śrīmahīkṣottare caitānadhveśān gururabravīt / brahmānantātpradhānāntaṃ viṣṇuḥ puṃsaḥ kalāntagam // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रो ग्रन्थौ च मायायामीशः सादाख्यगोचरे । अनाश्रितः शिवस्तस्माद्व्याप्ता तद्व्यापकः परः ॥ १०

rudro granthau ca māyāyāmīśaḥ sādākhyagocare / anāśritaḥ śivastasmādvyāptā tadvyāpakaḥ paraḥ // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शिवत्वमापन्नमिति मत्वा न्यरूप्यत । न प्रक्रियापरं ज्ञानमिति स्वच्छन्दशासने ॥ ११

evaṃ śivatvamāpannamiti matvā nyarūpyata / na prakriyāparaṃ jñānamiti svacchandaśāsane // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिशिरःशासने बोधो मूलमध्याग्रकल्पितः । षट्त्रिंशत्तत्त्वसंरम्भः स्मृतिर्भेदविकल्पना ॥ १२

triśiraḥśāsane bodho mūlamadhyāgrakalpitaḥ / ṣaṭtriṃśattattvasaṃrambhaḥ smṛtirbhedavikalpanā // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्याहतविभागो स्मिभावो मूलं तु बोधगम् । समस्ततत्त्वभावो यं स्वात्मन्येवाविभागकः ॥ १३

avyāhatavibhāgo smibhāvo mūlaṃ tu bodhagam / samastatattvabhāvo yaṃ svātmanyevāvibhāgakaḥ // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधमध्यं भवेत्किंचिदाधाराधेयलक्षणम् । तत्त्वभेदविभागेन स्वभावस्थितिलक्षणम् ॥ १४

bodhamadhyaṃ bhavetkiṃcidādhārādheyalakṣaṇam / tattvabhedavibhāgena svabhāvasthitilakṣaṇam // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधाग्रं तत्तु विद्बोधं निस्तरङ्गं बृहत्सुखम् । संविदेकात्मतानीतभूतभावपुरादिकः ॥ १५

bodhāgraṃ tattu vidbodhaṃ nistaraṅgaṃ bṛhatsukham / saṃvidekātmatānītabhūtabhāvapurādikaḥ // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यवच्छिन्नसंवित्तिर्भैरवः परमेश्वरः । श्रीदेव्यायामले चोक्तं षट्त्रिंशत्तत्त्वसुन्दरम् ॥ १६

avyavacchinnasaṃvittirbhairavaḥ parameśvaraḥ / śrīdevyāyāmale coktaṃ ṣaṭtriṃśattattvasundaram // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वानं षड्विधं ध्यायन्सद्यः शिवमयो भवेत् । यद्यप्यमुष्य नाथस्य संवित्त्यनतिरेकिणः ॥ १७

adhvānaṃ ṣaḍvidhaṃ dhyāyansadyaḥ śivamayo bhavet / yadyapyamuṣya nāthasya saṃvittyanatirekiṇaḥ // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णस्योर्ध्वादिमध्यान्तव्यवस्था नास्ति वास्तवी । तथापि प्रतिपत्तॄणां प्रतिपादयितुस्तथा ॥ १८

pūrṇasyordhvādimadhyāntavyavasthā nāsti vāstavī / tathāpi pratipattṝṇāṃ pratipādayitustathā // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्वरूपानुसारेण मध्यादित्वादिकल्पनाः । ततः प्रमातृसंकल्पनियमात् पार्थिवं विदुः ॥ १९

svasvarūpānusāreṇa madhyāditvādikalpanāḥ / tataḥ pramātṛsaṃkalpaniyamāt pārthivaṃ viduḥ // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वं सर्वान्तरालस्थं यत्सर्वावरणैर्वृतम् । तदत्र पार्थिवे तत्त्वे कथ्यते भुवनस्थितिः ॥ २०

tattvaṃ sarvāntarālasthaṃ yatsarvāvaraṇairvṛtam / tadatra pārthive tattve kathyate bhuvanasthitiḥ // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेता कटाहरुद्राणामनन्तः कामसेविनाम् । पोतारूढो जलस्यान्तर्मद्यपानविघूर्णितः ॥ २१

netā kaṭāharudrāṇāmanantaḥ kāmasevinām / potārūḍho jalasyāntarmadyapānavighūrṇitaḥ // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स देवं भैरवं ध्यायन् नागैश्च परिवारितः । कालाग्रेर्भुवनं चोर्ध्वे कोटियोजनमुच्छ्रितम् ॥ २२

sa devaṃ bhairavaṃ dhyāyan nāgaiśca parivāritaḥ / kālāgrerbhuvanaṃ cordhve koṭiyojanamucchritam // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकानां भस्मसाद्भावभयान्नोर्ध्व स वीक्षते । स च व्याप्तापि विश्वस्य यस्मात्प्लुष्यन्निमां भुवम् ॥ २३

lokānāṃ bhasmasādbhāvabhayānnordhva sa vīkṣate / sa ca vyāptāpi viśvasya yasmātpluṣyannimāṃ bhuvam // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरकेभ्यः पुरा व्यक्तस्तेनासौ तदधो मतः । दश कोट्यो विभोर्ज्वाला तदर्ध शून्यमूर्ध्वतः ॥ २४

narakebhyaḥ purā vyaktastenāsau tadadho mataḥ / daśa koṭyo vibhorjvālā tadardha śūnyamūrdhvataḥ // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदूर्ध्वे नरकाधीशाः क्रमाद्दुःखैकवेदनाः । श्धो मध्ये तदूर्ध्वे च स्थिता भेदान्तरैर्वृताः ॥ २५

tadūrdhve narakādhīśāḥ kramādduḥkhaikavedanāḥ / śdho madhye tadūrdhve ca sthitā bhedāntarairvṛtāḥ // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवीचिकुम्भीपाकाख्यरौरवास्तेष्वनुक्रमात् । एकादशैकादश च दशेत्यन्तः शराग्नि तत् ॥ २६

avīcikumbhīpākākhyarauravāsteṣvanukramāt / ekādaśaikādaśa ca daśetyantaḥ śarāgni tat // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकमेषामेकोना कोटिरुच्छ्रितिरन्तरम् । लक्षमत्र खवेदास्यसंख्यानामन्तरा स्थितिः ॥ २७

pratyekameṣāmekonā koṭirucchritirantaram / lakṣamatra khavedāsyasaṃkhyānāmantarā sthitiḥ // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूष्माण्ड ऊर्ध्वे लक्षोनकोटिस्थानस्तदीशिता । शास्त्रविरुद्धाचरणात् कृष्णं ये कर्म विदधते ॥ २८

kūṣmāṇḍa ūrdhve lakṣonakoṭisthānastadīśitā / śāstraviruddhācaraṇāt kṛṣṇaṃ ye karma vidadhate // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भीमैर्लोकपुरुषैः पीड्यन्ते भोगपर्यन्तम् । ये सकृदपि परमेशं शिवमेकाग्रेण चेतसा शरणम् ॥ २९

tatra bhīmairlokapuruṣaiḥ pīḍyante bhogaparyantam / ye sakṛdapi parameśaṃ śivamekāgreṇa cetasā śaraṇam // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्ति न ते नरकयुजः कृष्णं तेषां सुखाल्पतादायि । सहस्रनवकोत्सेधमेकान्तरमथ क्रमात् ॥ ३०

yānti na te narakayujaḥ kṛṣṇaṃ teṣāṃ sukhālpatādāyi / sahasranavakotsedhamekāntaramatha kramāt // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालाष्टकमेकैकमष्टमे हाटकः प्रभुः । प्रतिलोकं नियुक्तात्मा श्रीकण्ठो हठतो बहूः ॥ ३१

pātālāṣṭakamekaikamaṣṭame hāṭakaḥ prabhuḥ / pratilokaṃ niyuktātmā śrīkaṇṭho haṭhato bahūḥ // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धीर्ददात्यसावेवं श्रीमद्रौरवशासने । व्रतिनो ये चिकर्मस्था निषिद्धाचारकारिणः ॥ ३२

siddhīrdadātyasāvevaṃ śrīmadrauravaśāsane / vratino ye cikarmasthā niṣiddhācārakāriṇaḥ // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीक्षिता अपि ये लुप्तसमया नच कुर्वते । प्रायश्चित्तांस्तथा तत्स्था वामाचारस्य दूषकाः ॥ ३३

dīkṣitā api ye luptasamayā naca kurvate / prāyaścittāṃstathā tatsthā vāmācārasya dūṣakāḥ // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाग्निद्रव्यवृत्त्यंशजीविनश्चोत्तमस्थिताः । अधःस्थगारुडाद्यन्यमन्त्रसेवापरायणाः ॥ ३४

devāgnidravyavṛttyaṃśajīvinaścottamasthitāḥ / adhaḥsthagāruḍādyanyamantrasevāparāyaṇāḥ // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते हाटकविभोरग्रे किङ्करा विविधात्मकाः । ते तु तत्रापि देवेशं भक्त्या चेत्पर्युपासते ॥ ३५

te hāṭakavibhoragre kiṅkarā vividhātmakāḥ / te tu tatrāpi deveśaṃ bhaktyā cetparyupāsate // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदीशतत्त्वे लीयन्ते क्रमाच्च परमे शिवे । अन्यथा ये तु वर्तन्ते तद्भोगनिरतात्मकाः ॥ ३६

tadīśatattve līyante kramācca parame śive / anyathā ye tu vartante tadbhoganiratātmakāḥ // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते कालवह्निसंतापदीनाक्रन्दपरायणाः । गुणतत्त्वे निलीयन्ते ततः सृष्टिमुखे पुनः ॥ ३७

te kālavahnisaṃtāpadīnākrandaparāyaṇāḥ / guṇatattve nilīyante tataḥ sṛṣṭimukhe punaḥ // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्यन्ते मातृभिर्घोरयातनौघपुरस्सरम् । अधमाधमदेहेषु निजकर्मानुरूपतः ॥ ३८

pātyante mātṛbhirghorayātanaughapurassaram / adhamādhamadeheṣu nijakarmānurūpataḥ // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषान्तेषु तत्रापि केचिन्मन्त्रविदः क्रमात् । मुच्यन्ते न्ये तु बध्यन्ते पूर्वकृत्यानुसारतः ॥ ३९

mānuṣānteṣu tatrāpi kecinmantravidaḥ kramāt / mucyante nye tu badhyante pūrvakṛtyānusārataḥ // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येष गणवृत्तान्तो नाम्ना हुलहुलादिना । प्रोक्तं भगवता श्रीमदानन्दाधिकशासने ॥ ४०

ityeṣa gaṇavṛttānto nāmnā hulahulādinā / proktaṃ bhagavatā śrīmadānandādhikaśāsane // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालोर्ध्वे सहस्राणि विंशतिर्भूकटाहकः । सिद्धातन्त्रे तु पातालपृष्ठे यक्षीसमावृतम् ॥ ४१

pātālordhve sahasrāṇi viṃśatirbhūkaṭāhakaḥ / siddhātantre tu pātālapṛṣṭhe yakṣīsamāvṛtam // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रकाल्याः पुरं यत्र ताभिः क्रीडन्ति साधकाः । ततस्तमस्तप्तभूमिस्ततःशून्यं ततो हयः ॥ ४२

bhadrakālyāḥ puraṃ yatra tābhiḥ krīḍanti sādhakāḥ / tatastamastaptabhūmistataḥśūnyaṃ tato hayaḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि यातनास्थानं गुरुमन्त्रादिदूषिणाम् । ततो भूम्यूर्ध्व [मध्य] तो मेरुः सहस्राणि स षोडश ॥ ४३

etāni yātanāsthānaṃ gurumantrādidūṣiṇām / tato bhūmyūrdhva [madhya] to meruḥ sahasrāṇi sa ṣoḍaśa // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मग्नस्तन्मूलविस्तारस्तद्द्वयेनोर्ध्वविस्तृतिः । सहस्राब्धिवसूच्छ्रायो हैमः सर्वामरालयः ॥ ४४

magnastanmūlavistārastaddvayenordhvavistṛtiḥ / sahasrābdhivasūcchrāyo haimaḥ sarvāmarālayaḥ // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्योर्ध्वाधः समुद्वृत्तशरावचतुरश्रकः । भैरवीयं च तल्लिङ्गं धरणी चास्य पीठिका ॥ ४५

madhyordhvādhaḥ samudvṛttaśarāvacaturaśrakaḥ / bhairavīyaṃ ca talliṅgaṃ dharaṇī cāsya pīṭhikā // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे देवा निलीना हि तत्र तत्पूजितं सदा । मध्ये मेरुसभा धातुस्तदीशदिशि केतनम् ॥ ४६

sarve devā nilīnā hi tatra tatpūjitaṃ sadā / madhye merusabhā dhātustadīśadiśi ketanam // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्कशिखरं शंभोः श्रीकण्ठांशश्च स प्रभुः । अवरुह्य सहस्राणि मनोवत्याश्चतुर्दश ॥ ४७

jyotiṣkaśikharaṃ śaṃbhoḥ śrīkaṇṭhāṃśaśca sa prabhuḥ / avaruhya sahasrāṇi manovatyāścaturdaśa // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रवाटश्चतुर्दिक्को मेरुरत्र तु लोकपाः । अमरावतिकेन्द्रस्य पूर्वस्यां दक्षिणेन ताम् ॥ ४८

cakravāṭaścaturdikko meruratra tu lokapāḥ / amarāvatikendrasya pūrvasyāṃ dakṣiṇena tām // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्सरःसिद्धसाध्यास्तामुत्तरेण विनायकाः । तेजोवती स्वदिश्यग्नेः पुरी तां पश्चिमेन तु ॥ ४९

atsaraḥsiddhasādhyāstāmuttareṇa vināyakāḥ / tejovatī svadiśyagneḥ purī tāṃ paścimena tu // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वेदेवा विश्वकर्मा क्रमात्तदनुगाश्च ये । याम्यां संयमनी तां तु पश्चिमेन क्रमात् स्थिताः ॥ ५०

viśvedevā viśvakarmā kramāttadanugāśca ye / yāmyāṃ saṃyamanī tāṃ tu paścimena kramāt sthitāḥ // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृनन्दा स्वसंख्याता रुद्रास्तत्साधकास्तथा । कृष्णाङ्गारा निरृतिश्च तां पूर्वेण पिशाचकाः ॥ ५१

mātṛnandā svasaṃkhyātā rudrāstatsādhakāstathā / kṛṣṇāṅgārā nirṛtiśca tāṃ pūrveṇa piśācakāḥ // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षांसि सिद्धगन्धर्वास्तूत्तरेणोत्तरेण ताम् । वारुणी शुद्धवत्याख्या भूतौघो दक्षिणेन ताम् ॥ ५२

rakṣāṃsi siddhagandharvāstūttareṇottareṇa tām / vāruṇī śuddhavatyākhyā bhūtaugho dakṣiṇena tām // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरेणोत्तरेणैनां वसुविद्याधराः क्रमात् । वायोर्गन्धवती तस्या दक्षिणे किन्नराः पुनः ॥ ५३

uttareṇottareṇaināṃ vasuvidyādharāḥ kramāt / vāyorgandhavatī tasyā dakṣiṇe kinnarāḥ punaḥ // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीणासरस्वती देवी नारदस्तुम्बुरुस्तथा । महोदयेन्दोर्गुह्याः स्युः पश्चिमे स्याः पुनः पुनः ॥ ५४

vīṇāsarasvatī devī nāradastumburustathā / mahodayendorguhyāḥ syuḥ paścime syāḥ punaḥ punaḥ // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुबेरः कर्मदेवाश्च तथा तत्साधका अपि । यशस्विनी महेशस्य तस्याः पश्चिमतो हरिः ॥ ५५

kuberaḥ karmadevāśca tathā tatsādhakā api / yaśasvinī maheśasya tasyāḥ paścimato hariḥ // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे दक्षिणे ब्रह्माश्विनौ धन्वन्तरिः क्रमात् । मैरवे चक्रवाटे स्मिन्नेवं मुख्याः पुरो ष्टधा ॥ ५६

dakṣiṇe dakṣiṇe brahmāśvinau dhanvantariḥ kramāt / mairave cakravāṭe sminnevaṃ mukhyāḥ puro ṣṭadhā // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरालगतास्त्वन्याः पुनः षड्विंशतिः स्मृताः । इष्टापूर्तरताः पुण्ये वर्षेये भारते नराः ॥ ५७

antarālagatāstvanyāḥ punaḥ ṣaḍviṃśatiḥ smṛtāḥ / iṣṭāpūrtaratāḥ puṇye varṣeye bhārate narāḥ // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते मेरुगाः सकृच्छम्भुं ये वार्चन्ति यथोचितम् । मेरोः प्रदक्षिणाप्योदग्दिक्षु विष्कम्भपर्वताः ॥ ५८

te merugāḥ sakṛcchambhuṃ ye vārcanti yathocitam / meroḥ pradakṣiṇāpyodagdikṣu viṣkambhaparvatāḥ // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दरो गन्धमादश्च विपुलो थ सुपार्श्वकः । सितपीतनीलरक्तास्ते क्रमात्पादपर्वताः ॥ ५९

mandaro gandhamādaśca vipulo tha supārśvakaḥ / sitapītanīlaraktāste kramātpādaparvatāḥ // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर्भुवमवष्टभ्य मेरुस्तिष्ठति निश्चलः । चैत्ररथनन्दनाख्ये वैश्राजं पितृवनं वनान्याहुः ॥ ६०

etairbhuvamavaṣṭabhya merustiṣṭhati niścalaḥ / caitrarathanandanākhye vaiśrājaṃ pitṛvanaṃ vanānyāhuḥ // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तोदमानससितं भद्रं चैतच्चतुष्टयं सरसाम् । वृक्षाः कदम्बजम्ब्वश्वत्थन्यग्रोधकाः क्रमशः ॥ ६१

raktodamānasasitaṃ bhadraṃ caitaccatuṣṭayaṃ sarasām / vṛkṣāḥ kadambajambvaśvatthanyagrodhakāḥ kramaśaḥ // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषु च चतुर्ष्वचलेषु त्रयं त्रयं क्रमश एतदाम्नातम् । मेर्वधो लवणाब्ध्यन्तं जम्बुद्वीपः समन्ततः ॥ ६२

eṣu ca caturṣvacaleṣu trayaṃ trayaṃ kramaśa etadāmnātam / mervadho lavaṇābdhyantaṃ jambudvīpaḥ samantataḥ // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षमात्रः स नवधा जातो मर्यादपर्वतैः । निषधो हेमकूटश्च हिमवान्दक्षिणे त्रयः ॥ ६३

lakṣamātraḥ sa navadhā jāto maryādaparvataiḥ / niṣadho hemakūṭaśca himavāndakṣiṇe trayaḥ // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षं सहस्रनवतिस्तदशीतिरिति क्रमात् । नीलः श्वेतस्त्रिशृङ्गश्च तावन्तः सव्यतः पुनः ॥ ६४

lakṣaṃ sahasranavatistadaśītiriti kramāt / nīlaḥ śvetastriśṛṅgaśca tāvantaḥ savyataḥ punaḥ // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरोः षडेते मर्यादाचलाः पूर्वापरायताः । पूर्वतो माल्यवान्पश्चाद्गन्धमादनसंज्ञितः ॥ ६५

meroḥ ṣaḍete maryādācalāḥ pūrvāparāyatāḥ / pūrvato mālyavānpaścādgandhamādanasaṃjñitaḥ // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्योत्तरायतौ तौ तु चतुस्त्रिंशत्सहस्रकौ । अष्टावेते ततो प्यन्यौ द्वौ द्वौ पूर्वादिषु क्रमात् ॥ ६६

savyottarāyatau tau tu catustriṃśatsahasrakau / aṣṭāvete tato pyanyau dvau dvau pūrvādiṣu kramāt // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाठरः कूटहिमवद्यात्रजारुधिशृङ्गिणः । एवं स्थितो विभागो त्र वर्षसिद्ध्यै निरूप्यते ॥ ६७

jāṭharaḥ kūṭahimavadyātrajārudhiśṛṅgiṇaḥ / evaṃ sthito vibhāgo tra varṣasiddhyai nirūpyate // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्ताच्चक्रवाटाधो नर्केन्दु चतुरश्रकम् । सहस्रनवविस्तीर्णमिलाख्यं त्रिमुखायुषम् ॥ ६८

samantāccakravāṭādho narkendu caturaśrakam / sahasranavavistīrṇamilākhyaṃ trimukhāyuṣam // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरोः पश्चिमतो गन्धमादो यस्तस्य पश्चिमे । केतुमालं कुलाद्रीणां सप्तकेन विभूषितम् ॥ ६९

meroḥ paścimato gandhamādo yastasya paścime / ketumālaṃ kulādrīṇāṃ saptakena vibhūṣitam // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरोः पूर्व माल्यवान्यो भद्राश्वस्तस्य पूर्वतः । सहस्रदशकायुस्तत्सपञ्चकुलपर्वतम् ॥ ७०

meroḥ pūrva mālyavānyo bhadrāśvastasya pūrvataḥ / sahasradaśakāyustatsapañcakulaparvatam // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपश्चिमतः सव्योत्तरतश्च क्रमादिमे । द्वात्रिंशच्च चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि निरूपिते ॥ ७१

pūrvapaścimataḥ savyottarataśca kramādime / dvātriṃśacca catustriṃśatsahasrāṇi nirūpite // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरोरुदक् शृङ्गवान्यस्तद्बहिः कुरुवर्षकम् । चापवन्नवसाहस्रमायुस्तत्र त्रयोदश ॥ ७२

merorudak śṛṅgavānyastadbahiḥ kuruvarṣakam / cāpavannavasāhasramāyustatra trayodaśa // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुवर्षस्योत्तरे थ वायव्ये ब्धौ क्रमाच्छराः । दश चेति सहस्राणि द्वीपौ चन्द्रो थ भद्रकः ॥ ७३

kuruvarṣasyottare tha vāyavye bdhau kramāccharāḥ / daśa ceti sahasrāṇi dvīpau candro tha bhadrakaḥ // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौ श्वेतशृङ्गिणौ मेरोर्वामे मध्ये हिरण्मयम् । तयोर्नवकविस्तीर्णमायुश्चार्धत्रयोदश ॥ ७४

yau śvetaśṛṅgiṇau merorvāme madhye hiraṇmayam / tayornavakavistīrṇamāyuścārdhatrayodaśa // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वै वामतः श्वेतनीलयो रम्यको न्तरे । सहस्रनवविस्तीर्णमायुर्द्वादश तानि च ॥ ७५

tatra vai vāmataḥ śvetanīlayo ramyako ntare / sahasranavavistīrṇamāyurdvādaśa tāni ca // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरोर्दक्षिणतो हेमनिषधौ यौ तदन्तरे । हर्याख्यं नवसाहस्रं तत्सहस्राधिकायुषम् ॥ ७६

merordakṣiṇato hemaniṣadhau yau tadantare / haryākhyaṃ navasāhasraṃ tatsahasrādhikāyuṣam // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव दक्षिणे हेमहिमवद्द्वितयान्तरे । कैन्नरं नवसाहस्रं तत्सहस्राधिकायुषम् ॥ ७७

tatraiva dakṣiṇe hemahimavaddvitayāntare / kainnaraṃ navasāhasraṃ tatsahasrādhikāyuṣam // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव दक्षिणे मेरोर्हिमवान्यस्य दक्षिणे । भारतं नवसाहस्रं चापवत्कर्मभोगभूः ॥ ७८

tatraiva dakṣiṇe merorhimavānyasya dakṣiṇe / bhārataṃ navasāhasraṃ cāpavatkarmabhogabhūḥ // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इलावृतं केतुभद्रं कुरुहैरण्यरम्यकम् । हरिकिन्नरवर्षे च भोगभूर्न तु कर्मभूः ॥ ७९

ilāvṛtaṃ ketubhadraṃ kuruhairaṇyaramyakam / harikinnaravarṣe ca bhogabhūrna tu karmabhūḥ // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र बाहुल्यतः कर्मभूभावो त्राप्यकर्मणाम् । पशूनां कर्मसंस्कारः स्यात्तादृग्दृढसंस्कृतेः ॥ ८०

atra bāhulyataḥ karmabhūbhāvo trāpyakarmaṇām / paśūnāṃ karmasaṃskāraḥ syāttādṛgdṛḍhasaṃskṛteḥ // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभवन्त्यप्यसंस्कारा भारते न्यत्र चापि हि । दृढप्राक्तनसंस्कारादीशेच्छातः शुभाशुभम् ॥ ८१

saṃbhavantyapyasaṃskārā bhārate nyatra cāpi hi / dṛḍhaprāktanasaṃskārādīśecchātaḥ śubhāśubham // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्तरे पि कर्मास्ति दृष्टं तच्च पुरातने । तत्र त्रेता सदा कालो भारते तु चतुर्युगम् ॥ ८२

sthānāntare pi karmāsti dṛṣṭaṃ tacca purātane / tatra tretā sadā kālo bhārate tu caturyugam // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारते नवखण्डं च सामुद्रेणाम्भसात्र च । स्थलं पञ्चशती तद्वज्जलं चेति विभज्यते ॥ ८३

bhārate navakhaṇḍaṃ ca sāmudreṇāmbhasātra ca / sthalaṃ pañcaśatī tadvajjalaṃ ceti vibhajyate // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रः कशेरुस्ताम्राभो नागीयः प्राग्गभस्तिमान् । सौम्यगान्धर्ववाराहाः कन्याख्यं चासमुद्रतः ॥ ८४

indraḥ kaśerustāmrābho nāgīyaḥ prāggabhastimān / saumyagāndharvavārāhāḥ kanyākhyaṃ cāsamudrataḥ // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्याद्वीपे च नवमे दक्षिणेनाब्धिमध्यगाः । उपद्वीपाः षट् कुलाद्रिसप्तकेन विभूषिते ॥ ८५

kanyādvīpe ca navame dakṣiṇenābdhimadhyagāḥ / upadvīpāḥ ṣaṭ kulādrisaptakena vibhūṣite // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गयवमलयशङ्कुः कुमुदवराहौ च मलयगो गस्त्य । तत्रैव च त्रिकूटे लङ्का षडमी ह्युपद्वीपाः ॥ ८६

aṅgayavamalayaśaṅkuḥ kumudavarāhau ca malayago gastya / tatraiva ca trikūṭe laṅkā ṣaḍamī hyupadvīpāḥ // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वीपोपद्वीपगाः प्रायो म्लेच्छा नानाविधा जनाः । मुक्ताकाञ्चनरत्नाढ्या इति श्रीरुरुशासने ॥ ८७

dvīpopadvīpagāḥ prāyo mlecchā nānāvidhā janāḥ / muktākāñcanaratnāḍhyā iti śrīruruśāsane // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारते यत्कृतं कर्म क्षपितं वाप्यवीचितः । शिवान्तं तेन मुक्तिर्वा कन्याख्ये तु विशेषतः ॥ ८८

bhārate yatkṛtaṃ karma kṣapitaṃ vāpyavīcitaḥ / śivāntaṃ tena muktirvā kanyākhye tu viśeṣataḥ // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकालादिका रुद्रकोटिरत्रैव भारते । गङ्गादिपञ्चशतिका जन्म तेनात्र दुर्लभम् ॥ ८९

mahākālādikā rudrakoṭiratraiva bhārate / gaṅgādipañcaśatikā janma tenātra durlabham // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यवर्षेषु पशुवद् भोगात्कर्मातिवाहनम् । प्राप्यं मनोरथातीतमपि भारतजन्मनाम् ॥ ९०

anyavarṣeṣu paśuvad bhogātkarmātivāhanam / prāpyaṃ manorathātītamapi bhāratajanmanām // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानावर्णाश्रमाचारसुखदुःखविचित्रता । कन्याद्वीपे यतस्तेन कर्मभूः सेयमुत्तमा ॥ ९१

nānāvarṇāśramācārasukhaduḥkhavicitratā / kanyādvīpe yatastena karmabhūḥ seyamuttamā // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसा सितासितान्यत्र कुर्वतां किल सिद्ध्यतः । परापरौ स्वर्निरयाविति रौरववार्तिके ॥ ९२

puṃsā sitāsitānyatra kurvatāṃ kila siddhyataḥ / parāparau svarnirayāviti rauravavārtike // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मेरोरधो जम्बूरभितो यः स विस्तरात् । स्यात् सप्तदशधा खण्डैर्नवभिस्तु समासतः ॥ ९३

evaṃ meroradho jambūrabhito yaḥ sa vistarāt / syāt saptadaśadhā khaṇḍairnavabhistu samāsataḥ // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोः स्वायंभुवस्यासन् सुता दश ततस्त्रयः । प्राव्रजन्नथ जम्ब्वाख्ये राजा यो ग्नीध्रनामकः ॥ ९४

manoḥ svāyaṃbhuvasyāsan sutā daśa tatastrayaḥ / prāvrajannatha jambvākhye rājā yo gnīdhranāmakaḥ // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभवन्नव सुतास्ततो यं नवखण्डकः । नाभिर्यो नवमस्तस्य नप्ता भरत आर्षभिः ॥ ९५

tasyābhavannava sutāstato yaṃ navakhaṇḍakaḥ / nābhiryo navamastasya naptā bharata ārṣabhiḥ // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याष्टौ तनयाः साकं कन्यया नवम्ॐ शकः । भुक्तैस्तैर्नवधा तस्माल्लक्षयोजनमात्रकात् ॥ ९६

tasyāṣṭau tanayāḥ sākaṃ kanyayā navamoṃ śakaḥ / bhuktaistairnavadhā tasmāllakṣayojanamātrakāt // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षैकमात्रो लवणस्तद्बाह्ये स्य पुरो द्रयः । ऋषभो दुन्दुभिर्धूम्रः कङ्कद्रोणेन्दवो ह्युदक् ॥ ९७

lakṣaikamātro lavaṇastadbāhye sya puro drayaḥ / ṛṣabho dundubhirdhūmraḥ kaṅkadroṇendavo hyudak // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहनन्दनाशोकाः पश्चात् सहबलाहकौ । दक्षिण चक्रमैनाकौ वाडवो न्तस्तयोः स्थितः ॥ ९८

varāhanandanāśokāḥ paścāt sahabalāhakau / dakṣiṇa cakramainākau vāḍavo ntastayoḥ sthitaḥ // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्धेर्दक्षिणतः खाक्षिसहस्रातिक्रमाद् गिरिः । विद्युत्वांस्त्रिसहस्रोच्छ्रिदायामो त्र फलाशिनः ॥ ९९

abdherdakṣiṇataḥ khākṣisahasrātikramād giriḥ / vidyutvāṃstrisahasrocchridāyāmo tra phalāśinaḥ // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलदिग्धा दीर्घकेशश्मश्रवो गोसधर्मकाः । नग्नाः संवत्सराशीतिजीविनस्तृणभोजिनः ॥ १००

maladigdhā dīrghakeśaśmaśravo gosadharmakāḥ / nagnāḥ saṃvatsarāśītijīvinastṛṇabhojinaḥ // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्यन्त्राणि सदा तत्र द्वाराणि बिलसिद्धये । इत्येतद् गुरुभिर्गीतं श्रीमद्रौरवशासने ॥ १०१

niryantrāṇi sadā tatra dvārāṇi bilasiddhaye / ityetad gurubhirgītaṃ śrīmadrauravaśāsane // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं य एष लवणसमुद्रः प्रतिपादितः । तद्बहिः षडमी द्वीपाः प्रत्येकं स्वार्णवैर्वृताः ॥ १०२

itthaṃ ya eṣa lavaṇasamudraḥ pratipāditaḥ / tadbahiḥ ṣaḍamī dvīpāḥ pratyekaṃ svārṇavairvṛtāḥ // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमद्विगुणिताः षड्भिर्मनुपुत्रैरधिष्ठिताः । शाककुशक्रौञ्चाः शल्मलिगोमेधाब्जमिति षड्द्वीपाः । क्षीरदधिसर्पिरैक्षवमदिरामधुराम्बुकाः षडम्बुधयः ॥ १०३

kramadviguṇitāḥ ṣaḍbhirmanuputrairadhiṣṭhitāḥ / śākakuśakrauñcāḥ śalmaligomedhābjamiti ṣaḍdvīpāḥ / kṣīradadhisarpiraikṣavamadirāmadhurāmbukāḥ ṣaḍambudhayaḥ // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेधातिथिर्वपुष्माञ्ज्योतिष्मान्द्युतिमता हवी राजा । संवर इति शाकादिषु जम्बुद्वीपे न्यरूपि चाग्नीध्रः ॥ १०४

medhātithirvapuṣmāñjyotiṣmāndyutimatā havī rājā / saṃvara iti śākādiṣu jambudvīpe nyarūpi cāgnīdhraḥ // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरिसप्तकपरिकल्पिततावत्खण्डास्तु पञ्च शाकाद्याः । पुष्करसंज्ञो द्विदलो हरियमवरुणेन्दवो त्र पूर्वादौ ॥ १०५

girisaptakaparikalpitatāvatkhaṇḍāstu pañca śākādyāḥ / puṣkarasaṃjño dvidalo hariyamavaruṇendavo tra pūrvādau // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिपञ्चाशच्च लक्षाणि द्विकोट्ययुतपञ्चकम् । स्वाद्वर्णवान्तं मेर्वर्धाद्योजननामियं प्रमा ॥ १०६

tripañcāśacca lakṣāṇi dvikoṭyayutapañcakam / svādvarṇavāntaṃ mervardhādyojananāmiyaṃ pramā // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमजलधेर्बाह्ये हैमी भूः कोटिदशकमथ लक्षम् । उच्छ्रित्या विस्तारादयुतं लोकेतराचलः कथितः ॥ १०७

saptamajaladherbāhye haimī bhūḥ koṭidaśakamatha lakṣam / ucchrityā vistārādayutaṃ loketarācalaḥ kathitaḥ // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकालोकदिगष्टक संस्थं रुद्राष्टकं सलोकेशम् । केवलमित्यपि केचिल्लोकालोकान्तरे रविर्न बहिः ॥ १०८

lokālokadigaṣṭaka saṃsthaṃ rudrāṣṭakaṃ salokeśam / kevalamityapi kecillokālokāntare ravirna bahiḥ // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृदेवपथावस्योदग्दक्षिणगौ स्वजात्परे वीथ्यौ । भानोरुत्तरदक्षिणमयनद्वयमेतदेव कथयन्ति ॥ १०९

pitṛdevapathāvasyodagdakṣiṇagau svajātpare vīthyau / bhānoruttaradakṣiṇamayanadvayametadeva kathayanti // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयास्तमयावित्थं सूर्यस्य परिभावयेत् ॥ ११०

udayāstamayāvitthaṃ sūryasya paribhāvayet // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धरात्रो मरावत्यां याम्यायामस्तमेव च । मध्यन्दिनं तद्वारुण्यां सौम्ये सूर्योदयः स्मृतः ॥ १११

ardharātro marāvatyāṃ yāmyāyāmastameva ca / madhyandinaṃ tadvāruṇyāṃ saumye sūryodayaḥ smṛtaḥ // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयो यो मरावत्यां सो र्धरात्रो यमालये । के स्तं सौम्ये च मध्याह्न इत्थं सूर्यगतागते ॥ ११२

udayo yo marāvatyāṃ so rdharātro yamālaye / ke staṃ saumye ca madhyāhna itthaṃ sūryagatāgate // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चत्रिं शत्कोटिसंख्या लक्षाण्येकोनविंशतिः । चत्वारिंशत्सहस्राणि ध्वान्तं लोकाचलाद्बहिः ॥ ११३

pañcatriṃ śatkoṭisaṃkhyā lakṣāṇyekonaviṃśatiḥ / catvāriṃśatsahasrāṇi dhvāntaṃ lokācalādbahiḥ // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तसागरमानस्तु गर्भोदाख्यः समुद्रराट् । लोकालोकस्य परतो यद्गर्भे निखिलैव भूः ॥ ११४

saptasāgaramānastu garbhodākhyaḥ samudrarāṭ / lokālokasya parato yadgarbhe nikhilaiva bhūḥ // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धातन्त्रे त्र गर्भाब्धेस्तीरे कौशेयसंज्ञितम् । मण्डलं गरुडस्तत्र सिद्धपक्षसमावृतः ॥ ११५

siddhātantre tra garbhābdhestīre kauśeyasaṃjñitam / maṇḍalaṃ garuḍastatra siddhapakṣasamāvṛtaḥ // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडन्तिं पर्वताग्रे ते नव चात्र कुलाद्रयः । तत उष्णोदकास्त्रिंशन्नद्यःपातालगास्ततः ॥ ११६

krīḍantiṃ parvatāgre te nava cātra kulādrayaḥ / tata uṣṇodakāstriṃśannadyaḥpātālagāstataḥ // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दिङ्नैमिरोद्यानं योगिनीसेवितं सदा । ततो मेरुस्ततो नागा मेघा हेमाण्डकं ततः ॥ ११७

caturdiṅnaimirodyānaṃ yoginīsevitaṃ sadā / tato merustato nāgā meghā hemāṇḍakaṃ tataḥ // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणो ण्डकटाहेन मेरोरर्धेन कोटयः । पञ्चाशदेवं दशसु दिचु भूर्लोकसंज्ञितम् ॥ ११८

brahmaṇo ṇḍakaṭāhena merorardhena koṭayaḥ / pañcāśadevaṃ daśasu dicu bhūrlokasaṃjñitam // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुखगमृगतरुमानुषसरीसृपैः षड्भिरेष भूर्लोकः । व्याप्तः पिशाचरक्षोगन्धर्वाणां सयक्षाणाम् ॥ ११९

paśukhagamṛgatarumānuṣasarīsṛpaiḥ ṣaḍbhireṣa bhūrlokaḥ / vyāptaḥ piśācarakṣogandharvāṇāṃ sayakṣāṇām // 119

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याभृतां च किं वा बहुना सर्वस्य भूतसर्गस्य । अभिमानतो यथेष्टं भोगस्थानं निवासश्च ॥ १२०

vidyābhṛtāṃ ca kiṃ vā bahunā sarvasya bhūtasargasya / abhimānato yatheṣṭaṃ bhogasthānaṃ nivāsaśca // 120

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.