Abhinavagupta: Tantraloka 9

अथ तत्त्वप्रविभागो विस्तरतः कथ्यते क्रमप्राप्तः ॥ १ब्

atha tattvapravibhāgo vistarataḥ kathyate kramaprāptaḥ // 1b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविधैभदैर्यदेष्वन्वितं रूपं भाति परं प्रकाशनिविडं देवः स एकः शिवः । तत्स्वातन्त्र्यरसात्पुनः शिवपदाद्भेदे विभाते परं यद्रूपं बहुधानुगामि तदिदं तत्त्वं विभोः शासने ॥ २

yānyuktāni purāṇyamūni vividhaibhadairyadeṣvanvitaṃ rūpaṃ bhāti paraṃ prakāśaniviḍaṃ devaḥ sa ekaḥ śivaḥ / tatsvātantryarasātpunaḥ śivapadādbhede vibhāte paraṃ yadrūpaṃ bahudhānugāmi tadidaṃ tattvaṃ vibhoḥ śāsane // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि कालसदनाद्वीरभद्रपुरान्तगम् । धृतिकाठिन्यगरिमाद्यवभासाद्धरात्मता ॥ ३

tathāhi kālasadanādvīrabhadrapurāntagam / dhṛtikāṭhinyagarimādyavabhāsāddharātmatā // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं जलादितत्त्वेषु वाच्यं यावत्सदाशिवे । स्वस्मिन्कार्ये थ धर्मौघे यद्वापि स्वसदृग्गुणे ॥ ४

evaṃ jalāditattveṣu vācyaṃ yāvatsadāśive / svasminkārye tha dharmaughe yadvāpi svasadṛgguṇe // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्ते सामान्यकल्पेन तननाद्व्याप्तृभावतः । तत्तत्त्वं क्रमशः पृथ्वीप्रधानं पुंशिवादयः ॥ ५

āste sāmānyakalpena tananādvyāptṛbhāvataḥ / tattattvaṃ kramaśaḥ pṛthvīpradhānaṃ puṃśivādayaḥ // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहानां भुवनानां च न प्रसङ्गस्ततो भवेत् । श्रीमन्मतङ्गशास्त्रादौ तदुक्तं परमेशिना ॥ ६

dehānāṃ bhuvanānāṃ ca na prasaṅgastato bhavet / śrīmanmataṅgaśāstrādau taduktaṃ parameśinā // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैषां दर्श्यते दृष्टः सिद्धयोगीश्वरीमते । कार्यकारणभावो यः शिवेच्छापरिकल्पितः ॥ ७

tatraiṣāṃ darśyate dṛṣṭaḥ siddhayogīśvarīmate / kāryakāraṇabhāvo yaḥ śivecchāparikalpitaḥ // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुतः सर्वभावानां कर्तेशानः परः शिवः । अस्वतन्त्रस्य कर्तृत्वं नहि जातूपपद्यते ॥ ८

vastutaḥ sarvabhāvānāṃ karteśānaḥ paraḥ śivaḥ / asvatantrasya kartṛtvaṃ nahi jātūpapadyate // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतन्त्रता च चिन्मात्रवपुषः परमेशितुः । स्वतन्त्रं च जडं चेति तदन्योन्यं विरुध्यते ॥ ९

svatantratā ca cinmātravapuṣaḥ parameśituḥ / svatantraṃ ca jaḍaṃ ceti tadanyonyaṃ virudhyate // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाड्यं प्रमातृतन्त्रत्वं स्वात्मसिद्धिमपि प्रति । न कर्तृत्वादृते चान्यत् कारणत्वं हि लभ्यते ॥ १०

jāḍyaṃ pramātṛtantratvaṃ svātmasiddhimapi prati / na kartṛtvādṛte cānyat kāraṇatvaṃ hi labhyate // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्सति हि तद्भाव इत्यपेक्षैकजीवितम् । निरपेक्षेषु भावेषु स्वात्मनिष्ठतया कथम् ॥ ११

tasminsati hi tadbhāva ityapekṣaikajīvitam / nirapekṣeṣu bhāveṣu svātmaniṣṭhatayā katham // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पूर्वमथ पश्चात्स इति चेत्पूर्वपश्चिमौ । स्वभावे नतिरिक्तौ चेत्सम इत्यवशिष्यते ॥ १२

sa pūrvamatha paścātsa iti cetpūrvapaścimau / svabhāve natiriktau cetsama ityavaśiṣyate // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजमङ्कुर इत्यस्मिन् सतत्त्वे हेतुतद्वतोः । घटः पटश्चेति भवेत् कार्यकारणता न किम् ॥ १३

bījamaṅkura ityasmin satattve hetutadvatoḥ / ghaṭaḥ paṭaśceti bhavet kāryakāraṇatā na kim // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजमङ्कुरपत्रादितया परिणमेत चेत् । अतत्स्वभाववपुषः स स्वभावो न युज्यते ॥ १४

bījamaṅkurapatrāditayā pariṇameta cet / atatsvabhāvavapuṣaḥ sa svabhāvo na yujyate // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्स्वभाव इति चेत् तर्हि बीजाङ्कुरा निजे । तावत्येव न विश्रान्तौ तदन्यात्यन्तसंभवात् ॥ १५

sa tatsvabhāva iti cet tarhi bījāṅkurā nije / tāvatyeva na viśrāntau tadanyātyantasaṃbhavāt // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च चित्राकारो सौ तावान्कश्चित्प्रसज्यते । अस्तु चेत् न जडे न्योन्यविरुद्धाकारसंभवः ॥ १६

tataśca citrākāro sau tāvānkaścitprasajyate / astu cet na jaḍe nyonyaviruddhākārasaṃbhavaḥ // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण चित्राकारो स्तु जडः किं नु विरुद्ध्यते । क्रमो क्रमो वा भावस्य न स्वरूपाधिको भवेत् ॥ १७

krameṇa citrākāro stu jaḍaḥ kiṃ nu viruddhyate / kramo kramo vā bhāvasya na svarūpādhiko bhavet // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथोपलम्भमात्रं तौ उपलम्भश्च किं तथा । उपलब्धापि विज्ञानस्वभावो यो स्य सो पि हि ॥ १८

tathopalambhamātraṃ tau upalambhaśca kiṃ tathā / upalabdhāpi vijñānasvabhāvo yo sya so pi hi // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमोपलम्भरूपत्वात् क्रमेणोपलभेत चेत् । तस्य तर्हि क्रमः को सौ तदन्यानुपलम्भतः ॥ १९

kramopalambharūpatvāt krameṇopalabheta cet / tasya tarhi kramaḥ ko sau tadanyānupalambhataḥ // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव इति चेन्नासौ स्वरूपादधिको भवेत् । स्वरूपानधिकस्यापि क्रमस्य स्वस्वभावतः ॥ २०

svabhāva iti cennāsau svarūpādadhiko bhavet / svarūpānadhikasyāpi kramasya svasvabhāvataḥ // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्याद्भासनं स्याच्चेत् किमन्यद्ब्रूमहे वयम् । इत्थं श्रीशिव एवैकः कर्तेति परिभाष्यते ॥ २१

svātantryādbhāsanaṃ syāccet kimanyadbrūmahe vayam / itthaṃ śrīśiva evaikaḥ karteti paribhāṣyate // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृत्वं चैतदेतस्य तथामात्रावभासनम् । तथावभासनं चास्ति कार्यकारणभावगम् ॥ २२

kartṛtvaṃ caitadetasya tathāmātrāvabhāsanam / tathāvabhāsanaṃ cāsti kāryakāraṇabhāvagam // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि घटसाहित्यं पटस्याप्यवभासते । तथा घटानन्तरता किं तु सा नियमोज्झिता ॥ २३

yathā hi ghaṭasāhityaṃ paṭasyāpyavabhāsate / tathā ghaṭānantaratā kiṃ tu sā niyamojjhitā // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यन्नियमेनैव यस्मादाभात्यनन्तरम् । तत्तस्य कारणं ब्रूमः सति रूपान्वये धिके ॥ २४

ato yanniyamenaiva yasmādābhātyanantaram / tattasya kāraṇaṃ brūmaḥ sati rūpānvaye dhike // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमश्च तथारूपभासनामात्रसारकः । बीजादङ्कुर इत्येवं भासनं नहि सर्वदा ॥ २५

niyamaśca tathārūpabhāsanāmātrasārakaḥ / bījādaṅkura ityevaṃ bhāsanaṃ nahi sarvadā // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगीच्छानन्तरोद्भूततथाभूताङ्कुरो यतः । इष्टे तथाविधाकारे नियमो भासते यतः ॥ २६

yogīcchānantarodbhūtatathābhūtāṅkuro yataḥ / iṣṭe tathāvidhākāre niyamo bhāsate yataḥ // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने घटपटादीनां हेतुतद्वत्स्वभावता । भासते नियमेनैव बाधाशून्येन तावति ॥ २७

svapne ghaṭapaṭādīnāṃ hetutadvatsvabhāvatā / bhāsate niyamenaiva bādhāśūnyena tāvati // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो यावति याद्रूप्यान्नियमो बाधवर्जितः । भाति तावति ताद्रूप्याद्दृढहेतुफलात्मता ॥ २८

tato yāvati yādrūpyānniyamo bādhavarjitaḥ / bhāti tāvati tādrūpyāddṛḍhahetuphalātmatā // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाभूते च नियमे हेतुतद्वत्त्वकारिणि । वस्तुतश्चिन्मयस्यैव हेतुता तद्धि सर्वगम् ॥ २९

tathābhūte ca niyame hetutadvattvakāriṇi / vastutaścinmayasyaiva hetutā taddhi sarvagam // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव घटोद्भूतौ सामग्री हेतुरुच्यते । सामग्री च समग्राणां यद्येकं नेष्यते वपुः ॥ ३०

ata eva ghaṭodbhūtau sāmagrī heturucyate / sāmagrī ca samagrāṇāṃ yadyekaṃ neṣyate vapuḥ // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुभेदान्न भेदः स्यात् फले तच्चासमञ्जसम् । यद्यस्यानुविधत्ते तामन्वयव्यतिरेकिताम् ॥ ३१

hetubhedānna bhedaḥ syāt phale taccāsamañjasam / yadyasyānuvidhatte tāmanvayavyatirekitām // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तस्य हेतु चेत्सो यं कुण्ठतर्को न नः प्रियः । समग्राश्च यथा दण्डसूत्रचक्रकरादयः ॥ ३२

tattasya hetu cetso yaṃ kuṇṭhatarko na naḥ priyaḥ / samagrāśca yathā daṇḍasūtracakrakarādayaḥ // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूराश्च भाविनश्चेत्थं हेतुत्वेनेति मन्महे । यदि तत्र भवेन्मेरुर्भविष्यन्वापि कश्चन ॥ ३३

dūrāśca bhāvinaścetthaṃ hetutveneti manmahe / yadi tatra bhavenmerurbhaviṣyanvāpi kaścana // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जायेत घटो नूनं तत्प्रत्यूहव्यपोहितः । यथा च चक्रं नियते देशे काले च हेतुताम् ॥ ३४

na jāyeta ghaṭo nūnaṃ tatpratyūhavyapohitaḥ / yathā ca cakraṃ niyate deśe kāle ca hetutām // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याति कर्किसुमेर्वाद्यास्तद्वत्स्वस्थावधि स्थिताः । तथा च तेषां हेतुनां संयोजनवियोजने ॥ ३५

yāti karkisumervādyāstadvatsvasthāvadhi sthitāḥ / tathā ca teṣāṃ hetunāṃ saṃyojanaviyojane // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियते शिव एवैकः स्वतन्त्रः कर्तृतामियात् । कुम्भकारस्य या संवित् चक्रदण्डादियोजने ॥ ३६

niyate śiva evaikaḥ svatantraḥ kartṛtāmiyāt / kumbhakārasya yā saṃvit cakradaṇḍādiyojane // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिव एव हि सा यस्मात् संविदः का विशिष्टता । कौम्भकारी तु संवित्तिरवच्छेदावभासनात् ॥ ३७

śiva eva hi sā yasmāt saṃvidaḥ kā viśiṣṭatā / kaumbhakārī tu saṃvittiravacchedāvabhāsanāt // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नकल्पा यदि क्षेप्या दण्डचक्रादिमध्यतः । तस्मादेकैकनिर्माणे शिवो विश्वैकविग्रहः ॥ ३८

bhinnakalpā yadi kṣepyā daṇḍacakrādimadhyataḥ / tasmādekaikanirmāṇe śivo viśvaikavigrahaḥ // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तेति पुंसः कर्तृत्वाभिमानो पि विभोः कृतिः । अत एव तथाभानपरमार्थतया स्थितेः ॥ ३९

karteti puṃsaḥ kartṛtvābhimāno pi vibhoḥ kṛtiḥ / ata eva tathābhānaparamārthatayā sthiteḥ // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणभावस्य लोके शास्त्रे च चित्रता । मायातो व्यक्तकलयोरिति रौरवसंग्रहे ॥ ४०

kāryakāraṇabhāvasya loke śāstre ca citratā / māyāto vyaktakalayoriti rauravasaṃgrahe // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीपूर्वे तु कलातत्त्वादव्यक्तमिति कथ्यते । तत एव निशाख्यानात्कलीभूतादलिङ्गकम् ॥ ४१

śrīpūrve tu kalātattvādavyaktamiti kathyate / tata eva niśākhyānātkalībhūtādaliṅgakam // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति व्याख्यास्मदुक्ते स्मिन्सति न्याये तिनिष्फला । लोके च गोमयात्कीटात् संकल्पात्स्वप्नतः स्मृतेः ॥ ४२

iti vyākhyāsmadukte sminsati nyāye tiniṣphalā / loke ca gomayātkīṭāt saṃkalpātsvapnataḥ smṛteḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगीच्छातो द्रव्यमन्त्रप्रभावादेश्च वृश्चिकः । अन्य एव स चेत् कामं कुतश्चित्स्वविशेषतः ॥ ४३

yogīcchāto dravyamantraprabhāvādeśca vṛścikaḥ / anya eva sa cet kāmaṃ kutaścitsvaviśeṣataḥ // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु सर्वत्र तुल्यस्तत्परामर्शैक्यमस्ति तु । तत एव स्वरूपे पि क्रमे प्यन्यादृशी स्थितिः ॥ ४४

sa tu sarvatra tulyastatparāmarśaikyamasti tu / tata eva svarūpe pi krame pyanyādṛśī sthitiḥ // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रेषु युज्यते चित्रात् तथाभावस्वभावतः । पुंरागवित्कलाकालमाया ज्ञानोत्तरे क्रमात् ॥ ४५

śāstreṣu yujyate citrāt tathābhāvasvabhāvataḥ / puṃrāgavitkalākālamāyā jñānottare kramāt // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतिर्नास्ति वैरिञ्चे कलोर्ध्वे नियतिः श्रता । पुंरागवित्त्रयादूर्ध्वं कलानियतिसंपुटम् ॥ ४६

niyatirnāsti vairiñce kalordhve niyatiḥ śratā / puṃrāgavittrayādūrdhvaṃ kalāniyatisaṃpuṭam // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो मायेति कथितः क्रमः किरणशास्त्रगः । पुमान्नियत्या कालश्च रागविद्याकलान्वितः ॥ ४७

kālo māyeti kathitaḥ kramaḥ kiraṇaśāstragaḥ / pumānniyatyā kālaśca rāgavidyākalānvitaḥ // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येष क्रम उद्दिष्टो मातङ्गे पारमेश्वरे । कार्यकारणभावीये तत्त्वे इत्थं व्यवस्थिते ॥ ४८

ityeṣa krama uddiṣṭo mātaṅge pārameśvare / kāryakāraṇabhāvīye tattve itthaṃ vyavasthite // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीपूर्वशास्त्रे कथितां वच्मः कारणकल्पनाम् । शिवः स्वतन्त्रदृग्रूपः पञ्चशक्तिसुनिर्भरः ॥ ४९

śrīpūrvaśāstre kathitāṃ vacmaḥ kāraṇakalpanām / śivaḥ svatantradṛgrūpaḥ pañcaśaktisunirbharaḥ // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यभासितभिदा पञ्चधा प्रविभज्यते । चिदानन्देषणाज्ञानक्रियाणां सुस्फुटत्वतः ॥ ५०

svātantryabhāsitabhidā pañcadhā pravibhajyate / cidānandeṣaṇājñānakriyāṇāṃ susphuṭatvataḥ // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवशक्तिसदेशानविद्याख्यं तत्त्वपञ्चकम् । एकैकत्रापि तत्त्वे स्मिन् सर्वशक्तिसुनिर्भरे ॥ ५१

śivaśaktisadeśānavidyākhyaṃ tattvapañcakam / ekaikatrāpi tattve smin sarvaśaktisunirbhare // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तत्प्राधान्ययोगेन स स भेदो निरूप्यते । तथाहि स्वस्वतन्त्रत्वपरिपूर्णतया विभुः ॥ ५२

tattatprādhānyayogena sa sa bhedo nirūpyate / tathāhi svasvatantratvaparipūrṇatayā vibhuḥ // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसंख्यैर्बहुभी रूपैर्भात्यवच्छेदवर्जनात् । शांभवाः शक्तिजा मन्त्रमहेशा मन्त्रनायकाह् ॥ ५३

niḥsaṃkhyairbahubhī rūpairbhātyavacchedavarjanāt / śāṃbhavāḥ śaktijā mantramaheśā mantranāyakāh // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रा इति विशुद्धाः स्युरमी पञ्च गणाः क्रमात् । स्वस्मिन्स्वस्मिन् गणे भाति यद्यद्रूपं समन्वयि ॥ ५४

mantrā iti viśuddhāḥ syuramī pañca gaṇāḥ kramāt / svasminsvasmin gaṇe bhāti yadyadrūpaṃ samanvayi // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेषु तत्त्वमित्युक्तं कालाग्न्यादेर्धरादिवत् । तेन यत्प्राहुराख्यानसादृश्येन विडम्बिताः ॥ ५५

tadeṣu tattvamityuktaṃ kālāgnyāderdharādivat / tena yatprāhurākhyānasādṛśyena viḍambitāḥ // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूपासां विनैवात्तपुस्तकाभीष्टदृष्टयः । ब्रह्मा निवृत्त्यधिपतिः पृथक्तत्त्वं न गण्यते ॥ ५६

gurūpāsāṃ vinaivāttapustakābhīṣṭadṛṣṭayaḥ / brahmā nivṛttyadhipatiḥ pṛthaktattvaṃ na gaṇyate // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाशिवाद्यास्तु पृथग् गण्यन्त इति को नयः । ब्रह्मविष्णुहरेशानसुशिवानाश्रितात्मनि ॥ ५७

sadāśivādyāstu pṛthag gaṇyanta iti ko nayaḥ / brahmaviṣṇuhareśānasuśivānāśritātmani // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्के कारणसंज्ञे र्धजरतीयमियं कुतः । इति तन्मूलतो ध्वस्तं गणितं नहि कारणम् ॥ ५८

ṣaṭke kāraṇasaṃjñe rdhajaratīyamiyaṃ kutaḥ / iti tanmūlato dhvastaṃ gaṇitaṃ nahi kāraṇam // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पृथिव्यधिपतिर्नृपस्तत्त्वान्तरं नहि । तथा तत्तत्कलेशानः पृथक् तत्त्वान्तरं कथम् ॥ ५९

yathā pṛthivyadhipatirnṛpastattvāntaraṃ nahi / tathā tattatkaleśānaḥ pṛthak tattvāntaraṃ katham // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवं पञ्चकमिदं शुद्धो ध्वा परिभाष्यते । तत्र साक्षाच्छिवेच्छैव कर्त्र्याभासितभेदिका ॥ ६०

tadevaṃ pañcakamidaṃ śuddho dhvā paribhāṣyate / tatra sākṣācchivecchaiva kartryābhāsitabhedikā // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरेच्छावशक्षुब्धभोगलोलिकचिद्गणान् । संविभक्तुमघोरेशः सृजतीह सितेतरम् ॥ ६१

īśvarecchāvaśakṣubdhabhogalolikacidgaṇān / saṃvibhaktumaghoreśaḥ sṛjatīha sitetaram // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणूनां लोलिका नाम निष्कर्मा याभिलाषिता । अपूर्णंमन्यताज्ञानं मलं सावच्छिदोज्झिता ॥ ६२

aṇūnāṃ lolikā nāma niṣkarmā yābhilāṣitā / apūrṇaṃmanyatājñānaṃ malaṃ sāvacchidojjhitā // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग्यतामात्रमेवैतद्भाव्यवच्छेदसंग्रहे । मलस्तेनास्य न पृथक्तत्त्वभावो स्ति रागवत् ॥ ६३

yogyatāmātramevaitadbhāvyavacchedasaṃgrahe / malastenāsya na pṛthaktattvabhāvo sti rāgavat // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरवच्छेदकर्मांशमात्रावच्छेदतस्तु सा । रागः पुंसि धियो धर्मः कर्मभेदविचित्रता ॥ ६४

niravacchedakarmāṃśamātrāvacchedatastu sā / rāgaḥ puṃsi dhiyo dharmaḥ karmabhedavicitratā // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्णमन्यता चेयं तथारूपावभासनम् । स्वतन्त्रस्य शिवस्येच्छा घटरूपो यथा घटः ॥ ६५

apūrṇamanyatā ceyaṃ tathārūpāvabhāsanam / svatantrasya śivasyecchā ghaṭarūpo yathā ghaṭaḥ // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मप्रच्छादनेच्छैव वस्तुभूतस्तथा मलः । यथैवाव्यतिरिक्तस्य धरादेर्भावितात्मता ॥ ६६

svātmapracchādanecchaiva vastubhūtastathā malaḥ / yathaivāvyatiriktasya dharāderbhāvitātmatā // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवास्येति शास्त्रेषु व्यतिरिक्तः स्थितो मलः । व्यतिरिक्तः स्वतन्त्रस्तु न को पि शकटादिवत् ॥ ६७

tathaivāsyeti śāstreṣu vyatiriktaḥ sthito malaḥ / vyatiriktaḥ svatantrastu na ko pi śakaṭādivat // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सद्वितीया साशुद्धिः शिवमुक्ताणुगा न किम् । मलस्य रोद्ध्री काप्यस्ति शक्तिः स चाप्यमुक्तगा ॥ ६८

tatsadvitīyā sāśuddhiḥ śivamuktāṇugā na kim / malasya roddhrī kāpyasti śaktiḥ sa cāpyamuktagā // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति न्यायोज्झितो वादः श्रद्धामात्रैककल्पितः । रोद्ध्री शक्तिर्जडस्यासौ स्वयं नैव प्रवर्तते ॥ ६९

iti nyāyojjhito vādaḥ śraddhāmātraikakalpitaḥ / roddhrī śaktirjaḍasyāsau svayaṃ naiva pravartate // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं प्रवृत्तौ विश्वं स्यात्तथा चेशनिका प्रमा । मलस्य रोद्ध्रीं तां शक्तिमीशश्चेत्संयुनक्ति तत् ॥ ७०

svayaṃ pravṛttau viśvaṃ syāttathā ceśanikā pramā / malasya roddhrīṃ tāṃ śaktimīśaścetsaṃyunakti tat // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृशं प्रत्यणुमिति प्रश्ने नास्त्युत्तरं वचः । मलश्चावरणं तच्च नावार्यस्य विशेषकम् ॥ ७१

kīdṛśaṃ pratyaṇumiti praśne nāstyuttaraṃ vacaḥ / malaścāvaraṇaṃ tacca nāvāryasya viśeṣakam // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपलम्भं विहन्त्येतद्घटस्येव पटावृतिः । मलेनावृतरूपाणामणूनां यत्सतत्त्वकम् ॥ ७२

upalambhaṃ vihantyetadghaṭasyeva paṭāvṛtiḥ / malenāvṛtarūpāṇāmaṇūnāṃ yatsatattvakam // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिव एव च तत्पश्येत्तस्यैवासौ मलो भवेत् । विभोर्ज्ञानक्रियामात्रसारस्याणुगणस्य च ॥ ७३

śiva eva ca tatpaśyettasyaivāsau malo bhavet / vibhorjñānakriyāmātrasārasyāṇugaṇasya ca // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभावो मलो रूपध्वंसायैव प्रकल्पते । धर्माद्धर्मिणि यो भेदः समवायेन चैकता ॥ ७४

tadabhāvo malo rūpadhvaṃsāyaiva prakalpate / dharmāddharmiṇi yo bhedaḥ samavāyena caikatā // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तद्भवद्भिरुदितं कणभोजनशिष्यवत् । नामूर्तेन न मूर्तेन प्रावरीतुं च शक्यते ॥ ७५

na tadbhavadbhiruditaṃ kaṇabhojanaśiṣyavat / nāmūrtena na mūrtena prāvarītuṃ ca śakyate // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं चाक्षुषरश्मीनां तथाभावे सरत्यपि । स एव च मलो मूर्तः किं ज्ञानेन न वेद्यते ॥ ७६

jñānaṃ cākṣuṣaraśmīnāṃ tathābhāve saratyapi / sa eva ca malo mūrtaḥ kiṃ jñānena na vedyate // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगेण ततः सर्वः सर्वज्ञत्वं न किं भजेत् । यश्च ध्वान्तात्प्रकाशस्यावृतिस्तत्प्रतिघातिभिः ॥ ७७

sarvageṇa tataḥ sarvaḥ sarvajñatvaṃ na kiṃ bhajet / yaśca dhvāntātprakāśasyāvṛtistatpratighātibhiḥ // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तानां प्रतिघस्तेजो णूनां नामूर्त ईदृशम् । न च चेतनमात्मानमस्वतन्त्रो मलः क्षमः ॥ ७८

mūrtānāṃ pratighastejo ṇūnāṃ nāmūrta īdṛśam / na ca cetanamātmānamasvatantro malaḥ kṣamaḥ // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवरीतुं न चाच्यं च मद्यावृतिनिदर्शनम् । उक्तं भवद्भिरेवेत्थं जडः कर्ता नहि स्वयम् ॥ ७९

āvarītuṃ na cācyaṃ ca madyāvṛtinidarśanam / uktaṃ bhavadbhirevetthaṃ jaḍaḥ kartā nahi svayam // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतन्त्रस्येश्वरस्यैताः शक्तयः प्रेरिकाः किल । अतः कर्मविपाकज्ञप्रभुशक्तिबलेरितम् ॥ ८०

svatantrasyeśvarasyaitāḥ śaktayaḥ prerikāḥ kila / ataḥ karmavipākajñaprabhuśaktibaleritam // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं सूते मदं दुःखसुखमोहफलात्मकम् । न चेशप्रेरितः पुंसो मल आवृणुयाद्यतः ॥ ८१

madyaṃ sūte madaṃ duḥkhasukhamohaphalātmakam / na ceśapreritaḥ puṃso mala āvṛṇuyādyataḥ // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मले पुंसि नेशस्य प्रेरकत्वं तथोचितम् । तुल्ये निर्मलभावे च प्रेरयेयुर्न ते कथम् ॥ ८२

nirmale puṃsi neśasya prerakatvaṃ tathocitam / tulye nirmalabhāve ca prerayeyurna te katham // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमीशं प्रति युक्तं यद् भूयसां स्यात्सधर्मता । तेन स्वरूपस्वातन्त्र्यमात्रं मलविजृम्भितम् ॥ ८३

tamīśaṃ prati yuktaṃ yad bhūyasāṃ syātsadharmatā / tena svarūpasvātantryamātraṃ malavijṛmbhitam // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णीतं विततं चैतन्मयान्यत्रेत्यलं पुनः । मलो भिलाषश्चाज्ञानमविद्या लोलिकाप्रथा ॥ ८४

nirṇītaṃ vitataṃ caitanmayānyatretyalaṃ punaḥ / malo bhilāṣaścājñānamavidyā lolikāprathā // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवदोषो नुप्लवश्च ग्लानिः शोषो विमूढता । अहंममात्मतातङ्को मायाशक्तिरथावृतिः ॥ ८५

bhavadoṣo nuplavaśca glāniḥ śoṣo vimūḍhatā / ahaṃmamātmatātaṅko māyāśaktirathāvṛtiḥ // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषबीजं पशुत्वं च संसाराङ्कुरकारणम् । इत्याद्यन्वर्थसंज्ञाभिस्तत्र तत्रैष भण्यते ॥ ८६

doṣabījaṃ paśutvaṃ ca saṃsārāṅkurakāraṇam / ityādyanvarthasaṃjñābhistatra tatraiṣa bhaṇyate // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् सति भवति भवो दुष्टो भेदात्मनेति भवदोषः । मञ्चवदस्मिन् दुःखस्रोतो णून् वहति यत्प्लवस्तेन ॥ ८७

asmin sati bhavati bhavo duṣṭo bhedātmaneti bhavadoṣaḥ / mañcavadasmin duḥkhasroto ṇūn vahati yatplavastena // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषास्तु सुगमरूपाः शब्दास्तत्रार्थमूहयेदुचितम् । संसारकारणं कर्म संसाराङ्कुर उच्यते ॥ ८८

śeṣāstu sugamarūpāḥ śabdāstatrārthamūhayeducitam / saṃsārakāraṇaṃ karma saṃsārāṅkura ucyate // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशविधं भूतवैचिअत्र्यं कर्मजं यतः । अत एव सांख्ययोगपाञ्चरात्रादिशासने ॥ ८९

caturdaśavidhaṃ bhūtavaiciatryaṃ karmajaṃ yataḥ / ata eva sāṃkhyayogapāñcarātrādiśāsane // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंममेति संत्यागो नैष्कर्म्यायोपदिश्यते । निष्कर्मा हि स्थिते मूलमले प्यज्ञाननामनि ॥ ९०

ahaṃmameti saṃtyāgo naiṣkarmyāyopadiśyate / niṣkarmā hi sthite mūlamale pyajñānanāmani // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैचित्र्यकारणाभावान्नोर्ध्व सरति नाप्यधः । केवलं पारिमित्येन शिवाभेदमसंस्पृशन् ॥ ९१

vaicitryakāraṇābhāvānnordhva sarati nāpyadhaḥ / kevalaṃ pārimityena śivābhedamasaṃspṛśan // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानकेवली प्रोक्तः शुद्धचिन्मात्रसंस्थितः । स पुनः शांभवेच्छातः शिवाभेदं परामृशन् ॥ ९२

vijñānakevalī proktaḥ śuddhacinmātrasaṃsthitaḥ / sa punaḥ śāṃbhavecchātaḥ śivābhedaṃ parāmṛśan // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमान्मन्त्रेशतन्नेतृरूपो याति शिवात्मताम् । ननु कारणमेतस्य कर्मणश्चेन्मलः कथम् ॥ ९३

kramānmantreśatannetṛrūpo yāti śivātmatām / nanu kāraṇametasya karmaṇaścenmalaḥ katham // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विज्ञानाकलस्यापि न सूते कर्मसंततिम् । मैवं स हि मलो ज्ञानाकले दिध्वंसिषुः कथम् ॥ ९४

sa vijñānākalasyāpi na sūte karmasaṃtatim / maivaṃ sa hi malo jñānākale didhvaṃsiṣuḥ katham // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुः स्याद्ध्वंसमानत्वं स्वातन्त्र्यादेव चोद्भवेत् । दिध्वंसिषुध्वंसमानध्वस्ताख्यासु तिसृष्वथ ॥ ९५

hetuḥ syāddhvaṃsamānatvaṃ svātantryādeva codbhavet / didhvaṃsiṣudhvaṃsamānadhvastākhyāsu tisṛṣvatha // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशास्वन्तः कृतावस्थान्तरासु स्वक्रमस्थितेः । विज्ञानाकलमन्त्रेशतदीशादित्वकल्पना ॥ ९६

daśāsvantaḥ kṛtāvasthāntarāsu svakramasthiteḥ / vijñānākalamantreśatadīśāditvakalpanā // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च सुप्ते तुर्ये च वक्ष्यते बहुभेदता । अतः प्रध्वंसनौन्मुख्यखिलीभूतस्वशक्तिकः ॥ ९७

tataśca supte turye ca vakṣyate bahubhedatā / ataḥ pradhvaṃsanaunmukhyakhilībhūtasvaśaktikaḥ // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणो हेतुतामेतु मलः कथमिवोच्यताम् । किं च कर्मापि न मलाद्यतः कर्म क्रियात्मकम् ॥ ९८

karmaṇo hetutāmetu malaḥ kathamivocyatām / kiṃ ca karmāpi na malādyataḥ karma kriyātmakam // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिया च कर्तृतारूपात् स्वातन्त्र्यान्न पुनर्मलात् । या त्वस्य कर्मणश्चित्रफलदत्वेन कर्मता ॥ ९९

kriyā ca kartṛtārūpāt svātantryānna punarmalāt / yā tvasya karmaṇaścitraphaladatvena karmatā // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धा सा न संकोचं विनात्मनि मलश्च सः । विचित्रं हि फलं भिन्नं भोग्यत्वेनाभिमन्यते ॥ १००

prasiddhā sā na saṃkocaṃ vinātmani malaśca saḥ / vicitraṃ hi phalaṃ bhinnaṃ bhogyatvenābhimanyate // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोक्तर्यात्मनि तेनेयं भेदरूपा व्यवस्थितिः । इति स्वकार्यप्रसवे सहकारित्वमाश्रयन् ॥ १०१

bhoktaryātmani teneyaṃ bhedarūpā vyavasthitiḥ / iti svakāryaprasave sahakāritvamāśrayan // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामर्थ्यव्यञ्जकत्वेन कर्मणः कारणं मलः । नन्वेवं कर्मसद्भावान्मलस्यापि स्थितेः कथम् ॥ १०२

sāmarthyavyañjakatvena karmaṇaḥ kāraṇaṃ malaḥ / nanvevaṃ karmasadbhāvānmalasyāpi sthiteḥ katham // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानाकलता तस्य संकोचो ह्यस्ति तादृशः । मैवमध्वस्तसंकोचो प्यसौ भावनया दृढम् ॥ १०३

vijñānākalatā tasya saṃkoco hyasti tādṛśaḥ / maivamadhvastasaṃkoco pyasau bhāvanayā dṛḍham // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं कर्तेति मन्वानः कर्मसंस्कारमुज्झति । फलिष्यतीदं कर्मेति या दृढा वृत्तिरात्मनि ॥ १०४

nāhaṃ karteti manvānaḥ karmasaṃskāramujjhati / phaliṣyatīdaṃ karmeti yā dṛḍhā vṛttirātmani // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स संस्कारः फलायेह न तु स्मरणकारणम् । अप्रध्वस्ते पि संकोचे नाहं कर्तेति भावनात् ॥ १०५

sa saṃskāraḥ phalāyeha na tu smaraṇakāraṇam / apradhvaste pi saṃkoce nāhaṃ karteti bhāvanāt // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न फलं क्षीवमूढादेः प्रायश्चित्ते थ वा कृते । यन्मयाद्य तपस्तप्तं तदस्मै स्यादिति स्फुटम् ॥ १०६

na phalaṃ kṣīvamūḍhādeḥ prāyaścitte tha vā kṛte / yanmayādya tapastaptaṃ tadasmai syāditi sphuṭam // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिसंधिमतः कर्म न फलेदभिसन्धितः । तथाभिसंधानाख्यां तु मानसे कर्म संस्क्रियाम् ॥ १०७

abhisaṃdhimataḥ karma na phaledabhisandhitaḥ / tathābhisaṃdhānākhyāṃ tu mānase karma saṃskriyām // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलोपरक्तां विदधत्कल्पते फलसम्पदे । यस्तु तत्रापि दार्ढ्येन फलसंस्कारमुज्झति ॥ १०८

phaloparaktāṃ vidadhatkalpate phalasampade / yastu tatrāpi dārḍhyena phalasaṃskāramujjhati // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्फलत्यागकृतं विशिष्टं फलमश्नुते । अनया परिपाट्या यः समस्तां कर्मसंततिम् ॥ १०९

sa tatphalatyāgakṛtaṃ viśiṣṭaṃ phalamaśnute / anayā paripāṭyā yaḥ samastāṃ karmasaṃtatim // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनहंयुतया प्रोज्झेत् ससंकोचो पि सो कलः । नन्वित्थं दुष्कृतं किंचिदात्मीयमभिसंधितः ॥ ११०

anahaṃyutayā projjhet sasaṃkoco pi so kalaḥ / nanvitthaṃ duṣkṛtaṃ kiṃcidātmīyamabhisaṃdhitaḥ // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्मै स्यान्न विज्ञातं भवता तात्त्विकं वचः । तस्य भोक्तुस्तथा चेत्स्यादभिसंधिर्यथात्मनि ॥ १११

parasmai syānna vijñātaṃ bhavatā tāttvikaṃ vacaḥ / tasya bhoktustathā cetsyādabhisaṃdhiryathātmani // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदवश्यं परस्यापि सतस्तद्दुष्कृतं भवेत् । पराभिसंधिसंवित्तौ स्वाभिसंधिर्दृढीभवेत् ॥ ११२

tadavaśyaṃ parasyāpi satastadduṣkṛtaṃ bhavet / parābhisaṃdhisaṃvittau svābhisaṃdhirdṛḍhībhavet // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिसंधानविरहे त्वस्य नो फलयोगिता । न मे दुष्कृतमित्येषा रूढिस्तस्याफलाय सा ॥ ११३

abhisaṃdhānavirahe tvasya no phalayogitā / na me duṣkṛtamityeṣā rūḍhistasyāphalāya sā // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराभिसन्धिविच्छेदे स्वात्मनानभिसंहितौ । द्वयोरपि फलं न स्यान्नाशहेतुव्यवस्थितेः ॥ ११४

parābhisandhivicchede svātmanānabhisaṃhitau / dvayorapi phalaṃ na syānnāśahetuvyavasthiteḥ // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखहेतौ सुखे चास्य सामान्यादभिसंधितः । निर्विशेषादपि न्याय्या धर्मादिफलभोक्तृता ॥ ११५

sukhahetau sukhe cāsya sāmānyādabhisaṃdhitaḥ / nirviśeṣādapi nyāyyā dharmādiphalabhoktṛtā // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखं मे दुःखहेतुर्वा स्तादित्येष पुनर्न तु । सामान्यो प्यभिसंधिः स्यात्तदधर्मस्य नागमः ॥ ११६

duḥkhaṃ me duḥkhaheturvā stādityeṣa punarna tu / sāmānyo pyabhisaṃdhiḥ syāttadadharmasya nāgamaḥ // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतं ब्रूमहे ज्ञानाकलस्योक्तचरस्य यत् । अनहंयुतया सर्वा विलीनाः कर्मसंस्क्रियाः ॥ ११७

prakṛtaṃ brūmahe jñānākalasyoktacarasya yat / anahaṃyutayā sarvā vilīnāḥ karmasaṃskriyāḥ // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादस्य न कर्मास्ति कस्यापि सहकारिताम् । मलः करोतु तेनायं ध्वंसमानत्वमश्नुते ॥ ११८

tasmādasya na karmāsti kasyāpi sahakāritām / malaḥ karotu tenāyaṃ dhvaṃsamānatvamaśnute // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपध्वस्तमलस्त्वन्तःशिवावेशवशीकृतः । अहंभावपरो प्येति न कर्माधीनवृत्तिताम् ॥ ११९

apadhvastamalastvantaḥśivāveśavaśīkṛtaḥ / ahaṃbhāvaparo pyeti na karmādhīnavṛttitām // 119

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे च तदेतत्परमेशिना । मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् ॥ १२०

uktaṃ śrīpūrvaśāstre ca tadetatparameśinā / malamajñānamicchanti saṃsārāṅkurakāraṇam // 120

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.