Library·Abhinavagupta: Tantraloka·9
धर्माधर्मात्मकं कर्म सुखदुःखादिलक्षणम् । लक्षयेत्सुखदुःखादि स्वं कार्य हेतुभावतः ॥ १२१
dharmādharmātmakaṃ karma sukhaduḥkhādilakṣaṇam / lakṣayetsukhaduḥkhādi svaṃ kārya hetubhāvataḥ // 121
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नहि हेतुः कदाप्यास्ते विना कार्य निजं क्वचित् । हेतुता योग्यतैवासौ फलानन्तर्यभाविता ॥ १२२
nahi hetuḥ kadāpyāste vinā kārya nijaṃ kvacit / hetutā yogyataivāsau phalānantaryabhāvitā // 122
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वकस्य तु हेतुत्वं पारम्पर्येण किं च तत् । लक्ष्यते सुखदुःखाद्यैः समाने दृष्टकारणे ॥ १२३
pūrvakasya tu hetutvaṃ pāramparyeṇa kiṃ ca tat / lakṣyate sukhaduḥkhādyaiḥ samāne dṛṣṭakāraṇe // 123
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रैर्हेत्वन्तरं किंचित्तच्च कर्मेह दर्शनात् । स्वाङ्गे प्रसादरौक्ष्यादि जायमानं स्वकर्मणा ॥ १२४
citrairhetvantaraṃ kiṃcittacca karmeha darśanāt / svāṅge prasādaraukṣyādi jāyamānaṃ svakarmaṇā // 124
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टमित्यन्यदेहस्थं कारणं कर्म कल्प्याते । इहाप्यन्यान्यदेहस्थे स्फुटं कर्मफले यतः ॥ १२५
dṛṣṭamityanyadehasthaṃ kāraṇaṃ karma kalpyāte / ihāpyanyānyadehasthe sphuṭaṃ karmaphale yataḥ // 125
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृषिकर्म मधौ भोगः शरद्यन्या च सा तनुः । अनुसंधातुरेकस्य संभवस्तु यतस्ततः ॥ १२६
kṛṣikarma madhau bhogaḥ śaradyanyā ca sā tanuḥ / anusaṃdhāturekasya saṃbhavastu yatastataḥ // 126
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैव तत्फलं चित्रं कर्म यस्य पुरातनम् । क्षीवो पि राजा सूदं चेदादिशेत्प्रातरीदृशम् ॥ १२७
tasyaiva tatphalaṃ citraṃ karma yasya purātanam / kṣīvo pi rājā sūdaṃ cedādiśetprātarīdṛśam // 127
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजयेत्यनुसंधानाद्विना प्राप्नोति तत्फलम् । इत्थं जन्मान्तरोपात्तकर्माप्यद्यानुसंधिना ॥ १२८
bhojayetyanusaṃdhānādvinā prāpnoti tatphalam / itthaṃ janmāntaropāttakarmāpyadyānusaṃdhinā // 128
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना भुङ्क्ते फलं हेतुस्तत्र प्राच्या ह्यकम्पता । अत एव कृतं कर्म कर्मणा तपसापि वा ॥ १२९
vinā bhuṅkte phalaṃ hetustatra prācyā hyakampatā / ata eva kṛtaṃ karma karmaṇā tapasāpi vā // 129
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानेन वा निरुध्येत फलपाकेष्वनुन्मुखम् । आरब्धकार्यं देहे स्मिन् यत्पुनः कर्म तत्कथम् ॥ १३०
jñānena vā nirudhyeta phalapākeṣvanunmukham / ārabdhakāryaṃ dehe smin yatpunaḥ karma tatkatham // 130
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छिद्यतामन्त्यदशं निरोद्धुं नहि शक्यते । तत्रैव देहे यत्त्वन्यदद्यगं वा पुरातनम् ॥ १३१
ucchidyatāmantyadaśaṃ niroddhuṃ nahi śakyate / tatraiva dehe yattvanyadadyagaṃ vā purātanam // 131
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्म तज्ज्ञानदीक्षाद्यैः शण्ढीकर्तुं प्रसह्यते । तथा संस्कारदार्ढ्य हि फलाय दृढता पुनः ॥ १३२
karma tajjñānadīkṣādyaiḥ śaṇḍhīkartuṃ prasahyate / tathā saṃskāradārḍhya hi phalāya dṛḍhatā punaḥ // 132
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा यदा विनश्येत कर्मध्वस्तं तदा तदा । अतो मोहपराधीनो यद्यप्यकृत किंचन ॥ १३३
yadā yadā vinaśyeta karmadhvastaṃ tadā tadā / ato mohaparādhīno yadyapyakṛta kiṃcana // 133
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि ज्ञानकाले तत्सर्वमेव प्रदह्यते । उक्तं च श्रीपरे हानादानः सर्वदृगुल्वणः ॥ १३४
tathāpi jñānakāle tatsarvameva pradahyate / uktaṃ ca śrīpare hānādānaḥ sarvadṛgulvaṇaḥ // 134
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तान्निर्दहेत्सर्व देहस्थमकृतं कृतम् । देहस्थमिति देहेन सह तादात्म्यमाश्रिता ॥ १३५
muhūrtānnirdahetsarva dehasthamakṛtaṃ kṛtam / dehasthamiti dehena saha tādātmyamāśritā // 135
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाच्छन्द्यात्संविदेवोक्ता तत्रस्थं कर्म दह्यते । देहैक्यवासनात्यागात् स च विश्वात्मतास्थितेः ॥ १३६
svācchandyātsaṃvidevoktā tatrasthaṃ karma dahyate / dehaikyavāsanātyāgāt sa ca viśvātmatāsthiteḥ // 136
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकालकलिते व्यापिन्यभिन्ने या हि संस्क्रिया । संकोच एव सानेन सो पि देहैकतामयः ॥ १३७
akālakalite vyāpinyabhinne yā hi saṃskriyā / saṃkoca eva sānena so pi dehaikatāmayaḥ // 137
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्कार्ममलं प्रोक्तं येन साकं लयाकलाः । स्युर्गुहागहनान्तःस्थाः सुप्ता इव सरीसृपाः ॥ १३८
etatkārmamalaṃ proktaṃ yena sākaṃ layākalāḥ / syurguhāgahanāntaḥsthāḥ suptā iva sarīsṛpāḥ // 138
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रबुद्धसंस्कारास्ते यथोचितभागिनः । ब्रह्मादिस्थावरान्ते स्मिन् संस्रन्ति पुनः पुनः ॥ १३९
tataḥ prabuddhasaṃskārāste yathocitabhāginaḥ / brahmādisthāvarānte smin saṃsranti punaḥ punaḥ // 139
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये पुनः कर्मसंस्कारहान्यै प्रारब्धभावनाः । भावनापरिनिष्पत्तिमप्राप्य प्रलयं गताः ॥ १४०
ye punaḥ karmasaṃskārahānyai prārabdhabhāvanāḥ / bhāvanāpariniṣpattimaprāpya pralayaṃ gatāḥ // 140
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान्तं ते तथान्तःस्थभावनापाकसौष्ठवात् । मन्त्रत्वं प्रतिपद्यन्ते चित्राच्चित्रं च कर्मतः ॥ १४१
mahāntaṃ te tathāntaḥsthabhāvanāpākasauṣṭhavāt / mantratvaṃ pratipadyante citrāccitraṃ ca karmataḥ // 141
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य कार्ममलस्येयन्मायान्ताध्वविसारिणः । प्रधानं कारणं प्रोक्तमज्ञानात्माणवो मलः ॥ १४२
asya kārmamalasyeyanmāyāntādhvavisāriṇaḥ / pradhānaṃ kāraṇaṃ proktamajñānātmāṇavo malaḥ // 142
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षोभो स्य लोलिकाख्यस्य सहकारितया स्फुटम् । तिष्ठासायोग्यतौन्मुख्यमीश्वरेच्छावशाच्च तत् ॥ १४३
kṣobho sya lolikākhyasya sahakāritayā sphuṭam / tiṣṭhāsāyogyataunmukhyamīśvarecchāvaśācca tat // 143
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जडश्चिदधिष्ठानं विना क्वापि क्षमो यतः । अणवो नाम नैवान्यत्प्रकाशात्मा महेश्वरः ॥ १४४
na jaḍaścidadhiṣṭhānaṃ vinā kvāpi kṣamo yataḥ / aṇavo nāma naivānyatprakāśātmā maheśvaraḥ // 144
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदचिद्रूपताभासी पुद्गलः क्षेत्रवित्पशुः । चिद्रूपत्वाच्च स व्यापी निर्गुणो निष्क्रियस्ततः ॥ १४५
cidacidrūpatābhāsī pudgalaḥ kṣetravitpaśuḥ / cidrūpatvācca sa vyāpī nirguṇo niṣkriyastataḥ // 145
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगोपायेप्सको नित्यो मूर्तिवन्ध्यः प्रभाष्यते । अचित्त्वादज्ञता भेदो भोग्याद्भोक्त्रन्तरादथ ॥ १४६
yogopāyepsako nityo mūrtivandhyaḥ prabhāṣyate / acittvādajñatā bhedo bhogyādbhoktrantarādatha // 146
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामणूनां स मल ईश्वरेच्छावशाद्भृशम् । प्रबुध्यते तथा चोक्तं शास्त्रे श्रीपूर्वनामनि ॥ १४७
teṣāmaṇūnāṃ sa mala īśvarecchāvaśādbhṛśam / prabudhyate tathā coktaṃ śāstre śrīpūrvanāmani // 147
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरेच्छावशादस्य भोगेच्छा संप्रजायते । भोगेच्छोरुपकारार्थमाद्यो मन्त्रमहेश्वरः ॥ १४८
īśvarecchāvaśādasya bhogecchā saṃprajāyate / bhogecchorupakārārthamādyo mantramaheśvaraḥ // 148
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायां विक्षोभ्य संसारं निर्मिमीते विचित्रकम् । माया च नाम देवस्य शक्तिरव्यतिरेकिणी ॥ १४९
māyāṃ vikṣobhya saṃsāraṃ nirmimīte vicitrakam / māyā ca nāma devasya śaktiravyatirekiṇī // 149
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदावभासस्वातन्त्र्यं तथाहि स तया कृतः । आद्यो भेदावभासो यो विभागमनुपेयिवान् ॥ १५०
bhedāvabhāsasvātantryaṃ tathāhi sa tayā kṛtaḥ / ādyo bhedāvabhāso yo vibhāgamanupeyivān // 150
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भीकृतानन्तभाविविभासा सा परा निशा । सा जडा भेदरूपत्वात् कार्यं चास्या जडं यतः ॥ १५१
garbhīkṛtānantabhāvivibhāsā sā parā niśā / sā jaḍā bhedarūpatvāt kāryaṃ cāsyā jaḍaṃ yataḥ // 151
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापिनी विश्वहेतुत्वात् सूक्ष्मा कार्यैककल्पनात् । शिवशक्त्यविनाभावान्नित्यैका मूलकारणम् ॥ १५२
vyāpinī viśvahetutvāt sūkṣmā kāryaikakalpanāt / śivaśaktyavinābhāvānnityaikā mūlakāraṇam // 152
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचेतनमनेकात्म सर्व कार्य यथा घटः । प्रधानं च तथा तस्मात् कार्य नात्मा तु चेतनः ॥ १५३
acetanamanekātma sarva kārya yathā ghaṭaḥ / pradhānaṃ ca tathā tasmāt kārya nātmā tu cetanaḥ // 153
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एवाध्वनि प्रोक्ता पूर्वं माया द्विधा स्थिता । यथा च माया देवस्य शक्तिरभ्येति भेदिनम् ॥ १५४
ata evādhvani proktā pūrvaṃ māyā dvidhā sthitā / yathā ca māyā devasya śaktirabhyeti bhedinam // 154
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वभावं तथान्यो पि कलादिस्तत्त्वविस्तरः । निरुद्धशक्तेर्या किंचित्कर्तृतोद्वलनात्मिका ॥ १५५
tattvabhāvaṃ tathānyo pi kalādistattvavistaraḥ / niruddhaśakteryā kiṃcitkartṛtodvalanātmikā // 155
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाथस्य शक्तिः साधस्तात्पुंसः क्षेप्त्री कलोच्यते । एवं विद्यादयो प्येते धरान्ताः परमार्थतः ॥ १५६
nāthasya śaktiḥ sādhastātpuṃsaḥ kṣeptrī kalocyate / evaṃ vidyādayo pyete dharāntāḥ paramārthataḥ // 156
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवशक्तिमया एव प्रोक्तन्यायानुसारतः । तथापि यत्पृथग्भानं कलादेरीश्वरेच्छया ॥ १५७
śivaśaktimayā eva proktanyāyānusārataḥ / tathāpi yatpṛthagbhānaṃ kalāderīśvarecchayā // 157
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जडत्वे कार्यत्वे पृथक्तत्त्वस्थितौ ध्रुवम् । उपादानं स्मृता माया क्वचित्तत्कार्यमेव च ॥ १५८
tato jaḍatve kāryatve pṛthaktattvasthitau dhruvam / upādānaṃ smṛtā māyā kvacittatkāryameva ca // 158
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथावभासचित्रं च रूपमन्योन्यवर्जितम् । यद्भाति किल संकल्पे तदस्ति घटवद्वहिः ॥ १५९
tathāvabhāsacitraṃ ca rūpamanyonyavarjitam / yadbhāti kila saṃkalpe tadasti ghaṭavadvahiḥ // 159
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खपुष्पाद्यस्तितां ब्रूमस्ततो न व्यभिचारिता । खपुष्पं कालदिङ्मातृसापेक्षं नास्तिशब्दतः ॥ १६०
khapuṣpādyastitāṃ brūmastato na vyabhicāritā / khapuṣpaṃ kāladiṅmātṛsāpekṣaṃ nāstiśabdataḥ // 160
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धरादिवत् तथात्यन्ताभावो प्येवं विविच्यताम् । यत्संकल्प्यं तथा तस्य बहिर्देहो स्ति चेतनः ॥ १६१
dharādivat tathātyantābhāvo pyevaṃ vivicyatām / yatsaṃkalpyaṃ tathā tasya bahirdeho sti cetanaḥ // 161
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैत्रवत्सौशिवान्तं तत् सर्व तादृशदेहवत् । यस्य देहो यथा तस्य तज्जातीयं पुरं बहिः ॥ १६२
caitravatsauśivāntaṃ tat sarva tādṛśadehavat / yasya deho yathā tasya tajjātīyaṃ puraṃ bahiḥ // 162
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सुशिवपर्यन्ता सिद्धा भुवनपद्धतिः । आत्मनाम् तत्पुरं प्राप्यं देशत्वादन्यदेशवत् ॥ १६३
ataḥ suśivaparyantā siddhā bhuvanapaddhatiḥ / ātmanām tatpuraṃ prāpyaṃ deśatvādanyadeśavat // 163
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनामध्वभोक्तृत्वं ततो यत्नेन सिद्ध्यति । सा माया क्षोभमापन्ना विश्वं सूते समन्ततः ॥ १६४
ātmanāmadhvabhoktṛtvaṃ tato yatnena siddhyati / sā māyā kṣobhamāpannā viśvaṃ sūte samantataḥ // 164
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डाहतेवामलकी फलानि किल यद्यपि । तथापि तु तथा चित्रपौर्वापर्यावभासनात् ॥ १६५
daṇḍāhatevāmalakī phalāni kila yadyapi / tathāpi tu tathā citrapaurvāparyāvabhāsanāt // 165
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायाकार्ये पि तत्त्वौघे कार्यकारणता मिथः । सा यद्यप्यन्यशास्त्रेषु बहुधा दृश्यते स्फुटम् ॥ १६६
māyākārye pi tattvaughe kāryakāraṇatā mithaḥ / sā yadyapyanyaśāstreṣu bahudhā dṛśyate sphuṭam // 166
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि मालिनीशास्त्रदृशा तां संप्रचक्ष्महे । कलादिवसुधान्तं यन्मायान्तः संप्रचक्षते ॥ १६७
tathāpi mālinīśāstradṛśā tāṃ saṃpracakṣmahe / kalādivasudhāntaṃ yanmāyāntaḥ saṃpracakṣate // 167
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यात्मभिन्नमेवैतत् सुखदुःखादिभेदतः । एकस्यामेव जगति भोगसाधनसंहतौ ॥ १६८
pratyātmabhinnamevaitat sukhaduḥkhādibhedataḥ / ekasyāmeva jagati bhogasādhanasaṃhatau // 168
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखादीनां समं व्यक्तेर्भोगभेदः कुतो भवेत् । न चासौ कर्मभेदेन तस्यैवानुपपत्तितः ॥ १६९
sukhādīnāṃ samaṃ vyakterbhogabhedaḥ kuto bhavet / na cāsau karmabhedena tasyaivānupapattitaḥ // 169
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् कलादिको वर्गो भिन्न एव कदाचन । ऐक्यमेतीश्वरेच्छातो नृत्तगीतादिवादने ॥ १७०
tasmāt kalādiko vargo bhinna eva kadācana / aikyametīśvarecchāto nṛttagītādivādane // 170
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां कलादितत्त्वानां सर्वेषामपि भाविनाम् । शुद्धत्वमस्ति तेषां ये शक्तिपातपवित्रिताः ॥ १७१
eṣāṃ kalāditattvānāṃ sarveṣāmapi bhāvinām / śuddhatvamasti teṣāṃ ye śaktipātapavitritāḥ // 171
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कला हि शुद्धा तत्तादृक् कर्मत्वं संप्रसूयते । मितमप्याशु येनास्मात् संसारादेष मुच्यते ॥ १७२
kalā hi śuddhā tattādṛk karmatvaṃ saṃprasūyate / mitamapyāśu yenāsmāt saṃsārādeṣa mucyate // 172
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागविद्याकालयतिप्रकृत्यक्षार्थसंचयः । इत्थं शुद्ध इति प्रोच्य गुरुर्मानस्तुतौ विभुः ॥ १७३
rāgavidyākālayatiprakṛtyakṣārthasaṃcayaḥ / itthaṃ śuddha iti procya gururmānastutau vibhuḥ // 173
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेषा कलादीनामुत्पत्तिः प्रविविच्यते । मायातत्त्वात् कला जाता किंचित्कर्तृत्वलक्षणा ॥ १७४
evameṣā kalādīnāmutpattiḥ pravivicyate / māyātattvāt kalā jātā kiṃcitkartṛtvalakṣaṇā // 174
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माया हि चिन्मयाद्भेदं शिवाद्विदधती पशोः । सुषुप्ततामिवाधत्ते तत एव ह्यदृक्क्रियः ॥ १७५
māyā hi cinmayādbhedaṃ śivādvidadhatī paśoḥ / suṣuptatāmivādhatte tata eva hyadṛkkriyaḥ // 175
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कला हि किंचित्कर्तृत्वं सूते स्वालिङ्गनादणोः । तस्याश्चाप्यणुनान्योन्यं ह्यञ्जने सा प्रसूयते ॥ १७६
kalā hi kiṃcitkartṛtvaṃ sūte svāliṅganādaṇoḥ / tasyāścāpyaṇunānyonyaṃ hyañjane sā prasūyate // 176
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्योनिर्वाणदीक्षोत्थपुंविश्लेषे हि सा सती । श्लिष्यन्त्यपि च नो सूते तथापि स्वफलं क्वचित् ॥ १७७
sadyonirvāṇadīkṣotthapuṃviśleṣe hi sā satī / śliṣyantyapi ca no sūte tathāpi svaphalaṃ kvacit // 177
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छूनतेव प्रथमा सूक्ष्माङ्कुरकलेव च । बीजस्याम्ब्वग्निमृत्कम्बुतुषयोगात् प्रसूतिकृत् ॥ १७८
ucchūnateva prathamā sūkṣmāṅkurakaleva ca / bījasyāmbvagnimṛtkambutuṣayogāt prasūtikṛt // 178
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कला मायाणुसंयोगजाप्येषा निर्विकारकम् । नाणुं कुर्यादुपादानं किंतु मायां विकारिणीम् ॥ १७९
kalā māyāṇusaṃyogajāpyeṣā nirvikārakam / nāṇuṃ kuryādupādānaṃ kiṃtu māyāṃ vikāriṇīm // 179
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलश्चावारको माया भावोपादानकारणम् । कर्म स्यात् सहकार्येव सुखदुःखोद्भवं प्रति ॥ १८०
malaścāvārako māyā bhāvopādānakāraṇam / karma syāt sahakāryeva sukhaduḥkhodbhavaṃ prati // 180
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः संच्छन्नचैतन्यसमुद्बलनकार्यकृत् । कलैवानन्तनाथस्य शक्त्या संप्रेरिता जडा ॥ १८१
ataḥ saṃcchannacaitanyasamudbalanakāryakṛt / kalaivānantanāthasya śaktyā saṃpreritā jaḍā // 181
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चेशशक्तिरेवास्य चैतन्यं बलयिष्यति । तदुपोद्बलितं तद्धि न किंचित्कर्तृतां व्रजेत् ॥ १८२
na ceśaśaktirevāsya caitanyaṃ balayiṣyati / tadupodbalitaṃ taddhi na kiṃcitkartṛtāṃ vrajet // 182
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं कला न करणं मुख्यं विद्यादिकं यथा । पुंसि कर्तरि सा कर्त्री प्रयोजकतया यतः ॥ १८३
seyaṃ kalā na karaṇaṃ mukhyaṃ vidyādikaṃ yathā / puṃsi kartari sā kartrī prayojakatayā yataḥ // 183
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलक्ष्यान्तरयोरित्थं यदा पुंस्कलयोर्भवेत् । मायागर्भेशशक्त्यादेरन्तरज्ञानमान्तरम् ॥ १८४
alakṣyāntarayoritthaṃ yadā puṃskalayorbhavet / māyāgarbheśaśaktyāderantarajñānamāntaram // 184
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा मायापुंविवेकः सर्वकर्मक्षयाद्भवेत् । विज्ञानाकलता मायाधस्तान्नो यात्यधः पुमान् ॥ १८५
tadā māyāpuṃvivekaḥ sarvakarmakṣayādbhavet / vijñānākalatā māyādhastānno yātyadhaḥ pumān // 185
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीपुंविवेके विज्ञाते प्रधानपुरुषान्तरे । अपि न क्षीणकर्मा स्यात् कलायां तद्धि संभवेत् ॥ १८६
dhīpuṃviveke vijñāte pradhānapuruṣāntare / api na kṣīṇakarmā syāt kalāyāṃ taddhi saṃbhavet // 186
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सांख्यदृशा सिद्धः प्रधानाधो न संसरेत् । कलापुंसोर्विवेके तु मायाधो नैव गच्छति ॥ १८७
ataḥ sāṃkhyadṛśā siddhaḥ pradhānādho na saṃsaret / kalāpuṃsorviveke tu māyādho naiva gacchati // 187
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलाद्विविक्तमात्मानं पश्यंस्तु शिवतां व्रजेत् । सर्वत्र चैश्वरः शक्तिपातो त्र सहकारणम् ॥ १८८
malādviviktamātmānaṃ paśyaṃstu śivatāṃ vrajet / sarvatra caiśvaraḥ śaktipāto tra sahakāraṇam // 188
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायागर्भाधिकारीयो द्वयोरन्त्ये तु निर्मलः । सेयं कला कार्यभेदादन्यैव ह्यनुमीयते ॥ १८९
māyāgarbhādhikārīyo dvayorantye tu nirmalaḥ / seyaṃ kalā kāryabhedādanyaiva hyanumīyate // 189
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथैकं भवेद्विश्वं कार्यायेत्यन्यनिह्नवः । इति मतङ्गशास्त्रादौ या प्रोक्ता सा कला स्वयम् ॥ १९०
anyathaikaṃ bhavedviśvaṃ kāryāyetyanyanihnavaḥ / iti mataṅgaśāstrādau yā proktā sā kalā svayam // 190
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंचिद्रूपतयाक्षिप्य कर्तृत्वमिति भङ्गितः । किंचिद्रूपविशिष्टं यत् कर्तृत्वं तत्कथं भवेत् ॥ १९१
kiṃcidrūpatayākṣipya kartṛtvamiti bhaṅgitaḥ / kiṃcidrūpaviśiṣṭaṃ yat kartṛtvaṃ tatkathaṃ bhavet // 191
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञस्येति ततः सूते किंचिज्ज्ञत्वात्मिकां विदम् । बुद्धिं पश्यति सा विद्या बुद्धिदर्पणचारिणः ॥ १९२
ajñasyeti tataḥ sūte kiṃcijjñatvātmikāṃ vidam / buddhiṃ paśyati sā vidyā buddhidarpaṇacāriṇaḥ // 192
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखादीन् प्रत्ययान् मोहप्रभृतीन् कार्यकारणे । कर्मजालं च तत्रस्थं विविनक्ति निजात्मना ॥ १९३
sukhādīn pratyayān mohaprabhṛtīn kāryakāraṇe / karmajālaṃ ca tatrasthaṃ vivinakti nijātmanā // 193
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिस्तु गुणसंकीर्णा विवेकेन कथं सुखम् । दुःखं मोहात्मकं वापि विषयं दर्शयेदपि ॥ १९४
buddhistu guṇasaṃkīrṇā vivekena kathaṃ sukham / duḥkhaṃ mohātmakaṃ vāpi viṣayaṃ darśayedapi // 194
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वच्छायां धियि संक्रामन्भावः संवेद्यतां कथम् । तया विनैति साप्यन्यत्करणं पुंसि कर्तरि ॥ १९५
svacchāyāṃ dhiyi saṃkrāmanbhāvaḥ saṃvedyatāṃ katham / tayā vinaiti sāpyanyatkaraṇaṃ puṃsi kartari // 195
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु चोभयतः शुभ्रादर्शदशीयधीगतात् । पुंस्प्रकाशाद्भाति भावः मैवं तत्प्रतिबिम्बनम् ॥ १९६
nanu cobhayataḥ śubhrādarśadaśīyadhīgatāt / puṃsprakāśādbhāti bhāvaḥ maivaṃ tatpratibimbanam // 196
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडमेव हि मुख्यो थ पुंस्प्रकाशो स्य भासनम् । बहिःस्थस्यैव तस्यास्तु बुद्धेः किंकल्पना कृता ॥ १९७
jaḍameva hi mukhyo tha puṃsprakāśo sya bhāsanam / bahiḥsthasyaiva tasyāstu buddheḥ kiṃkalpanā kṛtā // 197
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदभूमिरेषा च भेदश्चेह विचार्यते । तस्माद्बुद्धिगतो भावो विद्याकरणगोचरः ॥ १९८
abhedabhūmireṣā ca bhedaśceha vicāryate / tasmādbuddhigato bhāvo vidyākaraṇagocaraḥ // 198
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावानां प्रतिबिम्बं च वेद्यं धीकल्पना ततः । किंचित्तु कुरुते तस्मान्नूनमस्त्यपरं तु तत् ॥ १९९
bhāvānāṃ pratibimbaṃ ca vedyaṃ dhīkalpanā tataḥ / kiṃcittu kurute tasmānnūnamastyaparaṃ tu tat // 199
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागतत्त्वमिति प्रोक्तं यत्तत्रैवोपरञ्जकम् । न चावैराग्यमात्रं तत्तत्राप्यासक्तिवृत्तितः ॥ २००
rāgatattvamiti proktaṃ yattatraivoparañjakam / na cāvairāgyamātraṃ tattatrāpyāsaktivṛttitaḥ // 200
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरक्तावपि तृप्तस्य सूक्ष्मरागव्यवस्थितेः । कालस्तुट्यादिभिश्चैतत् कर्तृत्वं कलयत्यतः ॥ २०१
viraktāvapi tṛptasya sūkṣmarāgavyavasthiteḥ / kālastuṭyādibhiścaitat kartṛtvaṃ kalayatyataḥ // 201
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यावच्छेदि कर्तृत्वं कालो वश्यं कलिष्यति । नियतिर्योजनां धत्ते विशिष्टे कार्यमण्डले ॥ २०२
kāryāvacchedi kartṛtvaṃ kālo vaśyaṃ kaliṣyati / niyatiryojanāṃ dhatte viśiṣṭe kāryamaṇḍale // 202
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या रागो थ नियतिः कालश्चैतच्चतुष्टयम् । कलाकार्यं भोक्तृभावे तिष्ठद्भोक्तृत्वपूरितम् ॥ २०३
vidyā rāgo tha niyatiḥ kālaścaitaccatuṣṭayam / kalākāryaṃ bhoktṛbhāve tiṣṭhadbhoktṛtvapūritam // 203
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माया कला रागविद्ये कालो नियतिरेव च । कञ्चुकानि षडुक्तानि संविदस्तत्स्थितौ पशुः ॥ २०४
māyā kalā rāgavidye kālo niyatireva ca / kañcukāni ṣaḍuktāni saṃvidastatsthitau paśuḥ // 204
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहपुर्यष्टकाद्येषु वेद्येषु किल वेदनम् । एतत्षट्कससंकोचं यदवेद्यमसावणुः ॥ २०५
dehapuryaṣṭakādyeṣu vedyeṣu kila vedanam / etatṣaṭkasasaṃkocaṃ yadavedyamasāvaṇuḥ // 205
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तं शिवतनुशास्त्रे तदिदं भङ्ग्यन्तरेण पुनः । आवरणं सर्वात्मगमशुद्धिरन्याप्यनन्यरूपेव ॥ २०६
uktaṃ śivatanuśāstre tadidaṃ bhaṅgyantareṇa punaḥ / āvaraṇaṃ sarvātmagamaśuddhiranyāpyananyarūpeva // 206
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवदहनकिरणजालैर्दाह्यत्वात् सा यतो न्यरूपैव । अनिदंपूर्वतया यद्रञ्जयति निजात्मना ततो नन्या ॥ २०७
śivadahanakiraṇajālairdāhyatvāt sā yato nyarūpaiva / anidaṃpūrvatayā yadrañjayati nijātmanā tato nanyā // 207
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहजाशुद्धिमतो णोरीशगुहाभ्यां हि कञ्चुकस्त्रिविधः । तस्य द्वितीयचितिरिव स्वच्छस्य नियुज्यते कला श्लक्ष्णा ॥ २०८
sahajāśuddhimato ṇorīśaguhābhyāṃ hi kañcukastrividhaḥ / tasya dvitīyacitiriva svacchasya niyujyate kalā ślakṣṇā // 208
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनया विद्वस्य पशोरुपभोगसमर्थता भवति । विद्या चास्य कलातः शरणान्तर्दीपकप्रभेवाभूत् ॥ २०९
anayā vidvasya paśorupabhogasamarthatā bhavati / vidyā cāsya kalātaḥ śaraṇāntardīpakaprabhevābhūt // 209
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखसंविदं या विविनक्ति पशोर्विभागेन । रागश्च कलातत्त्वाच्छुचिवस्त्रकषायवत् समुत्पन्नः ॥ २१०
sukhaduḥkhasaṃvidaṃ yā vivinakti paśorvibhāgena / rāgaśca kalātattvācchucivastrakaṣāyavat samutpannaḥ // 210
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्तुं वाञ्छति न यतः संसृतिसुखसंविदानन्दम् । एवमविद्यामलिनःसमर्थितस्त्रिगुणकञ्चुकबलेन ॥ २११
tyaktuṃ vāñchati na yataḥ saṃsṛtisukhasaṃvidānandam / evamavidyāmalinaḥsamarthitastriguṇakañcukabalena // 211
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गहनोपभोगगर्भे पशुरवशमधोमुखः पतति । एतेन मलः कथितः कम्बुकवदणोः कलादिकं तुषवत् ॥ २१२
gahanopabhogagarbhe paśuravaśamadhomukhaḥ patati / etena malaḥ kathitaḥ kambukavadaṇoḥ kalādikaṃ tuṣavat // 212
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कलाख्यतत्त्वस्य किंचित्कर्तृत्वलक्षणे । विशेषभागे कर्तृत्वं चर्चितं भोक्तृपूर्वकम् ॥ २१३
evaṃ kalākhyatattvasya kiṃcitkartṛtvalakṣaṇe / viśeṣabhāge kartṛtvaṃ carcitaṃ bhoktṛpūrvakam // 213
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषणतया यो त्र किञ्चिद्भागस्तदोत्थितम् । वेद्यमात्रं स्फुटं भिन्नं प्रधानं सूयते कला ॥ २१४
viśeṣaṇatayā yo tra kiñcidbhāgastadotthitam / vedyamātraṃ sphuṭaṃ bhinnaṃ pradhānaṃ sūyate kalā // 214
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सममेव हि भोग्यं च भोक्तारं च प्रसूयते । कला भेदाभिसंधानादवियुक्तं परस्परम् ॥ २१५
samameva hi bhogyaṃ ca bhoktāraṃ ca prasūyate / kalā bhedābhisaṃdhānādaviyuktaṃ parasparam // 215
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोक्तृभोग्यात्मता न स्याद्वियोगाच्च परस्परम् । विलीनायां च तस्यां स्यान्मायास्यापि न किंचन ॥ २१६
bhoktṛbhogyātmatā na syādviyogācca parasparam / vilīnāyāṃ ca tasyāṃ syānmāyāsyāpi na kiṃcana // 216
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु श्रीमद्रौरवादौ रागविद्यात्मकं द्वयम् । सूते कला हि युगपत्ततो व्यक्तमिति स्थितिः ॥ २१७
nanu śrīmadrauravādau rāgavidyātmakaṃ dvayam / sūte kalā hi yugapattato vyaktamiti sthitiḥ // 217
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तमत्र विभात्येष क्रमः सत्यं तथा ह्यलम् । रज्यमानो वेद सर्व विदंश्चाप्यत्र रज्यते ॥ २१८
uktamatra vibhātyeṣa kramaḥ satyaṃ tathā hyalam / rajyamāno veda sarva vidaṃścāpyatra rajyate // 218
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि वस्तुसत्तेयमिहास्माभिर्निरूपिता । तस्यां च न क्रमः को पि स्याद्वा सो पि विपर्ययात् ॥ २१९
tathāpi vastusatteyamihāsmābhirnirūpitā / tasyāṃ ca na kramaḥ ko pi syādvā so pi viparyayāt // 219
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्विप्रतिपत्तिं नो कुर्याच्छास्त्रोदिते विधौ । एवं संवेद्यमात्रं यत् सुखदुःखविमोहतः ॥ २२०
tasmādvipratipattiṃ no kuryācchāstrodite vidhau / evaṃ saṃvedyamātraṃ yat sukhaduḥkhavimohataḥ // 220
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोत्स्यते यत्ततः प्रोक्तं तत्साम्यात्मकमादितः । सुखं सत्त्वं प्रकाशत्वात् प्रकाशो ह्लाद उच्यते ॥ २२१
bhotsyate yattataḥ proktaṃ tatsāmyātmakamāditaḥ / sukhaṃ sattvaṃ prakāśatvāt prakāśo hlāda ucyate // 221
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखं रजः क्रियात्मत्वाद् क्रिया हि तदतत्क्रमः । मोहस्तमो वरणकः प्रकाशाभावयोगतः ॥ २२२
duḥkhaṃ rajaḥ kriyātmatvād kriyā hi tadatatkramaḥ / mohastamo varaṇakaḥ prakāśābhāvayogataḥ // 222
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एते क्षोभमापन्ना गुणाः कार्य प्रतन्वते । अक्षुब्धस्य विजातीयं न स्यात् कार्यमदः पुरा ॥ २२३
ta ete kṣobhamāpannā guṇāḥ kārya pratanvate / akṣubdhasya vijātīyaṃ na syāt kāryamadaḥ purā // 223
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तमेवेति शास्त्रे स्मिन् गुणांस्तत्त्वान्तरं विदुः । भुवनं पृथगेवात्र दर्शितं गुणभेदतः ॥ २२४
uktameveti śāstre smin guṇāṃstattvāntaraṃ viduḥ / bhuvanaṃ pṛthagevātra darśitaṃ guṇabhedataḥ // 224
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरेच्छावशक्षुब्धलोलिकं पुरुषं प्रति । भोक्तृत्वाय स्वतन्त्रेशः प्रकृतिं क्षोभयेद् भृशम् ॥ २२५
īśvarecchāvaśakṣubdhalolikaṃ puruṣaṃ prati / bhoktṛtvāya svatantreśaḥ prakṛtiṃ kṣobhayed bhṛśam // 225
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन यच्चोद्यते सांख्यं मुक्ताणुं प्रति किं न सा । सूते पुंसो विकारित्वादिति तन्नात्र बाधकम् ॥ २२६
tena yaccodyate sāṃkhyaṃ muktāṇuṃ prati kiṃ na sā / sūte puṃso vikāritvāditi tannātra bādhakam // 226
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणेभ्यो बुद्धितत्त्वं तत् सर्वतो निर्मलं ततः । पुंस्प्रकाशः स वेद्यो त्र प्रतिबिम्बत्वमार्छति ॥ २२७
guṇebhyo buddhitattvaṃ tat sarvato nirmalaṃ tataḥ / puṃsprakāśaḥ sa vedyo tra pratibimbatvamārchati // 227
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयप्रतिबिम्बं च तस्यामक्षकृतं बहिः । अतद्द्वारं समुत्प्रेक्षाप्रतिभादिषु तादृशी ॥ २२८
viṣayapratibimbaṃ ca tasyāmakṣakṛtaṃ bahiḥ / ataddvāraṃ samutprekṣāpratibhādiṣu tādṛśī // 228
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तिर्बोधो भवेद्बुद्धेः सा चाप्यालम्बनं ध्रुवम् । आत्मसंवित्प्रकाशस्य बोधो सौ तज्जडो प्यलम् ॥ २२९
vṛttirbodho bhavedbuddheḥ sā cāpyālambanaṃ dhruvam / ātmasaṃvitprakāśasya bodho sau tajjaḍo pyalam // 229
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेरहंकृत् तादृक्षे प्रतिबिम्बितपुंस्कृतेः । प्रकाशे वेद्यकलुषे यदहंमननात्मता ॥ २३०
buddherahaṃkṛt tādṛkṣe pratibimbitapuṃskṛteḥ / prakāśe vedyakaluṣe yadahaṃmananātmatā // 230
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया पञ्चविधश्चैष वायुः संरम्भरूपया । प्रेरितो जीवनाय स्यादन्यथा मरणं पुनः ॥ २३१
tayā pañcavidhaścaiṣa vāyuḥ saṃrambharūpayā / prerito jīvanāya syādanyathā maraṇaṃ punaḥ // 231
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एव विशुद्धात्मस्वातन्त्र्याहंस्वभावतः । अकृत्रिमादिदं त्वन्यदित्युक्तं कृतिशब्दतः ॥ २३२
ata eva viśuddhātmasvātantryāhaṃsvabhāvataḥ / akṛtrimādidaṃ tvanyadityuktaṃ kṛtiśabdataḥ // 232
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्ययं करणस्कन्धो हंकारस्य निरूपितः । त्रिधास्य प्रकृतिस्कन्धः सात्त्वराजसतामसः ॥ २३३
ityayaṃ karaṇaskandho haṃkārasya nirūpitaḥ / tridhāsya prakṛtiskandhaḥ sāttvarājasatāmasaḥ // 233
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वप्रधानाहंकाराद्भोक्त्रंशस्पर्शिनः स्फुटम् । मनोबुद्ध्यक्षषट्कं तु जातं भेदस्तु कथ्यते ॥ २३४
sattvapradhānāhaṃkārādbhoktraṃśasparśinaḥ sphuṭam / manobuddhyakṣaṣaṭkaṃ tu jātaṃ bhedastu kathyate // 234
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो यत्सर्वविषयं तेनात्र प्रविवक्षितम् । सर्वतन्मात्रकर्तृत्वं विशेषणमहंकृतेः ॥ २३५
mano yatsarvaviṣayaṃ tenātra pravivakṣitam / sarvatanmātrakartṛtvaṃ viśeṣaṇamahaṃkṛteḥ // 235
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्यहंकृन्मनः प्राहुर्बोधसंरभणैषणे । करणं बाह्यदेवैर्यन्नैवाप्यन्तर्मुखैः कृतम् ॥ २३६
buddhyahaṃkṛnmanaḥ prāhurbodhasaṃrabhaṇaiṣaṇe / karaṇaṃ bāhyadevairyannaivāpyantarmukhaiḥ kṛtam // 236
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणश्च नान्तःकरणं जडत्वात् प्रेरणात्मनः । प्रयत्नेच्छाविबोधांशहेतुत्वादिति निश्चितम् ॥ २३७
prāṇaśca nāntaḥkaraṇaṃ jaḍatvāt preraṇātmanaḥ / prayatnecchāvibodhāṃśahetutvāditi niścitam // 237
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवसायो भिमानश्च कल्पना चेति न क्रिया । एकरूपा ततस्त्रित्वं युक्तमन्तःकृतौ स्फुटम् ॥ २३८
avasāyo bhimānaśca kalpanā ceti na kriyā / ekarūpā tatastritvaṃ yuktamantaḥkṛtau sphuṭam // 238
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च बुद्धिरसंवेद्या करणत्वान्मनो यथा । प्रधानवदसंवेद्यबुद्धिवादस्तदुज्झितः ॥ २३९
na ca buddhirasaṃvedyā karaṇatvānmano yathā / pradhānavadasaṃvedyabuddhivādastadujjhitaḥ // 239
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दतन्मात्रहेतुत्वविशिष्टा या त्वहंकृतिः । सा श्रोत्रे करणं यावद्घ्राणे गन्धत्वभोदिता ॥ २४०
śabdatanmātrahetutvaviśiṣṭā yā tvahaṃkṛtiḥ / sā śrotre karaṇaṃ yāvadghrāṇe gandhatvabhoditā // 240
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.