यथोक्तप्रभेदबोधिचित्तप्रतिपत्तौ संवृतिपरमार्थसत्यानतिक्रमेण श्रावकाद्यसाधारणतयाऽनुपलम्भयोगेन वर्तनमिति शिक्षणं प्रतिपत्त्यववादः । दुःखे फलभूतरूपादिशून्यताप्रज्ञापारमितयोस्तथतारूपत्वादैकात्म्यमिति । समुदये शून्यताहेतुभूतरूपाद्योरव्यतिरिक्तत्वेन रूपादिर्न समुदयनिरोधसंक्लेशव्यवदानधर्मी इति । निरोधे शून्यतायामुत्पादनिरोधसंक्लेशव्यवदानहानिवृद्ध्यादिरहितायान्न रूपं यावन्नाविद्योत्पादो नाविद्यानिरोधो न बुद्धो बोधिरिति । मार्गे दानादिपारमिताभिरात्मनो ऽध्यात्मशून्यतादीनां बहिर्धाशून्यतादिभिः पूर्वान्तापरान्तयोश्च परस्परं न युक्तायुक्तत्वेन प्रतिपत्तिरित्युपदेशः सत्याववादः । बुद्धे बुद्धबोध्योरेकत्वलक्षणत्वेन बुद्धकरधर्मलक्षणसर्वाकारज्ञताया अनुपलम्भे रूपाद्ययोजनेनालम्ब्यालम्बकसमताज्ञानमिति । धर्मे त्रिसर्वज्ञतासंगृहीतसमस्तवस्तुप्रतिपक्षाकारसङ्ग्रहैः सर्वधर्माणां सङ्गृहीतानां निःस्वभावतेति । संघे बुद्धरत्नान्तर्गतत्वेनार्हद्वर्ज्येषु फलस्थप्रतिपन्नकभेदेन सप्तसु महापुरुषेषु प्रत्येकबुद्धेन सहाष्टासु मृद्विन्द्रियादिभेदेन विंशतिसंख्यावच्छिन्नेष्यार्यावैवर्त्तिकबोधिसत्त्वशैक्षेष्वनुत्पादतया प्रवृत्तिरित्युपदेशो रत्नत्रयाववादः । आरब्धवीर्यतया यथोक्तार्थानुष्ठानं प्रति कायादिसुखल्लिकत्वेन कस्यचिदभिनिवेशः स्यादित्यसक्तौ कायादीनामस्वभावतया देशनाववादः । चिरतरकालाभ्यासेनापि समीहितार्थानिष्पत्तावुत्त्रसनजातीयस्य परिखेदः स्यादित्यपरिश्रान्तौ रूपादेर्यावत् सम्यक्सम्बोधेरमननतया देशनाववादः । दशदिगवस्थितबुद्धादिभ्यः प्रत्यर्थं मार्गोपदेशे गृह्यमाणे चित्तावलीनता स्यादिति प्रतिपत्सम्परिग्रहे धर्माणां प्रकृत्यजातत्वेन शिक्षणमववादः । मांसवैपाकिकदिव्यप्रज्ञाधर्मबुद्धचक्षुषां यथासंख्यं प्रतिनियतवस्तुसर्वसत्त्वच्युत्युपपत्तिसर्वधर्माविकल्पानां सर्वार्यपुद्गलाधिगमसर्वाकारसर्वधर्माभिसम्बोधविषयाणां तथतयैकत्वेन प्रतिपत्तिरिति शिक्षणं पञ्चचक्षुरववादः । ऋद्धिदिव्यश्रोत्रपरचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृत्यभिसंस्कारिकदिव्यचक्षुरास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञानां पृथिवीकम्पनादिसर्वलोकधातुस्थसूक्ष्मतरशब्दश्रवणसरागादिपरचित्तपरिज्ञानस्वपर-पूर्वानेकजात्यनुस्मरणसर्वरूपदर्शनक्लेशज्ञेयावरणप्रहाणकारित्राणामादिशान्तत्वेनावबोध इति देशना षडभिज्ञाववादः । चतुःसत्यसङ्गृहीतषोडशक्षणस्वभावं दर्शनमार्गं धर्मान्वयज्ञानक्षान्तिज्ञानात्मकं सर्वधर्मनिःस्वभावबोधेन मायाकार इव सर्वत्रानभिनिविष्टमूर्तिस्तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन योगी विभावयतीति देशना दर्शनमार्गाववादः । संस्कृतासंस्कृतयोरेकरूपत्वेन परस्परमशक्यव्यतिरेकप्रज्ञप्तिवद् यथोक्तदर्शनमार्गसंमुखीकृतवस्त्वव्यतिरेकालम्बनाद् दर्शनभावनयोरपृथग्भाव इति न लाक्षणिकं भावनामार्गव्यवस्थानम्, अथ च स तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन विभाव्यते प्रतीत्यसमुत्पादधर्मतयेति देशना भावनामार्गाववाद इत्येवं बोधिचित्ततदाक्षित्पधर्मस्वभावप्रज्ञापारमितायां या प्रतिपत्तिरनुपलम्भाकारा, तस्या यदालम्बनं चत्वार्यसत्यानि, य आश्रयस्त्रीणि शरणानि, यो विशेषगमनहेतुरसक्तिः, यो ऽव्यावृत्तिगमनहेतुपरिश्रान्तिः, यो ऽनन्ययानगमनहेतुः प्रतिपत्संपरिग्रहः, यो ऽपरप्रत्यगामित्वहेतुः पञ्च चक्षूंषिः, यः सर्वाकारज्ञतापरिपूरिहेतुः षडभिज्ञाः, यौ निष्ठाहेतू दर्शनभावनामार्गौ, तत्सर्वमववादप्रकरणे निर्दिष्टमेतावतैव सर्वो ऽर्थः सम्पन्न इति दशविधो ऽववादः । संघरत्नाधिकारे तत्सुबोधाय द्वौ अन्तरश्लोकौ इत्याह - मृदुतीक्ष्णेन्द्रियै श्रद्धादृष्टिप्राप्तौ कुलङ्कुलौ । एकवीच्यन्तरोत्पद्य काराकाराकनिष्ठगाः
yathoktaprabhedabodhicittapratipattau saṃvṛtiparamārthasatyānatikrameṇa śrāvakādyasādhāraṇatayā'nupalambhayogena vartanamiti śikṣaṇaṃ pratipattyavavādaḥ / duḥkhe phalabhūtarūpādiśūnyatāprajñāpāramitayostathatārūpatvādaikātmyamiti / samudaye śūnyatāhetubhūtarūpādyoravyatiriktatvena rūpādirna samudayanirodhasaṃkleśavyavadānadharmī iti / nirodhe śūnyatāyāmutpādanirodhasaṃkleśavyavadānahānivṛddhyādirahitāyānna rūpaṃ yāvannāvidyotpādo nāvidyānirodho na buddho bodhiriti / mārge dānādipāramitābhirātmano 'dhyātmaśūnyatādīnāṃ bahirdhāśūnyatādibhiḥ pūrvāntāparāntayośca parasparaṃ na yuktāyuktatvena pratipattirityupadeśaḥ satyāvavādaḥ / buddhe buddhabodhyorekatvalakṣaṇatvena buddhakaradharmalakṣaṇasarvākārajñatāyā anupalambhe rūpādyayojanenālambyālambakasamatājñānamiti / dharme trisarvajñatāsaṃgṛhītasamastavastupratipakṣākārasaṅgrahaiḥ sarvadharmāṇāṃ saṅgṛhītānāṃ niḥsvabhāvateti / saṃghe buddharatnāntargatatvenārhadvarjyeṣu phalasthapratipannakabhedena saptasu mahāpuruṣeṣu pratyekabuddhena sahāṣṭāsu mṛdvindriyādibhedena viṃśatisaṃkhyāvacchinneṣyāryāvaivarttikabodhisattvaśaikṣeṣvanutpādatayā pravṛttirityupadeśo ratnatrayāvavādaḥ / ārabdhavīryatayā yathoktārthānuṣṭhānaṃ prati kāyādisukhallikatvena kasyacidabhiniveśaḥ syādityasaktau kāyādīnāmasvabhāvatayā deśanāvavādaḥ / ciratarakālābhyāsenāpi samīhitārthāniṣpattāvuttrasanajātīyasya parikhedaḥ syādityapariśrāntau rūpāderyāvat samyaksambodheramananatayā deśanāvavādaḥ / daśadigavasthitabuddhādibhyaḥ pratyarthaṃ mārgopadeśe gṛhyamāṇe cittāvalīnatā syāditi pratipatsamparigrahe dharmāṇāṃ prakṛtyajātatvena śikṣaṇamavavādaḥ / māṃsavaipākikadivyaprajñādharmabuddhacakṣuṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ pratiniyatavastusarvasattvacyutyupapattisarvadharmāvikalpānāṃ sarvāryapudgalādhigamasarvākārasarvadharmābhisambodhaviṣayāṇāṃ tathatayaikatvena pratipattiriti śikṣaṇaṃ pañcacakṣuravavādaḥ / ṛddhidivyaśrotraparacittajñānapūrvanivāsānusmṛtyabhisaṃskārikadivyacakṣurāsravakṣayajñānābhijñānāṃ pṛthivīkampanādisarvalokadhātusthasūkṣmataraśabdaśravaṇasarāgādiparacittaparijñānasvapara-pūrvānekajātyanusmaraṇasarvarūpadarśanakleśajñeyāvaraṇaprahāṇakāritrāṇāmādiśāntatvenāvabodha iti deśanā ṣaḍabhijñāvavādaḥ / catuḥsatyasaṅgṛhītaṣoḍaśakṣaṇasvabhāvaṃ darśanamārgaṃ dharmānvayajñānakṣāntijñānātmakaṃ sarvadharmaniḥsvabhāvabodhena māyākāra iva sarvatrānabhiniviṣṭamūrtistatprahātavyavastupratipakṣatvena yogī vibhāvayatīti deśanā darśanamārgāvavādaḥ / saṃskṛtāsaṃskṛtayorekarūpatvena parasparamaśakyavyatirekaprajñaptivad yathoktadarśanamārgasaṃmukhīkṛtavastvavyatirekālambanād darśanabhāvanayorapṛthagbhāva iti na lākṣaṇikaṃ bhāvanāmārgavyavasthānam, atha ca sa tatprahātavyavastupratipakṣatvena vibhāvyate pratītyasamutpādadharmatayeti deśanā bhāvanāmārgāvavāda ityevaṃ bodhicittatadākṣitpadharmasvabhāvaprajñāpāramitāyāṃ yā pratipattiranupalambhākārā, tasyā yadālambanaṃ catvāryasatyāni, ya āśrayastrīṇi śaraṇāni, yo viśeṣagamanaheturasaktiḥ, yo 'vyāvṛttigamanahetupariśrāntiḥ, yo 'nanyayānagamanahetuḥ pratipatsaṃparigrahaḥ, yo 'parapratyagāmitvahetuḥ pañca cakṣūṃṣiḥ, yaḥ sarvākārajñatāparipūrihetuḥ ṣaḍabhijñāḥ, yau niṣṭhāhetū darśanabhāvanāmārgau, tatsarvamavavādaprakaraṇe nirdiṣṭametāvataiva sarvo 'rthaḥ sampanna iti daśavidho 'vavādaḥ / saṃgharatnādhikāre tatsubodhāya dvau antaraślokau ityāha - mṛdutīkṣṇendriyai śraddhādṛṣṭiprāptau kulaṅkulau / ekavīcyantarotpadya kārākārākaniṣṭhagāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.