Abhisamayalankaravrttih sphutartha 1

आर्यमैत्रेयः सदाचारानुवृत्तिमात्मनः प्रख्यापयन् स्वप्रतिसंविज्ज्ञानेन प्रज्ञापारमिताविषयकः प्रसाद एव सर्वश्रेयः प्राप्तिप्रधानहेतुरित्यवधृत्य परं निरतिशयानन्तगुणरत्नाकरभगवत्यां प्रवर्तयितुं प्रसादोत्पादनाय तावदादौ यथागुणाभिधानपुरःसुरं जननीं नमस्कुर्वन्नाह - या सर्वज्ञतया नयत्युपशमं शान्तैषिणः श्रावकान् या मार्गज्ञतया जगद्धितकृतां लोकार्थसम्पादिका । सर्वाकारमिदं वदन्ति मुनयो विश्वं यया संगतास् तस्यै श्रावकबोधिसत्त्वगणिनो बुद्धस्य मात्रे नमः

āryamaitreyaḥ sadācārānuvṛttimātmanaḥ prakhyāpayan svapratisaṃvijjñānena prajñāpāramitāviṣayakaḥ prasāda eva sarvaśreyaḥ prāptipradhānaheturityavadhṛtya paraṃ niratiśayānantaguṇaratnākarabhagavatyāṃ pravartayituṃ prasādotpādanāya tāvadādau yathāguṇābhidhānapuraḥsuraṃ jananīṃ namaskurvannāha - yā sarvajñatayā nayatyupaśamaṃ śāntaiṣiṇaḥ śrāvakān yā mārgajñatayā jagaddhitakṛtāṃ lokārthasampādikā / sarvākāramidaṃ vadanti munayo viśvaṃ yayā saṃgatās tasyai śrāvakabodhisattvagaṇino buddhasya mātre namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनया कारिकया अस्याः अतिशयमाहात्म्यवत्त्वम् अमिहितम् । तच्छ्रुत्वा तावच्छ्रद्धानुसारिणः अस्यां निःसंशयमचिरेण श्रद्धामुत्पादयन्ति । धर्मानुसारिणो ऽपि एकानेकस्वभाववियुक्तत्वादित्यादिप्रमाणेन अनुत्पन्नवस्तुमार्गाकारपरिज्ञानकारिकार्थलक्षणजनन्यां बाधाम् अदृष्ट्वा त्रिसर्वज्ञतास्वरूपत्रयात्मिका बुद्धादिनिर्मात्री प्रज्ञापारमितावश्यमेव सम्भविनीत्यवधृत्य तस्यां प्रसादमुत्पादयन्ति । तस्यां प्रसादेन तद्गुणाभिलाषिणः उभयविधा अपि पुद्गलाः तत्तदाश्रितप्रवचनधारणाद्यर्थं सर्वथा अत्यन्तमाद्रियन्ते । ततः श्रुतमयादिज्ञानोत्पादक्रमेण सुश्रेयो ऽधिगताःभवन्ति । अत एव भगवत्यां प्रदास एव सर्वश्रेयो ऽधिगमहेतुः । तत्र तिसृभिः सर्वज्ञताभिरष्टावर्थाः सङ्गृहीता भवन्ति । ताभिश्च वक्षमाणविधिना सर्वार्थाः सम्पत्स्यन्त इति मनसि निधाय त्रिसर्वज्ञताभिः प्रज्ञापारमितां स्तौति । श्रावकः, तत्पक्षनिक्षिप्तः किञ्चिद्विमोक्षाधिकः एकक्रम निर्दिष्टः प्रत्येकबुद्धश्च निर्वाणभिलाषिणौ, तयो अनुत्पन्नसर्ववस्तुज्ञतया सोपधिनिरुपधिलक्षणद्विविधनिर्वाणप्रापिका या, यावत्संसारं जगद्धितकृतां बोधिसत्त्वानामनुत्पन्नसर्वमार्गज्ञतया सर्वलोकार्थसम्पादिका या, अनुत्पन्नसर्वाकारज्ञतया यया सङ्गताः संयतकायाः प्रधानयोगीश्वरा बुद्धाः सर्वथा चरितप्रतिपक्षसर्वधर्मचक्रान् प्रवर्तयन्ति । तस्यै श्रावकादिपरिवृतबुद्धानामुत्पायित्र्यै मात्रे नमः । एवं नमस्कारस्तुतिपूवकेणाभिसमयालङ्कारशास्त्रेण वस्तुप्रतिपक्षाकारेषु कस्मिंश्चिदेकस्मिन् (पक्षे) संगृहीते, प्रथमपक्षे तावत्तदर्थपरिश्रमवैयर्थ्यम् । तथा हि न हि तदस्ति इह प्रज्ञापारमितायां वस्तुजातं यन्न लक्षणशास्त्रेषु उक्तपूर्वम् । द्वितीये व्यवदानवस्तु (मात्र) सङ्ग्रहात् सांक्लेशिकवस्त्वसंग्रहाच्च न ज्ञायते कस्यायं प्रतिपक्ष इति । तृतीते निर्वस्तुकाकारमात्रसंग्रहादर्थाधिगमशून्यादिह किञ्चिदपि नोक्तमिति व्यर्थ एव (शास्त्ररचनायासः) इति नापरे शङ्किष्यन्ते किम् इति चेत्? तन्नः, यतो हि यथाक्रमं श्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वानुत्तरबुद्धानां त्रिसर्वज्ञतायां समस्ताभिसमयानां संग्रहणेन पक्षत्रयस्यापि संगृहीतत्वात् । यथा मध्यमजिनजनन्यां - "सुभूते श्रावकप्रत्येकबुद्धयोः सर्वज्ञता, बोधिसत्त्वानां मार्गज्ञता, तथागतार्हत्सम्यक्सम्बुद्धानां सर्वाकारज्ञता । भगवन् किमर्थं सर्वज्ञता श्रावकप्रत्येकबुद्धयोः? सुभूते सर्वे हि यावन्तो बाह्याभ्यन्तरधर्माः, तावत एव श्रावकप्रत्येकबुद्धा जानन्ति, न तु मार्गेण, नापि सर्वाकारेण, अतः सर्वज्ञता श्रावकप्रत्येकबुद्धयोरिति । भगवन्, किमर्थं मार्गज्ञता बोधिसत्त्वानाम्? सुभूते बोधिसत्त्वैः, यं श्रावकस्य मार्गः, याः प्रत्येकबुद्धस्य मार्गः, यो बुद्धस्य मार्गः सर्वे मार्गा उत्पाद्यन्ते ज्ञायन्ते च । ते ऽपि परिपूर्यन्ते, तेषां मार्गाणां क्रियापि क्रियते । न यावत् प्रणिधानपरिसमाप्तिः, सत्त्वपरिपाकः, बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिर्वा क्रियते, न तावत्तेषां सम्यग्भूतान्तसाक्षात्कारः, अतः मार्गज्ञता बोधिसत्त्वानाम् । भगवन्, किमर्थं सर्वाकारज्ञता तथागतस्यार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य? सुभूते, येन आकारेण, येन लिङ्गेन, येन निमित्तेन प्रख्याता धर्माः, तमाकारं तल्लिङ्गं तन्निमित्तं तथागता अवगच्छन्ति, अतः तथागतस्य अर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य सर्वाकारज्ञतेति । "एवं संक्षिप्तायामपि (जिनजनन्यां) - "श्रावकभूमावपि शिक्षितुकामेनापि" इत्यादिकमाह । विस्तृतायामपि विस्तरेणाभिहितम् । तत्र सर्वज्ञता हि रूपादिधर्मानित्यताद्यधिष्ठाना आत्ममोहप्रहाणफला; मार्गज्ञता सर्वयाननिर्याणा तत्त्वासाक्षात्काराधिष्ठाना असंगृहीतसत्त्वसंग्रहादिफलाः; सर्वाकारज्ञता सर्वधर्मानुत्पादाधिष्ठाना आकाशधातुपर्यन्ताविच्छिन्नसत्त्वार्थफला भूतान्ताधिगमवासनाप्रतिसन्धिप्रहाणात्मिका । इत्थमभिसमयालङ्कारे सर्ववस्तुप्रतिपक्षाकारसंग्रहणेनाशेषाभिसमयनिर्देशः कृत इतीदमुपपद्यते । ग्रन्थारम्भप्रयोजनम् मन्दधीजनानां तु विस्तृतमध्मसंक्षिप्तासु भगवतीषु (संक्षिप्तमध्यविस्तृत) रुचिसम्पन्नसत्त्वहितेच्छया करुणामयेन तत्तज्जिनजनन्यां सकलप्रज्ञापारमितार्थाष्टाभिसमयक्रमो देशित एव, भगवत आर्याजितजिनस्य तन्निदर्शने किं प्रयोजनमितिशङ्कानिराकरणार्थसन्देहोत्पादनेन प्रवृत्त्यङ्गं स्वीयशास्त्राभिधेयप्रयोजनप्रयोजनप्रयोजनान्तर्भूतसम्बन्धांश्च प्रदर्शयन्नाह - सर्वाकारज्ञतामार्गंः शासित्रा यो ऽत्र देशितः । धीमन्तो वीक्षिषीरंस्तमनालीढं परैरिति

anayā kārikayā asyāḥ atiśayamāhātmyavattvam amihitam / tacchrutvā tāvacchraddhānusāriṇaḥ asyāṃ niḥsaṃśayamacireṇa śraddhāmutpādayanti / dharmānusāriṇo 'pi ekānekasvabhāvaviyuktatvādityādipramāṇena anutpannavastumārgākāraparijñānakārikārthalakṣaṇajananyāṃ bādhām adṛṣṭvā trisarvajñatāsvarūpatrayātmikā buddhādinirmātrī prajñāpāramitāvaśyameva sambhavinītyavadhṛtya tasyāṃ prasādamutpādayanti / tasyāṃ prasādena tadguṇābhilāṣiṇaḥ ubhayavidhā api pudgalāḥ tattadāśritapravacanadhāraṇādyarthaṃ sarvathā atyantamādriyante / tataḥ śrutamayādijñānotpādakrameṇa suśreyo 'dhigatāḥbhavanti / ata eva bhagavatyāṃ pradāsa eva sarvaśreyo 'dhigamahetuḥ / tatra tisṛbhiḥ sarvajñatābhiraṣṭāvarthāḥ saṅgṛhītā bhavanti / tābhiśca vakṣamāṇavidhinā sarvārthāḥ sampatsyanta iti manasi nidhāya trisarvajñatābhiḥ prajñāpāramitāṃ stauti / śrāvakaḥ, tatpakṣanikṣiptaḥ kiñcidvimokṣādhikaḥ ekakrama nirdiṣṭaḥ pratyekabuddhaśca nirvāṇabhilāṣiṇau, tayo anutpannasarvavastujñatayā sopadhinirupadhilakṣaṇadvividhanirvāṇaprāpikā yā, yāvatsaṃsāraṃ jagaddhitakṛtāṃ bodhisattvānāmanutpannasarvamārgajñatayā sarvalokārthasampādikā yā, anutpannasarvākārajñatayā yayā saṅgatāḥ saṃyatakāyāḥ pradhānayogīśvarā buddhāḥ sarvathā caritapratipakṣasarvadharmacakrān pravartayanti / tasyai śrāvakādiparivṛtabuddhānāmutpāyitryai mātre namaḥ / evaṃ namaskārastutipūvakeṇābhisamayālaṅkāraśāstreṇa vastupratipakṣākāreṣu kasmiṃścidekasmin (pakṣe) saṃgṛhīte, prathamapakṣe tāvattadarthapariśramavaiyarthyam / tathā hi na hi tadasti iha prajñāpāramitāyāṃ vastujātaṃ yanna lakṣaṇaśāstreṣu uktapūrvam / dvitīye vyavadānavastu (mātra) saṅgrahāt sāṃkleśikavastvasaṃgrahācca na jñāyate kasyāyaṃ pratipakṣa iti / tṛtīte nirvastukākāramātrasaṃgrahādarthādhigamaśūnyādiha kiñcidapi noktamiti vyartha eva (śāstraracanāyāsaḥ) iti nāpare śaṅkiṣyante kim iti cet? tannaḥ, yato hi yathākramaṃ śrāvakapratyekabuddhabodhisattvānuttarabuddhānāṃ trisarvajñatāyāṃ samastābhisamayānāṃ saṃgrahaṇena pakṣatrayasyāpi saṃgṛhītatvāt / yathā madhyamajinajananyāṃ - "subhūte śrāvakapratyekabuddhayoḥ sarvajñatā, bodhisattvānāṃ mārgajñatā, tathāgatārhatsamyaksambuddhānāṃ sarvākārajñatā / bhagavan kimarthaṃ sarvajñatā śrāvakapratyekabuddhayoḥ? subhūte sarve hi yāvanto bāhyābhyantaradharmāḥ, tāvata eva śrāvakapratyekabuddhā jānanti, na tu mārgeṇa, nāpi sarvākāreṇa, ataḥ sarvajñatā śrāvakapratyekabuddhayoriti / bhagavan, kimarthaṃ mārgajñatā bodhisattvānām? subhūte bodhisattvaiḥ, yaṃ śrāvakasya mārgaḥ, yāḥ pratyekabuddhasya mārgaḥ, yo buddhasya mārgaḥ sarve mārgā utpādyante jñāyante ca / te 'pi paripūryante, teṣāṃ mārgāṇāṃ kriyāpi kriyate / na yāvat praṇidhānaparisamāptiḥ, sattvaparipākaḥ, buddhakṣetrapariśuddhirvā kriyate, na tāvatteṣāṃ samyagbhūtāntasākṣātkāraḥ, ataḥ mārgajñatā bodhisattvānām / bhagavan, kimarthaṃ sarvākārajñatā tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasya? subhūte, yena ākāreṇa, yena liṅgena, yena nimittena prakhyātā dharmāḥ, tamākāraṃ talliṅgaṃ tannimittaṃ tathāgatā avagacchanti, ataḥ tathāgatasya arhataḥ samyaksambuddhasya sarvākārajñateti / "evaṃ saṃkṣiptāyāmapi (jinajananyāṃ) - "śrāvakabhūmāvapi śikṣitukāmenāpi" ityādikamāha / vistṛtāyāmapi vistareṇābhihitam / tatra sarvajñatā hi rūpādidharmānityatādyadhiṣṭhānā ātmamohaprahāṇaphalā; mārgajñatā sarvayānaniryāṇā tattvāsākṣātkārādhiṣṭhānā asaṃgṛhītasattvasaṃgrahādiphalāḥ; sarvākārajñatā sarvadharmānutpādādhiṣṭhānā ākāśadhātuparyantāvicchinnasattvārthaphalā bhūtāntādhigamavāsanāpratisandhiprahāṇātmikā / itthamabhisamayālaṅkāre sarvavastupratipakṣākārasaṃgrahaṇenāśeṣābhisamayanirdeśaḥ kṛta itīdamupapadyate / granthārambhaprayojanam mandadhījanānāṃ tu vistṛtamadhmasaṃkṣiptāsu bhagavatīṣu (saṃkṣiptamadhyavistṛta) rucisampannasattvahitecchayā karuṇāmayena tattajjinajananyāṃ sakalaprajñāpāramitārthāṣṭābhisamayakramo deśita eva, bhagavata āryājitajinasya tannidarśane kiṃ prayojanamitiśaṅkānirākaraṇārthasandehotpādanena pravṛttyaṅgaṃ svīyaśāstrābhidheyaprayojanaprayojanaprayojanāntarbhūtasambandhāṃśca pradarśayannāha - sarvākārajñatāmārgaṃḥ śāsitrā yo 'tra deśitaḥ / dhīmanto vīkṣiṣīraṃstamanālīḍhaṃ parairiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतौ चाधाय सूत्रार्थं धर्मचर्यां दशात्मिकाम् । सुखेन प्रतिपत्सीरन्नित्यारम्भप्रयोजनम्

smṛtau cādhāya sūtrārthaṃ dharmacaryāṃ daśātmikām / sukhena pratipatsīrannityārambhaprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । सर्वाकारज्ञतैव हि बुद्धत्वमार्ग इति सर्वेषामभिसमयानामुपलक्षणत्वात्तस्यामेव तात्पर्यम् । त्रिप्रातिहार्यैः सकलजनानुशासकेन भगवता जिनजननीत्रये यो ऽभिधेयो देशितः, स अभिधानाभिधेयोपायोपेयप्रतिपत्तिरूपेण सम्बद्धः, बाह्येतरवीतरागादिभिः सर्वधर्मनैरात्म्यानभ्यस्तैः श्रुतमयादिप्रज्ञाक्रमेणानालीढ इति सुव्यवस्थापिते वासनासम्भूतस्मृतिज्ञाने बोधिचित्तदानप्रतिपत्त्याचारमष्टाभिसमयात्मकमशेषप्रज्ञापारमितासूत्रार्थं सम्यगाधाय सर्वत्रगधर्मधात्वधिगमलक्षणप्रमुदितभूम्याद्यधिगमक्रमेण सर्वाकारं साक्षात्कुर्यादिति प्रयोजनप्रयोजनाय विनेया अभिलषितप्रज्ञापारमितार्थबोधिचित्तप्रतिपत्त्यादिलक्षणानि सुखेन प्रतिपत्सीरन्निति शास्त्रारम्भप्रयोजनम् ॥ प्रज्ञापारमितायाः कायिकव्यवस्थापनम् एवं सम्बन्धादीन् व्याहृत्य विनेयानां सुखेन प्रतिपत्तये सुप्रविभक्तस्यापि शास्त्रार्थस्य असंलुलितत्वेन व्याख्यानसौकर्यमवलोक्य पञ्चदशभिः कारिकाभिः समासव्यासनिर्देशेन प्रज्ञापारमितायाः कायिकव्यवस्थापनमाह - प्रज्ञापारमिताष्टाभिः पदार्थैः समुदीरिता । सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता ततः

iti / sarvākārajñataiva hi buddhatvamārga iti sarveṣāmabhisamayānāmupalakṣaṇatvāttasyāmeva tātparyam / triprātihāryaiḥ sakalajanānuśāsakena bhagavatā jinajananītraye yo 'bhidheyo deśitaḥ, sa abhidhānābhidheyopāyopeyapratipattirūpeṇa sambaddhaḥ, bāhyetaravītarāgādibhiḥ sarvadharmanairātmyānabhyastaiḥ śrutamayādiprajñākrameṇānālīḍha iti suvyavasthāpite vāsanāsambhūtasmṛtijñāne bodhicittadānapratipattyācāramaṣṭābhisamayātmakamaśeṣaprajñāpāramitāsūtrārthaṃ samyagādhāya sarvatragadharmadhātvadhigamalakṣaṇapramuditabhūmyādyadhigamakrameṇa sarvākāraṃ sākṣātkuryāditi prayojanaprayojanāya vineyā abhilaṣitaprajñāpāramitārthabodhicittapratipattyādilakṣaṇāni sukhena pratipatsīranniti śāstrārambhaprayojanam // prajñāpāramitāyāḥ kāyikavyavasthāpanam evaṃ sambandhādīn vyāhṛtya vineyānāṃ sukhena pratipattaye supravibhaktasyāpi śāstrārthasya asaṃlulitatvena vyākhyānasaukaryamavalokya pañcadaśabhiḥ kārikābhiḥ samāsavyāsanirdeśena prajñāpāramitāyāḥ kāyikavyavasthāpanamāha - prajñāpāramitāṣṭābhiḥ padārthaiḥ samudīritā / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाकाराभिसम्बोधो मूर्धप्राप्तो ऽनुपूर्विकः । एकक्षणाभिसम्बोधो धर्मकायश्च ते ऽष्टधा

sarvākārābhisambodho mūrdhaprāpto 'nupūrvikaḥ / ekakṣaṇābhisambodho dharmakāyaśca te 'ṣṭadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तोत्पादो ऽववादश्च निर्वेधाङ्गं चतुर्विधम् । आधारः प्रतिपत्तेश्च धर्मधातुस्वभावकः

cittotpādo 'vavādaśca nirvedhāṅgaṃ caturvidham / ādhāraḥ pratipatteśca dharmadhātusvabhāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलम्बनं समुद्देशः सन्नाहप्रस्थितिक्रिये । सम्भाराश्च सनिर्याणाः सर्वाकारज्ञता मुनेः

ālambanaṃ samuddeśaḥ sannāhaprasthitikriye / sambhārāśca saniryāṇāḥ sarvākārajñatā muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामीकरणतादीनि शिष्यखड्गपथौ च यौ । महानुशंसो दृङ्मार्ग ऐहिकामुत्रिकैर्गुणैः

śyāmīkaraṇatādīni śiṣyakhaḍgapathau ca yau / mahānuśaṃso dṛṅmārga aihikāmutrikairguṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारित्रमधिमुक्तिश्च स्तुतस्तोभितशंसिताः । परिणामे ऽनुमोदे च मनस्कारावनुत्तमौ

kāritramadhimuktiśca stutastobhitaśaṃsitāḥ / pariṇāme 'numode ca manaskārāvanuttamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हारः शुद्धिरत्यन्तमित्ययं भावनापथः । विज्ञानां बोधिसत्त्वानामिति मार्गज्ञतोदिता

nirhāraḥ śuddhiratyantamityayaṃ bhāvanāpathaḥ / vijñānāṃ bodhisattvānāmiti mārgajñatoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञया न भवे स्थानं कृपया न शमे स्थितिः । अनुपायेन दूरत्वपायेनाविदूरता

prajñayā na bhave sthānaṃ kṛpayā na śame sthitiḥ / anupāyena dūratvapāyenāvidūratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपक्षप्रतिपक्षौ च प्रयोगः समतास्य च । दृङ्मार्गः श्रावकादीनामिति सर्वज्ञतेष्यते

vipakṣapratipakṣau ca prayogaḥ samatāsya ca / dṛṅmārgaḥ śrāvakādīnāmiti sarvajñateṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाराः सप्रयोगाश्च गुणा दोषाः सलक्षणाः । मोक्षनिर्वेधभागीये शैक्षो ऽवैवर्तिको गणः

ākārāḥ saprayogāśca guṇā doṣāḥ salakṣaṇāḥ / mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समताभवशान्त्योश्च क्षेत्रशुद्धिरनुत्तरा । सर्वाकाराभिसम्बोध एष सोपायकौशलः

samatābhavaśāntyośca kṣetraśuddhiranuttarā / sarvākārābhisambodha eṣa sopāyakauśalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गं तस्य विवृद्धिश्च निरूढिश्चित्तसंस्थितिः । चतुर्धा च विकल्पस्य प्रतिपक्षश्चतुर्विधः

liṅgaṃ tasya vivṛddhiśca nirūḍhiścittasaṃsthitiḥ / caturdhā ca vikalpasya pratipakṣaścaturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं दर्शनाख्ये च भावनाख्ये च वर्त्मनि । आनन्तर्यसमाधिश्च सह विप्रतिपत्तिभिः

pratyekaṃ darśanākhye ca bhāvanākhye ca vartmani / ānantaryasamādhiśca saha vipratipattibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धाभिसमयस्त्रेधा दशधा चानुपूर्विकः । एकक्षणाभिसम्बोधो लक्षणेन चतुर्विधः

mūrdhābhisamayastredhā daśadhā cānupūrvikaḥ / ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविकः ससांभोगो नैर्याणिको ऽपरस्तथा । धर्मकायः सकारित्रश्चतुर्धा समुदीरितः

svābhāvikaḥ sasāṃbhogo nairyāṇiko 'parastathā / dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सकलपिण्डार्थ निर्दिश्य बोधिं प्राप्तुकामैर्बोधिसत्त्वैः फलभूतत्वात् सर्वाकारज्ञताधिगन्तव्येत्यादौ सर्वाकारज्ञतासंग्रहकारिकां व्याख्यातुकामः सालम्बनं चित्तोत्पादस्वरूपमाह - चित्तोत्पादः परार्थाय सम्यक्सम्बोधिकामता । बुद्धो भूत्वा यथाभव्यतया परार्थं प्रति यत्नं कुर्यामिति परार्थाय सम्यक्सम्बोध्यधिकामतालक्षणः प्रणिधिप्रस्थानस्वभावो द्विविधश्चित्तोत्पादः । सम्यक्सम्बोधिकामता च तत्प्रार्थना कुशलो धर्मच्छन्दश्चैतसिकः । विशिष्टविषयप्रतिभासमुत्पद्यमानं चित्तं "चित्तोत्पादः" इति कथं स (चैतसिकः) चित्तोत्पादो भवेत्? सत्यमेतत् । किन्तु कुशलधर्मच्छन्दलक्षणायां प्रार्थनायां सत्यां बोधिचित्तमुत्पद्यत इति कारणेनात्र कार्यं निर्दिष्टमेवं प्रार्थयितुः बोधिसत्त्वस्य सर्वे कुशला धर्मा वृद्धिं यान्तीति ज्ञापनाय चोपचारः समाश्रित इत्यदोषः । अन्यप्रकारेण प्रणिधानं प्रार्थना वा सम्यक्सम्बोधिकामता तत्सहचरितचित्तोत्पादः प्रार्थनयातिदिश्यते । एवञ्च प्रणिधानसहगतं तच्चित्तमुत्पद्यत इति ज्ञापनाय वा ॥ केयं सम्यक्संबोधिः? कश्च परार्थो यत्कामतात्मको यदर्थश्चित्तोत्पाद इति चेत्? उच्यते - समासव्यासतः सा च यथासूत्रं स चोच्यते

itthaṃ sakalapiṇḍārtha nirdiśya bodhiṃ prāptukāmairbodhisattvaiḥ phalabhūtatvāt sarvākārajñatādhigantavyetyādau sarvākārajñatāsaṃgrahakārikāṃ vyākhyātukāmaḥ sālambanaṃ cittotpādasvarūpamāha - cittotpādaḥ parārthāya samyaksambodhikāmatā / buddho bhūtvā yathābhavyatayā parārthaṃ prati yatnaṃ kuryāmiti parārthāya samyaksambodhyadhikāmatālakṣaṇaḥ praṇidhiprasthānasvabhāvo dvividhaścittotpādaḥ / samyaksambodhikāmatā ca tatprārthanā kuśalo dharmacchandaścaitasikaḥ / viśiṣṭaviṣayapratibhāsamutpadyamānaṃ cittaṃ "cittotpādaḥ" iti kathaṃ sa (caitasikaḥ) cittotpādo bhavet? satyametat / kintu kuśaladharmacchandalakṣaṇāyāṃ prārthanāyāṃ satyāṃ bodhicittamutpadyata iti kāraṇenātra kāryaṃ nirdiṣṭamevaṃ prārthayituḥ bodhisattvasya sarve kuśalā dharmā vṛddhiṃ yāntīti jñāpanāya copacāraḥ samāśrita ityadoṣaḥ / anyaprakāreṇa praṇidhānaṃ prārthanā vā samyaksambodhikāmatā tatsahacaritacittotpādaḥ prārthanayātidiśyate / evañca praṇidhānasahagataṃ taccittamutpadyata iti jñāpanāya vā // keyaṃ samyaksaṃbodhiḥ? kaśca parārtho yatkāmatātmako yadarthaścittotpāda iti cet? ucyate - samāsavyāsataḥ sā ca yathāsūtraṃ sa cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिसृष्वपि जिनजननीषु प्रज्ञापारमितायां दानादौ च देयदायकप्रतिग्राहकाद्यनुपलब्धिः प्रतिपत्तव्येति ज्ञापनार्थकेन; यथाभव्यसर्वसत्त्वान् निर्वाणे, मत्सरिणश्च दानादौ प्रतिष्ठापयितुकामेनास्यां प्रज्ञापारमितायां प्रतिपत्तव्यमितिप्रदर्शनपरेण वचनेन (वाक्येन) सूत्रार्थाविरुद्धेन समासव्यासतः परार्था सम्यक्सम्बोधिः निर्दिष्टा । इत्थं ऽचित्तोत्पादः परार्थाय सम्यक्सम्बोधिकामताऽ ज्ञातव्या । सर्वाकरग्रन्थतात्पर्यार्थनिर्देशावसरे सर्वं कथितं तथापि बहुवक्तव्यमाशङ्क्य न (अत्र प्रधानतः) समुल्लिखितम् । एवं सालम्बनं चित्तोत्पादस्वरूपमभिधायेदानीं तस्य द्वाविंशतिप्रभेदान् द्वाभ्यामन्तरश्लोकाभ्यामाह - भूहेमचन्द्रज्वलनैर्निधिरत्नाकरार्णवैः । वज्राचलौषधीमित्रैश्चिन्तामण्यर्कगीतिभिः

tisṛṣvapi jinajananīṣu prajñāpāramitāyāṃ dānādau ca deyadāyakapratigrāhakādyanupalabdhiḥ pratipattavyeti jñāpanārthakena; yathābhavyasarvasattvān nirvāṇe, matsariṇaśca dānādau pratiṣṭhāpayitukāmenāsyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pratipattavyamitipradarśanapareṇa vacanena (vākyena) sūtrārthāviruddhena samāsavyāsataḥ parārthā samyaksambodhiḥ nirdiṣṭā / itthaṃ 'cittotpādaḥ parārthāya samyaksambodhikāmatā' jñātavyā / sarvākaragranthatātparyārthanirdeśāvasare sarvaṃ kathitaṃ tathāpi bahuvaktavyamāśaṅkya na (atra pradhānataḥ) samullikhitam / evaṃ sālambanaṃ cittotpādasvarūpamabhidhāyedānīṃ tasya dvāviṃśatiprabhedān dvābhyāmantaraślokābhyāmāha - bhūhemacandrajvalanairnidhiratnākarārṇavaiḥ / vajrācalauṣadhīmitraiścintāmaṇyarkagītibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपगञ्जमहामार्गयानप्रस्रवणोदकैः । आनन्दोक्तिनदीमैघैर्द्वाविंशतिविधः स च

nṛpagañjamahāmārgayānaprasravaṇodakaiḥ / ānandoktinadīmaighairdvāviṃśatividhaḥ sa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसङ्गागत (चित्तोत्पाद)-भेदमभिधाय उत्पादितप्रथमादिबोधिचित्ताय यथाकालं बोधिसत्त्वाय प्रार्थितार्थबोधिचित्तोत्पादाय तदाक्षिप्तधर्मसिद्धये प्राप्तगुणपरिरक्षणेनाभिवृद्धये चोपदेशो ऽववाद इत्यत आह - प्रतिपत्तौ च सत्येषु बुद्धरत्नादिषु त्रिषु । असक्तावपरिश्रान्तौ प्रतिपत्सम्परिग्रहे

prasaṅgāgata (cittotpāda)-bhedamabhidhāya utpāditaprathamādibodhicittāya yathākālaṃ bodhisattvāya prārthitārthabodhicittotpādāya tadākṣiptadharmasiddhaye prāptaguṇaparirakṣaṇenābhivṛddhaye copadeśo 'vavāda ityata āha - pratipattau ca satyeṣu buddharatnādiṣu triṣu / asaktāvapariśrāntau pratipatsamparigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुःषु पञ्चसु ज्ञेयः षड्स्वभिज्ञागुणेषु च । दृङ्मार्गे भावनाख्ये चेत्यववादो दशात्मकः

cakṣuḥṣu pañcasu jñeyaḥ ṣaḍsvabhijñāguṇeṣu ca / dṛṅmārge bhāvanākhye cetyavavādo daśātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोक्तप्रभेदबोधिचित्तप्रतिपत्तौ संवृतिपरमार्थसत्यानतिक्रमेण श्रावकाद्यसाधारणतयाऽनुपलम्भयोगेन वर्तनमिति शिक्षणं प्रतिपत्त्यववादः । दुःखे फलभूतरूपादिशून्यताप्रज्ञापारमितयोस्तथतारूपत्वादैकात्म्यमिति । समुदये शून्यताहेतुभूतरूपाद्योरव्यतिरिक्तत्वेन रूपादिर्न समुदयनिरोधसंक्लेशव्यवदानधर्मी इति । निरोधे शून्यतायामुत्पादनिरोधसंक्लेशव्यवदानहानिवृद्ध्यादिरहितायान्न रूपं यावन्नाविद्योत्पादो नाविद्यानिरोधो न बुद्धो बोधिरिति । मार्गे दानादिपारमिताभिरात्मनो ऽध्यात्मशून्यतादीनां बहिर्धाशून्यतादिभिः पूर्वान्तापरान्तयोश्च परस्परं न युक्तायुक्तत्वेन प्रतिपत्तिरित्युपदेशः सत्याववादः । बुद्धे बुद्धबोध्योरेकत्वलक्षणत्वेन बुद्धकरधर्मलक्षणसर्वाकारज्ञताया अनुपलम्भे रूपाद्ययोजनेनालम्ब्यालम्बकसमताज्ञानमिति । धर्मे त्रिसर्वज्ञतासंगृहीतसमस्तवस्तुप्रतिपक्षाकारसङ्ग्रहैः सर्वधर्माणां सङ्गृहीतानां निःस्वभावतेति । संघे बुद्धरत्नान्तर्गतत्वेनार्हद्वर्ज्येषु फलस्थप्रतिपन्नकभेदेन सप्तसु महापुरुषेषु प्रत्येकबुद्धेन सहाष्टासु मृद्विन्द्रियादिभेदेन विंशतिसंख्यावच्छिन्नेष्यार्यावैवर्त्तिकबोधिसत्त्वशैक्षेष्वनुत्पादतया प्रवृत्तिरित्युपदेशो रत्नत्रयाववादः । आरब्धवीर्यतया यथोक्तार्थानुष्ठानं प्रति कायादिसुखल्लिकत्वेन कस्यचिदभिनिवेशः स्यादित्यसक्तौ कायादीनामस्वभावतया देशनाववादः । चिरतरकालाभ्यासेनापि समीहितार्थानिष्पत्तावुत्त्रसनजातीयस्य परिखेदः स्यादित्यपरिश्रान्तौ रूपादेर्यावत् सम्यक्सम्बोधेरमननतया देशनाववादः । दशदिगवस्थितबुद्धादिभ्यः प्रत्यर्थं मार्गोपदेशे गृह्यमाणे चित्तावलीनता स्यादिति प्रतिपत्सम्परिग्रहे धर्माणां प्रकृत्यजातत्वेन शिक्षणमववादः । मांसवैपाकिकदिव्यप्रज्ञाधर्मबुद्धचक्षुषां यथासंख्यं प्रतिनियतवस्तुसर्वसत्त्वच्युत्युपपत्तिसर्वधर्माविकल्पानां सर्वार्यपुद्गलाधिगमसर्वाकारसर्वधर्माभिसम्बोधविषयाणां तथतयैकत्वेन प्रतिपत्तिरिति शिक्षणं पञ्चचक्षुरववादः । ऋद्धिदिव्यश्रोत्रपरचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृत्यभिसंस्कारिकदिव्यचक्षुरास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञानां पृथिवीकम्पनादिसर्वलोकधातुस्थसूक्ष्मतरशब्दश्रवणसरागादिपरचित्तपरिज्ञानस्वपर-पूर्वानेकजात्यनुस्मरणसर्वरूपदर्शनक्लेशज्ञेयावरणप्रहाणकारित्राणामादिशान्तत्वेनावबोध इति देशना षडभिज्ञाववादः । चतुःसत्यसङ्गृहीतषोडशक्षणस्वभावं दर्शनमार्गं धर्मान्वयज्ञानक्षान्तिज्ञानात्मकं सर्वधर्मनिःस्वभावबोधेन मायाकार इव सर्वत्रानभिनिविष्टमूर्तिस्तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन योगी विभावयतीति देशना दर्शनमार्गाववादः । संस्कृतासंस्कृतयोरेकरूपत्वेन परस्परमशक्यव्यतिरेकप्रज्ञप्तिवद् यथोक्तदर्शनमार्गसंमुखीकृतवस्त्वव्यतिरेकालम्बनाद् दर्शनभावनयोरपृथग्भाव इति न लाक्षणिकं भावनामार्गव्यवस्थानम्, अथ च स तत्प्रहातव्यवस्तुप्रतिपक्षत्वेन विभाव्यते प्रतीत्यसमुत्पादधर्मतयेति देशना भावनामार्गाववाद इत्येवं बोधिचित्ततदाक्षित्पधर्मस्वभावप्रज्ञापारमितायां या प्रतिपत्तिरनुपलम्भाकारा, तस्या यदालम्बनं चत्वार्यसत्यानि, य आश्रयस्त्रीणि शरणानि, यो विशेषगमनहेतुरसक्तिः, यो ऽव्यावृत्तिगमनहेतुपरिश्रान्तिः, यो ऽनन्ययानगमनहेतुः प्रतिपत्संपरिग्रहः, यो ऽपरप्रत्यगामित्वहेतुः पञ्च चक्षूंषिः, यः सर्वाकारज्ञतापरिपूरिहेतुः षडभिज्ञाः, यौ निष्ठाहेतू दर्शनभावनामार्गौ, तत्सर्वमववादप्रकरणे निर्दिष्टमेतावतैव सर्वो ऽर्थः सम्पन्न इति दशविधो ऽववादः । संघरत्नाधिकारे तत्सुबोधाय द्वौ अन्तरश्लोकौ इत्याह - मृदुतीक्ष्णेन्द्रियै श्रद्धादृष्टिप्राप्तौ कुलङ्कुलौ । एकवीच्यन्तरोत्पद्य काराकाराकनिष्ठगाः

yathoktaprabhedabodhicittapratipattau saṃvṛtiparamārthasatyānatikrameṇa śrāvakādyasādhāraṇatayā'nupalambhayogena vartanamiti śikṣaṇaṃ pratipattyavavādaḥ / duḥkhe phalabhūtarūpādiśūnyatāprajñāpāramitayostathatārūpatvādaikātmyamiti / samudaye śūnyatāhetubhūtarūpādyoravyatiriktatvena rūpādirna samudayanirodhasaṃkleśavyavadānadharmī iti / nirodhe śūnyatāyāmutpādanirodhasaṃkleśavyavadānahānivṛddhyādirahitāyānna rūpaṃ yāvannāvidyotpādo nāvidyānirodho na buddho bodhiriti / mārge dānādipāramitābhirātmano 'dhyātmaśūnyatādīnāṃ bahirdhāśūnyatādibhiḥ pūrvāntāparāntayośca parasparaṃ na yuktāyuktatvena pratipattirityupadeśaḥ satyāvavādaḥ / buddhe buddhabodhyorekatvalakṣaṇatvena buddhakaradharmalakṣaṇasarvākārajñatāyā anupalambhe rūpādyayojanenālambyālambakasamatājñānamiti / dharme trisarvajñatāsaṃgṛhītasamastavastupratipakṣākārasaṅgrahaiḥ sarvadharmāṇāṃ saṅgṛhītānāṃ niḥsvabhāvateti / saṃghe buddharatnāntargatatvenārhadvarjyeṣu phalasthapratipannakabhedena saptasu mahāpuruṣeṣu pratyekabuddhena sahāṣṭāsu mṛdvindriyādibhedena viṃśatisaṃkhyāvacchinneṣyāryāvaivarttikabodhisattvaśaikṣeṣvanutpādatayā pravṛttirityupadeśo ratnatrayāvavādaḥ / ārabdhavīryatayā yathoktārthānuṣṭhānaṃ prati kāyādisukhallikatvena kasyacidabhiniveśaḥ syādityasaktau kāyādīnāmasvabhāvatayā deśanāvavādaḥ / ciratarakālābhyāsenāpi samīhitārthāniṣpattāvuttrasanajātīyasya parikhedaḥ syādityapariśrāntau rūpāderyāvat samyaksambodheramananatayā deśanāvavādaḥ / daśadigavasthitabuddhādibhyaḥ pratyarthaṃ mārgopadeśe gṛhyamāṇe cittāvalīnatā syāditi pratipatsamparigrahe dharmāṇāṃ prakṛtyajātatvena śikṣaṇamavavādaḥ / māṃsavaipākikadivyaprajñādharmabuddhacakṣuṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ pratiniyatavastusarvasattvacyutyupapattisarvadharmāvikalpānāṃ sarvāryapudgalādhigamasarvākārasarvadharmābhisambodhaviṣayāṇāṃ tathatayaikatvena pratipattiriti śikṣaṇaṃ pañcacakṣuravavādaḥ / ṛddhidivyaśrotraparacittajñānapūrvanivāsānusmṛtyabhisaṃskārikadivyacakṣurāsravakṣayajñānābhijñānāṃ pṛthivīkampanādisarvalokadhātusthasūkṣmataraśabdaśravaṇasarāgādiparacittaparijñānasvapara-pūrvānekajātyanusmaraṇasarvarūpadarśanakleśajñeyāvaraṇaprahāṇakāritrāṇāmādiśāntatvenāvabodha iti deśanā ṣaḍabhijñāvavādaḥ / catuḥsatyasaṅgṛhītaṣoḍaśakṣaṇasvabhāvaṃ darśanamārgaṃ dharmānvayajñānakṣāntijñānātmakaṃ sarvadharmaniḥsvabhāvabodhena māyākāra iva sarvatrānabhiniviṣṭamūrtistatprahātavyavastupratipakṣatvena yogī vibhāvayatīti deśanā darśanamārgāvavādaḥ / saṃskṛtāsaṃskṛtayorekarūpatvena parasparamaśakyavyatirekaprajñaptivad yathoktadarśanamārgasaṃmukhīkṛtavastvavyatirekālambanād darśanabhāvanayorapṛthagbhāva iti na lākṣaṇikaṃ bhāvanāmārgavyavasthānam, atha ca sa tatprahātavyavastupratipakṣatvena vibhāvyate pratītyasamutpādadharmatayeti deśanā bhāvanāmārgāvavāda ityevaṃ bodhicittatadākṣitpadharmasvabhāvaprajñāpāramitāyāṃ yā pratipattiranupalambhākārā, tasyā yadālambanaṃ catvāryasatyāni, ya āśrayastrīṇi śaraṇāni, yo viśeṣagamanaheturasaktiḥ, yo 'vyāvṛttigamanahetupariśrāntiḥ, yo 'nanyayānagamanahetuḥ pratipatsaṃparigrahaḥ, yo 'parapratyagāmitvahetuḥ pañca cakṣūṃṣiḥ, yaḥ sarvākārajñatāparipūrihetuḥ ṣaḍabhijñāḥ, yau niṣṭhāhetū darśanabhāvanāmārgau, tatsarvamavavādaprakaraṇe nirdiṣṭametāvataiva sarvo 'rthaḥ sampanna iti daśavidho 'vavādaḥ / saṃgharatnādhikāre tatsubodhāya dvau antaraślokau ityāha - mṛdutīkṣṇendriyai śraddhādṛṣṭiprāptau kulaṅkulau / ekavīcyantarotpadya kārākārākaniṣṭhagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लुतास्त्रयो भवस्याग्रपरमो रूपरागहा । दृष्टधर्मशमः कायसाक्षी खड्गश्च विंशतिः

plutāstrayo bhavasyāgraparamo rūparāgahā / dṛṣṭadharmaśamaḥ kāyasākṣī khaḍgaśca viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धाववादस्यैवमादिकर्मिकस्य निर्वेधाङ्गभवनमिति निर्वेधाङ्गमाह - आलम्बनत आकाराद्धेतुत्वात्सम्परिग्रहात् । चतुर्विकल्पसंयोगं यथास्वं भजतां सताम्

labdhāvavādasyaivamādikarmikasya nirvedhāṅgabhavanamiti nirvedhāṅgamāha - ālambanata ākārāddhetutvātsamparigrahāt / caturvikalpasaṃyogaṃ yathāsvaṃ bhajatāṃ satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावकेभ्यः सखड्गेभ्यो बोधिसत्त्वस्य तायिनः । मृदुमध्याधिमात्राणामूष्मादीनां विशिष्टता

śrāvakebhyaḥ sakhaḍgebhyo bodhisattvasya tāyinaḥ / mṛdumadhyādhimātrāṇāmūṣmādīnāṃ viśiṣṭatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्वानां श्रुतादिप्रकर्षप्राप्तमोक्षभागीयश्रद्धादिलक्षणकुशलमूलादूर्ध्वं चतुःसत्यप्रतिवेधानुकूलानि च चतुर्निर्वेधभागीयानि लौकिकभावनामयानि ऊष्मप्राप्त इति कुशलमूलम्, ततो मूर्धप्राप्तः, ततः क्षान्तिप्राप्तः, ततो ऽग्रधर्म इति मृद्वादिक्रमेण उत्पादो ऽथवा बोधिसत्त्वसम्बद्धमृद्विन्द्रियादिपुद्गलभेदेन वक्ष्यमाणमृदुमध्याधिमात्रालम्बनविशिष्टवस्त्वात्मकचतुःसत्यालम्बनधर्मदर्शन-प्रतिपक्षत्वेनानभिनिवेशाद्याकारविशेषात् यानत्रयाधिगमहेतुत्वविशेषादुपायकौशलकल्याणमित्रलक्षणसम्परिग्रहाद् दर्शनभावनामार्गाभ्यां प्रहातव्या ग्राह्यग्राहकचतुर्विकल्पाः वक्षमाणनयसम्बन्धेनोत्पन्नाः श्रावकादीनामूष्मादिभ्यो विशिष्टाः । तेषामूष्मादिकुशलमूलं न्याये रूपणादिलक्षणवस्त्वात्मकचतुःसत्यालम्बनमात्मदर्शनप्रतिपक्षत्वेनानित्याद्याकारप्रतिपन्नं स्वयानाधिगमहेतुभूतं सम्परिग्रहरहितं, चतुर्विधो विकल्पो ऽसंसृष्टो भवतीति व्यवस्थापनात् । बोधिसत्त्वानां निर्वेधभागीयानि उपायकौशलबलेन क्वचित् हेतुना, क्वचित् फलेन, क्वचित् स्वरूपतया, क्वचिद् धर्मताकारेण यथाभव्यतया चतुःसत्यवस्त्वालम्बनमिति वेदितव्यम् । संक्षिप्तव्याख्यामात्रं वक्तुकामेन न प्रपञ्चितम् । यत इदमेव व्यवस्थापनं ह्यतो ऽन्ययानमाश्रित्य कुत्रापि दूषणं नाभिधातव्यम् । आलम्बनाकारयोः का विशेषता इत्यत आलम्बनाकारौ सप्तमिः अन्तरश्लोकैराह - आलम्बनमनित्यादि सत्याधारं तदाकृतिः । निषेधो ऽभिनिवेशादेर्हेतुर्यानत्रयाप्तये

bodhisattvānāṃ śrutādiprakarṣaprāptamokṣabhāgīyaśraddhādilakṣaṇakuśalamūlādūrdhvaṃ catuḥsatyaprativedhānukūlāni ca caturnirvedhabhāgīyāni laukikabhāvanāmayāni ūṣmaprāpta iti kuśalamūlam, tato mūrdhaprāptaḥ, tataḥ kṣāntiprāptaḥ, tato 'gradharma iti mṛdvādikrameṇa utpādo 'thavā bodhisattvasambaddhamṛdvindriyādipudgalabhedena vakṣyamāṇamṛdumadhyādhimātrālambanaviśiṣṭavastvātmakacatuḥsatyālambanadharmadarśana-pratipakṣatvenānabhiniveśādyākāraviśeṣāt yānatrayādhigamahetutvaviśeṣādupāyakauśalakalyāṇamitralakṣaṇasamparigrahād darśanabhāvanāmārgābhyāṃ prahātavyā grāhyagrāhakacaturvikalpāḥ vakṣamāṇanayasambandhenotpannāḥ śrāvakādīnāmūṣmādibhyo viśiṣṭāḥ / teṣāmūṣmādikuśalamūlaṃ nyāye rūpaṇādilakṣaṇavastvātmakacatuḥsatyālambanamātmadarśanapratipakṣatvenānityādyākārapratipannaṃ svayānādhigamahetubhūtaṃ samparigraharahitaṃ, caturvidho vikalpo 'saṃsṛṣṭo bhavatīti vyavasthāpanāt / bodhisattvānāṃ nirvedhabhāgīyāni upāyakauśalabalena kvacit hetunā, kvacit phalena, kvacit svarūpatayā, kvacid dharmatākāreṇa yathābhavyatayā catuḥsatyavastvālambanamiti veditavyam / saṃkṣiptavyākhyāmātraṃ vaktukāmena na prapañcitam / yata idameva vyavasthāpanaṃ hyato 'nyayānamāśritya kutrāpi dūṣaṇaṃ nābhidhātavyam / ālambanākārayoḥ kā viśeṣatā ityata ālambanākārau saptamiḥ antaraślokairāha - ālambanamanityādi satyādhāraṃ tadākṛtiḥ / niṣedho 'bhiniveśāderheturyānatrayāptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाद्यायव्ययौ विष्ठास्थिती प्रज्ञप्त्यवाच्यते । तत्र मृदुन अनित्यादिषोडशाकारं दुःखादिचतुःसत्याधारमालम्बनम् । दुःखादिसत्याभिनिवेशालम्बनादीनां निषेधः तदाकृतिः । यानत्रयाधिगमप्राप्तये हेतुभावः सर्वेषामेवोष्मादीनां वेदितव्यः । अधिमुक्तिना तत्त्वमनस्कारेण च यथासंख्यं रूपादीनां प्रतिपत्तेः निषेधस्य चानुपलम्भनं न समनुदर्शनमिति मध्यस्यालम्बनम् । सर्वनामधेयाभावेन प्रबन्धविसदृशप्रबन्धसदृशप्रवृत्तिलक्षणयोरभाव इत्याकृतिः । रूपमारभ्य यावद्बुद्ध इति सर्वधर्मसाङ्केतिको व्यावहारिकधर्म इत्यधिमात्रस्यालम्बनम् । कुशलादिधर्मता न केनचिद् वचनीया इत्याकृतिः । इत्यालम्बनाकारवन्निर्विकल्पज्ञानाग्नेः पूर्वरूपत्वादूष्मगतं त्रिविधम् । रूपादावस्थितिस्तेषां तद्भावेनास्वभावता

rūpādyāyavyayau viṣṭhāsthitī prajñaptyavācyate / tatra mṛduna anityādiṣoḍaśākāraṃ duḥkhādicatuḥsatyādhāramālambanam / duḥkhādisatyābhiniveśālambanādīnāṃ niṣedhaḥ tadākṛtiḥ / yānatrayādhigamaprāptaye hetubhāvaḥ sarveṣāmevoṣmādīnāṃ veditavyaḥ / adhimuktinā tattvamanaskāreṇa ca yathāsaṃkhyaṃ rūpādīnāṃ pratipatteḥ niṣedhasya cānupalambhanaṃ na samanudarśanamiti madhyasyālambanam / sarvanāmadheyābhāvena prabandhavisadṛśaprabandhasadṛśapravṛttilakṣaṇayorabhāva ityākṛtiḥ / rūpamārabhya yāvadbuddha iti sarvadharmasāṅketiko vyāvahārikadharma ityadhimātrasyālambanam / kuśalādidharmatā na kenacid vacanīyā ityākṛtiḥ / ityālambanākāravannirvikalpajñānāgneḥ pūrvarūpatvādūṣmagataṃ trividham / rūpādāvasthitisteṣāṃ tadbhāvenāsvabhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्मिथःस्वभावत्वं तदनित्याद्यसंस्थितिः । तासां तद्भावशून्यत्वं मिथः स्वाभाव्यमेतयोः

tayormithaḥsvabhāvatvaṃ tadanityādyasaṃsthitiḥ / tāsāṃ tadbhāvaśūnyatvaṃ mithaḥ svābhāvyametayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुद्ग्रहो यो धर्माणां तन्निमित्तासमीक्षणम् । परीक्षणञ्च प्रज्ञायाः सर्वंस्यानुपलम्भतः

anudgraho yo dharmāṇāṃ tannimittāsamīkṣaṇam / parīkṣaṇañca prajñāyāḥ sarvaṃsyānupalambhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र स्वभावशून्यतया रूपादीनां रूपादिस्वभावेनापगतस्वभावता, ततः रूपाद्यस्थानमिति मृदुन आलम्बनम् । परमार्थेन रूपादिसर्वधर्मशून्यतयोः परस्परमेकं रूपमिति शून्यतायामनित्यत्वादीनामभावेन रूपादौ न नित्यानित्यादिभिः स्थानमित्याकारः । धर्मधातुरूपतयानित्यादिशून्यतानां स्वनिःस्वभावत्वादनित्यादिशून्यतानां परस्परमैकात्म्यमिति मध्यस्यालम्बनम् । यं स्वभावप्रतिषेधेनास्वीकारो रूपादीनां स आकार इति । स्वभावाभावतयैव नीलादिनिमित्तादर्शनं रूपादीनामिति अधिमात्रस्यालम्बनम् । सम्यग्धर्मप्रविचयत्वेन प्रज्ञायाः सर्ववस्तुनो ऽनुपलम्भतया निरूपणमित्याकारः । इत्यालम्बनाकारवच्चलकुशलमूलमूर्धत्वान्मूर्धगतं त्रिविधम् । रूपादेरस्वभावत्वं तदभावस्वभावता । तदजातिरनिर्याणं शुद्धिस्तदनिमित्तता

iti / atra svabhāvaśūnyatayā rūpādīnāṃ rūpādisvabhāvenāpagatasvabhāvatā, tataḥ rūpādyasthānamiti mṛduna ālambanam / paramārthena rūpādisarvadharmaśūnyatayoḥ parasparamekaṃ rūpamiti śūnyatāyāmanityatvādīnāmabhāvena rūpādau na nityānityādibhiḥ sthānamityākāraḥ / dharmadhāturūpatayānityādiśūnyatānāṃ svaniḥsvabhāvatvādanityādiśūnyatānāṃ parasparamaikātmyamiti madhyasyālambanam / yaṃ svabhāvapratiṣedhenāsvīkāro rūpādīnāṃ sa ākāra iti / svabhāvābhāvatayaiva nīlādinimittādarśanaṃ rūpādīnāmiti adhimātrasyālambanam / samyagdharmapravicayatvena prajñāyāḥ sarvavastuno 'nupalambhatayā nirūpaṇamityākāraḥ / ityālambanākāravaccalakuśalamūlamūrdhatvānmūrdhagataṃ trividham / rūpāderasvabhāvatvaṃ tadabhāvasvabhāvatā / tadajātiraniryāṇaṃ śuddhistadanimittatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निमित्तानधिष्ठानानधिमुक्तिरसंज्ञतां । इति । अत्र शून्यता रूपलक्ष्यलक्षणयोरेकत्वेनास्वभावो रूपादीनामिति मृदुन आलम्बनम् । आलम्बकजनं प्रति अभावस्वभावता रूपादीनामित्याकारः । प्रकृत्यस्वभावत्वेन रूपादीनामनुत्पादानिरोधाविति(मध्यस्य) आलम्बनम् । सर्वधर्मस्वरूपावबोधेन कायादीनां सर्वाकारविशुद्धिरित्याकारः । स्वसामान्यलक्षणानुपपत्त्या सर्वधर्माणामनिमित्तत्वमिति अधिमात्रस्यालम्बनम् । प्रकृत्यैव रूपादिनिमित्तानामाश्रयरहितत्वेनाधिमोक्षमनस्कारानधिमोक्षतत्त्वमनस्कारापरिज्ञानमिति आकारः । इत्यालम्बनाकारवदपायाभावेनाधिमात्रधर्मक्षमणात् क्षान्तिगतं त्रिविधम् । समाधिस्तस्य कारित्रं व्याकृतिर्मननाक्षयः

tannimittānadhiṣṭhānānadhimuktirasaṃjñatāṃ / iti / atra śūnyatā rūpalakṣyalakṣaṇayorekatvenāsvabhāvo rūpādīnāmiti mṛduna ālambanam / ālambakajanaṃ prati abhāvasvabhāvatā rūpādīnāmityākāraḥ / prakṛtyasvabhāvatvena rūpādīnāmanutpādānirodhāviti(madhyasya) ālambanam / sarvadharmasvarūpāvabodhena kāyādīnāṃ sarvākāraviśuddhirityākāraḥ / svasāmānyalakṣaṇānupapattyā sarvadharmāṇāmanimittatvamiti adhimātrasyālambanam / prakṛtyaiva rūpādinimittānāmāśrayarahitatvenādhimokṣamanaskārānadhimokṣatattvamanaskārāparijñānamiti ākāraḥ / ityālambanākāravadapāyābhāvenādhimātradharmakṣamaṇāt kṣāntigataṃ trividham / samādhistasya kāritraṃ vyākṛtirmananākṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथस्त्रिकस्य स्वाभाव्यं समाधेरविकल्पना । इति निर्वेधभागीयं मृदुमध्याधिमात्रतः

mithastrikasya svābhāvyaṃ samādheravikalpanā / iti nirvedhabhāgīyaṃ mṛdumadhyādhimātrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र सर्वधर्माणामनुत्पादस्य वीरंगमादीनाञ्च समाधिर्भावनीय इति मृदुन आलम्बनम् । स्वप्रणिधानपुण्यज्ञानधर्मधातुबलेनानाभोगात्सर्वलोकधातुषु यथाभव्यतया समाधेर्व्यापारः प्रवर्तत इत्याकारः । धर्मतैषा सम्यक्प्रतिपन्नसमाधेर्योगिनो बुद्धैर्व्याकरणं क्रियत इति मध्यस्यालम्बनम् । सर्वविकल्पानुपपत्त्या विदितसमाधिस्वरूपस्य बोधिसत्त्वस्याहं समाहितं इत्यादिज्ञानं न सम्भवतीत्याकारः । धर्मतया समाधिबोधिसत्त्वप्रज्ञापारमितार्थत्रयस्य परस्परमेकं रूपमित्यधिमात्रस्यालम्बनम् । सर्वधर्माविद्यमानत्वेन समाधेरविकल्पनं परमोपाय इत्याकारः । इत्यालम्बनाकारवल्लौकिकसर्वधर्माग्रत्वादग्रधर्माख्यं त्रिविधम् । आलम्बनमनित्यादि सत्याधारमतिरिच्य आलम्बनविशिष्टाकारयोः धर्मधर्म्यभिधाने सत्यपि आलम्बनविशिष्टाकारयोः धर्माभिधानेन सर्वत्र उच्यमाने ऋते विशिष्टान्तरपरिहारापरिहारौ नानयोः कश्चित् प्रतिविशेष इति न्यायात् । अथवा कारिकाच्छन्दानुरोधेन भिन्नाभिधाने ऽपि अभिनिवेशादिनिषेधयुक्तयोः तत्त्वतः विधानप्रतिषेधरहितत्वाद् दुःखादिसत्यान्तर्गतमेवालम्बनमाकारश्च क्रियेते । तथैवापरत्रापि बोद्धव्यम् । चतुर्विकल्पसंयोगस्य स्फुटार्थावबोधाय द्वौ अन्तरश्लोकौ आह - द्वैविध्यं ग्राह्यकल्पस्य वस्तुतत्प्रतिपक्षतः । मोहराश्यादिभेदेन प्रत्येकं नवधा तु सः

iti / atra sarvadharmāṇāmanutpādasya vīraṃgamādīnāñca samādhirbhāvanīya iti mṛduna ālambanam / svapraṇidhānapuṇyajñānadharmadhātubalenānābhogātsarvalokadhātuṣu yathābhavyatayā samādhervyāpāraḥ pravartata ityākāraḥ / dharmataiṣā samyakpratipannasamādheryogino buddhairvyākaraṇaṃ kriyata iti madhyasyālambanam / sarvavikalpānupapattyā viditasamādhisvarūpasya bodhisattvasyāhaṃ samāhitaṃ ityādijñānaṃ na sambhavatītyākāraḥ / dharmatayā samādhibodhisattvaprajñāpāramitārthatrayasya parasparamekaṃ rūpamityadhimātrasyālambanam / sarvadharmāvidyamānatvena samādheravikalpanaṃ paramopāya ityākāraḥ / ityālambanākāravallaukikasarvadharmāgratvādagradharmākhyaṃ trividham / ālambanamanityādi satyādhāramatiricya ālambanaviśiṣṭākārayoḥ dharmadharmyabhidhāne satyapi ālambanaviśiṣṭākārayoḥ dharmābhidhānena sarvatra ucyamāne ṛte viśiṣṭāntaraparihārāparihārau nānayoḥ kaścit prativiśeṣa iti nyāyāt / athavā kārikācchandānurodhena bhinnābhidhāne 'pi abhiniveśādiniṣedhayuktayoḥ tattvataḥ vidhānapratiṣedharahitatvād duḥkhādisatyāntargatamevālambanamākāraśca kriyete / tathaivāparatrāpi boddhavyam / caturvikalpasaṃyogasya sphuṭārthāvabodhāya dvau antaraślokau āha - dvaividhyaṃ grāhyakalpasya vastutatpratipakṣataḥ / moharāśyādibhedena pratyekaṃ navadhā tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । सांक्लेशिकवस्त्वधिष्ठानत्वेन प्रतिपक्षाधिष्ठानत्वेन च प्रकारद्वये ऽविद्याव्यवदानस्कन्धादिप्रभेदा नवधा । द्रव्यप्रज्ञप्त्यधिष्ठानो द्विविधो ग्राहको मतः । स्वतन्त्रात्मादिरूपेण स्कन्धाद्याश्रयतस्तथा

iti / sāṃkleśikavastvadhiṣṭhānatvena pratipakṣādhiṣṭhānatvena ca prakāradvaye 'vidyāvyavadānaskandhādiprabhedā navadhā / dravyaprajñaptyadhiṣṭhāno dvividho grāhako mataḥ / svatantrātmādirūpeṇa skandhādyāśrayatastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । अत्र पुद्गलद्रव्यसत्पुरुषप्रज्ञप्तिसदुपलम्भत्वेन द्विविधो ग्राहकविकल्पो ऽपि । स्वतन्त्रात्मस्कन्धाद्युपलम्भेन प्रत्येकं नवप्रकारो भवति । तत्रायमेव संक्षेपार्थः-संक्लेशवस्त्वधिष्ठानाः (यथा)-अविद्या-रूपादि-स्कन्ध-नामरूपाभिनिवेश-अन्तद्वयसक्ति-संक्लेशव्यवदानाज्ञान-आर्यमार्गाप्रतिष्ठान-उपलम्भ-आत्मादि-विशुद्ध्युत्पादादिग्राह्यविकल्पाः । प्रतिपक्षाधिष्ठाना-राशि-आयद्वार-गोत्र-उत्पाद-शून्यता-पारमितार्थ-दर्शन-भावना-अशैक्षमार्गाश्चेति ग्राह्यविकल्पाः । पुद्गलद्रव्यसदधिष्ठानाः-स्वतन्त्रात्म-एक-कारण-द्रष्टाद्यात्म-संक्लेश-वैराग्य-दर्शन-भावना-कृतार्थाधाराश्चेति ग्राहकविकल्पाः । प्रज्ञप्तिसत्पुरुषाधिष्ठानाः-स्कन्ध-आयतन-धातु-प्रतीत्यसमुत्पाद-व्यवदान-दर्शन-भावना-विशेष-अशैक्षमार्गाश्चेति ग्राहकविकल्पाः । इत्येवं चतुर्विकल्पाश्चतुर्निवेधभागीयैर्यथाक्रमं संयुक्ता भवन्ति । सम्बद्धकारिकानुसारम् उक्तपूर्वे ऽपि सम्परिग्रहे तद्बलेन यथोक्तविशेषो भवतीति दर्शनाय तदनन्तरमन्तरश्लोकः - चित्तानवलीनत्वादि नैःस्वाभाव्यादिदेशकः । तद्विपक्षपरित्यागः सर्वथा सम्परिग्रहः

iti / atra pudgaladravyasatpuruṣaprajñaptisadupalambhatvena dvividho grāhakavikalpo 'pi / svatantrātmaskandhādyupalambhena pratyekaṃ navaprakāro bhavati / tatrāyameva saṃkṣepārthaḥ-saṃkleśavastvadhiṣṭhānāḥ (yathā)-avidyā-rūpādi-skandha-nāmarūpābhiniveśa-antadvayasakti-saṃkleśavyavadānājñāna-āryamārgāpratiṣṭhāna-upalambha-ātmādi-viśuddhyutpādādigrāhyavikalpāḥ / pratipakṣādhiṣṭhānā-rāśi-āyadvāra-gotra-utpāda-śūnyatā-pāramitārtha-darśana-bhāvanā-aśaikṣamārgāśceti grāhyavikalpāḥ / pudgaladravyasadadhiṣṭhānāḥ-svatantrātma-eka-kāraṇa-draṣṭādyātma-saṃkleśa-vairāgya-darśana-bhāvanā-kṛtārthādhārāśceti grāhakavikalpāḥ / prajñaptisatpuruṣādhiṣṭhānāḥ-skandha-āyatana-dhātu-pratītyasamutpāda-vyavadāna-darśana-bhāvanā-viśeṣa-aśaikṣamārgāśceti grāhakavikalpāḥ / ityevaṃ caturvikalpāścaturnivedhabhāgīyairyathākramaṃ saṃyuktā bhavanti / sambaddhakārikānusāram uktapūrve 'pi samparigrahe tadbalena yathoktaviśeṣo bhavatīti darśanāya tadanantaramantaraślokaḥ - cittānavalīnatvādi naiḥsvābhāvyādideśakaḥ / tadvipakṣaparityāgaḥ sarvathā samparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपत्तिमतो यथोक्तनिर्वेधभागीयमन्यदपि दर्शनमार्गादिकमिति प्रतिपत्तेराधारमाह - षोढाधिगमधर्मस्य प्रतिपक्षप्रहाणयोः । तयोः पर्युपयोगस्य प्रज्ञायाः कृपया सह

pratipattimato yathoktanirvedhabhāgīyamanyadapi darśanamārgādikamiti pratipatterādhāramāha - ṣoḍhādhigamadharmasya pratipakṣaprahāṇayoḥ / tayoḥ paryupayogasya prajñāyāḥ kṛpayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यासाधारणत्वस्य परार्थानुक्रमस्य च । ज्ञानस्यायत्नवृत्तेश्च प्रतिष्ठा गोत्रमुच्यते

śiṣyāsādhāraṇatvasya parārthānukramasya ca / jñānasyāyatnavṛtteśca pratiṣṭhā gotramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रादौ तावच्चतुर्विधलौकिकनिर्वेधभागीयानामुत्पादाधारः । ततो लोकोत्तरदर्शनभावनामार्गयोः । ततस्तदुत्पत्तिबलेन चौरनिष्कासनकपाटपिधानवत् समकालं समस्तप्रतिपक्षोत्पादविपक्षनिरोधयोः । ततस्तदनुपलब्ध्या तदुत्पादनिरोधयुक्तविकल्पापगमस्य । ततं पूर्वप्रणिधानदानाद्युपायकौशल्यबलेन संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठानयोः प्रज्ञाकरुणयोः । ततस्तदुत्पत्त्या श्रावकाद्यसाधारणधर्मस्य । ततो यथाशयमवतारणाद्यभिसन्धिद्वारेण यानत्रयप्रतिष्ठापनलक्षणपरार्थानुक्रमस्य । ततो यावदासंसारं निर्निमित्तानाभोगपरार्थज्ञानस्य चाधारः । अयमेवानुक्रमः । अनेनैव सर्व पुरुषार्थाः सम्पद्यन्ते । प्रतिपत्तिधर्मावस्थान्तरभेदेन त्रयोदशविधो बोधिसत्त्वो यथोक्तधर्माधारो धर्मधातुस्वभाव एव गोत्रमिति निर्दिष्टम् । यदि धर्मधातोरेवार्यधर्माधिगमाय हेतुत्वात्तदात्मको बोधिसत्त्वः प्रकृतिस्थमनुत्तरबुद्धधर्माणां गोत्रम्, तदा तत्सामान्यवर्तित्वाद् ऽन बोधिसत्त्व एवेतिऽ मन्दबुद्धि पुरुषं प्रत्याशंक्य अन्तरश्लोकमाह - धर्मधातोरसम्भेदाद् गोत्रभेदो न युज्यते । यथा श्रावकयानाद्यधिगमक्रमेणालम्बेत तथार्यधर्माधिगमाय धर्मधातोर्हेतुभावेन व्यवस्थापनाद् गोत्रत्वेन व्यपदेश इत्यपि समाधिः दृश्यते, तथापि सौकर्यात् लौकिकदृष्टान्तेनापि समाध्यन्तरमाह - आधेयधर्मभेदात्तु तद्भेदः परिगीयते

tatrādau tāvaccaturvidhalaukikanirvedhabhāgīyānāmutpādādhāraḥ / tato lokottaradarśanabhāvanāmārgayoḥ / tatastadutpattibalena cauraniṣkāsanakapāṭapidhānavat samakālaṃ samastapratipakṣotpādavipakṣanirodhayoḥ / tatastadanupalabdhyā tadutpādanirodhayuktavikalpāpagamasya / tataṃ pūrvapraṇidhānadānādyupāyakauśalyabalena saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhānayoḥ prajñākaruṇayoḥ / tatastadutpattyā śrāvakādyasādhāraṇadharmasya / tato yathāśayamavatāraṇādyabhisandhidvāreṇa yānatrayapratiṣṭhāpanalakṣaṇaparārthānukramasya / tato yāvadāsaṃsāraṃ nirnimittānābhogaparārthajñānasya cādhāraḥ / ayamevānukramaḥ / anenaiva sarva puruṣārthāḥ sampadyante / pratipattidharmāvasthāntarabhedena trayodaśavidho bodhisattvo yathoktadharmādhāro dharmadhātusvabhāva eva gotramiti nirdiṣṭam / yadi dharmadhātorevāryadharmādhigamāya hetutvāttadātmako bodhisattvaḥ prakṛtisthamanuttarabuddhadharmāṇāṃ gotram, tadā tatsāmānyavartitvād 'na bodhisattva eveti' mandabuddhi puruṣaṃ pratyāśaṃkya antaraślokamāha - dharmadhātorasambhedād gotrabhedo na yujyate / yathā śrāvakayānādyadhigamakrameṇālambeta tathāryadharmādhigamāya dharmadhātorhetubhāvena vyavasthāpanād gotratvena vyapadeśa ityapi samādhiḥ dṛśyate, tathāpi saukaryāt laukikadṛṣṭāntenāpi samādhyantaramāha - ādheyadharmabhedāttu tadbhedaḥ parigīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोक्तप्रतिपत्त्याधारस्य किमालम्बनमित्याह - आलम्बनं सर्वधर्मास्ते पुनः कुशलादयः । लौकिकाधिगमाख्याश्च ये च लोकोत्तरा मताः

yathoktapratipattyādhārasya kimālambanamityāha - ālambanaṃ sarvadharmāste punaḥ kuśalādayaḥ / laukikādhigamākhyāśca ye ca lokottarā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सास्रवानस्रवा धर्माः संस्कृतासंस्कृताश्च ये । शिष्यसाधारणा धर्मा ये चासाधारणा मुनेः

sāsravānasravā dharmāḥ saṃskṛtāsaṃskṛtāśca ye / śiṣyasādhāraṇā dharmā ye cāsādhāraṇā muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशालम्बनप्रतिपत्तेः कः समुद्देश इति समुद्देशमाह - सर्वसत्त्वाग्रता चित्तप्रहाणाधिगमत्रये । त्रिभिर्महत्त्वैरुद्देशो विज्ञेयो ऽयं स्वयम्भुवाम्

tādṛśālambanapratipatteḥ kaḥ samuddeśa iti samuddeśamāha - sarvasattvāgratā cittaprahāṇādhigamatraye / tribhirmahattvairuddeśo vijñeyo 'yaṃ svayambhuvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं प्रतिपत्त्याधारादीन् अभिधाय किञ्च तत्स्वरूपमिति चेत्? सा त्रिसर्वज्ञताविषये सामान्येन शुक्लधर्माधिष्ठाना, सर्वाकाराभिसम्बोधादौ चतुर्विधे ऽभिसमये प्रत्यभिसमयं षट्पारमिताधिष्ठाना च क्रिया परिपत्तिः । एवं यथावत् प्रयोगदर्शनभावनाविशेषमार्गस्वभावानां प्रतिपत्तिलक्षणानां सन्नाहप्रस्थानसम्भारनिर्याणानां मध्ये वीर्यरूपतया सन्नाहप्रतिपत्तिं प्रथमामाह - दानादौ षड्विधे तेषां प्रत्येकं संग्रहेण या । सन्नाहप्रतिपत्तिः षा षड्भिः षट्कैर्यथोदिता

ityevaṃ pratipattyādhārādīn abhidhāya kiñca tatsvarūpamiti cet? sā trisarvajñatāviṣaye sāmānyena śukladharmādhiṣṭhānā, sarvākārābhisambodhādau caturvidhe 'bhisamaye pratyabhisamayaṃ ṣaṭpāramitādhiṣṭhānā ca kriyā paripattiḥ / evaṃ yathāvat prayogadarśanabhāvanāviśeṣamārgasvabhāvānāṃ pratipattilakṣaṇānāṃ sannāhaprasthānasambhāraniryāṇānāṃ madhye vīryarūpatayā sannāhapratipattiṃ prathamāmāha - dānādau ṣaḍvidhe teṣāṃ pratyekaṃ saṃgraheṇa yā / sannāhapratipattiḥ ṣā ṣaḍbhiḥ ṣaṭkairyathoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतसन्नाहस्यैवं प्रस्थानमिति प्रस्थानप्रतिपत्तिं द्वितीयामाह - ध्यानारूप्येषु दानादौ मार्गै मैत्र्यादिकेषु च । गतोपलम्भयोगे च त्रिमण्डलविशुद्धिषु

kṛtasannāhasyaivaṃ prasthānamiti prasthānapratipattiṃ dvitīyāmāha - dhyānārūpyeṣu dānādau mārgai maitryādikeṣu ca / gatopalambhayoge ca trimaṇḍalaviśuddhiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्देशे षट्स्वभिज्ञासु सर्वाकारज्ञतानये । प्रस्थानप्रतिपज्ज्ञेया महायानाधिरोहिणो

uddeśe ṣaṭsvabhijñāsu sarvākārajñatānaye / prasthānapratipajjñeyā mahāyānādhirohiṇo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतप्रस्थानस्यैवं सम्भार इति सम्भारप्रतिपत्तिं तृतीयामाह - दया दानाधिकं षट्कं शमथः सविदर्शनं । युगनद्धश्च यो मार्गं उपाये यच्च कौशलम्

kṛtaprasthānasyaivaṃ sambhāra iti sambhārapratipattiṃ tṛtīyāmāha - dayā dānādhikaṃ ṣaṭkaṃ śamathaḥ savidarśanaṃ / yuganaddhaśca yo mārgaṃ upāye yacca kauśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं पुण्यं मार्गश्च धारणी भूमयो दश । प्रतिपक्षश्च विज्ञेयः सम्भारप्रतिपत्क्रमः

jñānaṃ puṇyaṃ mārgaśca dhāraṇī bhūmayo daśa / pratipakṣaśca vijñeyaḥ sambhārapratipatkramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लभ्यते प्रथमा भूमिर्दशधा परिकर्मणा । आशयो हितवस्तुत्वं सत्त्वेषु समचित्तता

labhyate prathamā bhūmirdaśadhā parikarmaṇā / āśayo hitavastutvaṃ sattveṣu samacittatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागः सेवा च मित्राणां सद्धर्मालम्बनैषणा । सदा नैष्क्रम्यचित्तत्वं बुद्धकायगता स्पृहा

tyāgaḥ sevā ca mitrāṇāṃ saddharmālambanaiṣaṇā / sadā naiṣkramyacittatvaṃ buddhakāyagatā spṛhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्य देशना सत्यं दशमं वाक्यमिष्यते । ज्ञेयञ्च परिकर्मैषां स्वभावानुपलम्भतः

dharmasya deśanā satyaṃ daśamaṃ vākyamiṣyate / jñeyañca parikarmaiṣāṃ svabhāvānupalambhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं कृतज्ञता क्षान्ति प्रमोद्यं महती कृपा । गौरवं गुरुशुश्रूषा वीर्यं दानादिके ऽष्टमम्

śīlaṃ kṛtajñatā kṣānti pramodyaṃ mahatī kṛpā / gauravaṃ guruśuśrūṣā vīryaṃ dānādike 'ṣṭamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतृप्तता श्रुते दानं धर्मस्य च निरामिषम् । बुद्धक्षेत्रस्य संशुद्धिः संसारापरिखेदिता

atṛptatā śrute dānaṃ dharmasya ca nirāmiṣam / buddhakṣetrasya saṃśuddhiḥ saṃsārāparikheditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनाशा ऽल्पेच्छता तुष्टिर्धूतसंलेखसेवनम्

vanāśā 'lpecchatā tuṣṭirdhūtasaṃlekhasevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षाया अपरित्यागः कामानां विजुगुप्सनम् । निर्वित्सर्वास्तिसन्त्यागो ऽनवलीनानपेक्षते

śikṣāyā aparityāgaḥ kāmānāṃ vijugupsanam / nirvitsarvāstisantyāgo 'navalīnānapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्तवं कुलमात्सर्यं स्थानं सङ्गणिकावहम् । आत्मोत्कर्षपरावज्ञे कर्ममार्गान् दशाशुभान्

saṃstavaṃ kulamātsaryaṃ sthānaṃ saṅgaṇikāvaham / ātmotkarṣaparāvajñe karmamārgān daśāśubhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानं स्तम्भं विपर्यासं विमतिं क्लेशमर्षणम् । विवर्जयन् समाप्नोति दशैतान् पञ्चमीं भुवम्

mānaṃ stambhaṃ viparyāsaṃ vimatiṃ kleśamarṣaṇam / vivarjayan samāpnoti daśaitān pañcamīṃ bhuvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञाप्रपूरणात् । शिष्यखड्गस्पृहात्रासचेतसां परिवर्जकः

dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñāprapūraṇāt / śiṣyakhaḍgaspṛhātrāsacetasāṃ parivarjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याचितो ऽनवलीनश्च सर्वत्यागे ऽप्यदुर्मनाः । कृशो ऽपि नार्थिनां क्षेप्ता षष्ठीं भूमिं समश्नुते

yācito 'navalīnaśca sarvatyāge 'pyadurmanāḥ / kṛśo 'pi nārthināṃ kṣeptā ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ samaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मसत्त्वग्रहो जीवपुद्गलोच्छेदशाश्वतः । निमित्तहेत्वोः स्कन्धेषु धातुष्वायतनेषु च

ātmasattvagraho jīvapudgalocchedaśāśvataḥ / nimittahetvoḥ skandheṣu dhātuṣvāyataneṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैधातुके प्रतिष्ठानं सक्तिरालीनचित्तता । रत्नत्रितयशीलेषु तद्दृष्ट्यभिनिवेशिता

traidhātuke pratiṣṭhānaṃ saktirālīnacittatā / ratnatritayaśīleṣu taddṛṣṭyabhiniveśitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यतायां विवादश्च तद्विरोधश्च विंशतिः । कलङ्का यस्य विच्छिन्नाः सप्तमीमेत्यसौ भुवम्

śūnyatāyāṃ vivādaśca tadvirodhaśca viṃśatiḥ / kalaṅkā yasya vicchinnāḥ saptamīmetyasau bhuvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । आत्मसत्त्वजीवपुद्गलोच्छेदशाश्वतनिमित्तहेतुस्कन्धधात्वायतनत्रैधातुकाधिष्ठान-सक्त्यालीनचित्तबुद्धधर्मसंघशीलदृष्ट्यभिनिवेशशून्यताविवादविरोधोद्भावनाग्रहोत्सृष्टयश्चेत्येवं विंशतिप्रकारकलङ्कापगमादाक्षिप्तविपर्ययधर्मेण विंशतिप्रकारेण परिकर्मधर्मेण पूर्ववत् सप्तमी दूरङ्गमा भूमिः समीयते । अर्थाक्षिप्तधर्मतानिर्देशायाह - त्रिविमोक्षमुखज्ञानं त्रिमण्डलविशुद्धता । करुणामनना धर्मसमतैकनयज्ञता

iti / ātmasattvajīvapudgalocchedaśāśvatanimittahetuskandhadhātvāyatanatraidhātukādhiṣṭhāna-saktyālīnacittabuddhadharmasaṃghaśīladṛṣṭyabhiniveśaśūnyatāvivādavirodhodbhāvanāgrahotsṛṣṭayaścetyevaṃ viṃśatiprakārakalaṅkāpagamādākṣiptaviparyayadharmeṇa viṃśatiprakāreṇa parikarmadharmeṇa pūrvavat saptamī dūraṅgamā bhūmiḥ samīyate / arthākṣiptadharmatānirdeśāyāha - trivimokṣamukhajñānaṃ trimaṇḍalaviśuddhatā / karuṇāmananā dharmasamataikanayajñatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्पादक्षमाज्ञानं धर्माणामेकधेरणा । कल्पनायाः समुद्धातः संज्ञादृक्क्लेशवर्जनम्

anutpādakṣamājñānaṃ dharmāṇāmekadheraṇā / kalpanāyāḥ samuddhātaḥ saṃjñādṛkkleśavarjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमथस्य च निध्यप्तिः कौशलञ्च विदर्शने । चित्तस्य दान्तता ज्ञानं सर्वत्राप्रतिघाति च

śamathasya ca nidhyaptiḥ kauśalañca vidarśane / cittasya dāntatā jñānaṃ sarvatrāpratighāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तेरभूमिर्यत्रेच्छं क्षेत्रान्तरगतिः समम् । सर्वत्र स्वात्मभावस्य दर्शनञ्चेति विंशतिः

sakterabhūmiryatrecchaṃ kṣetrāntaragatiḥ samam / sarvatra svātmabhāvasya darśanañceti viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसत्त्वमनोज्ञानमभिज्ञाक्रीडनं शुभा । बुद्धक्षेत्रस्य निष्पत्तिर्बुद्धसेवापरीक्षणे

sarvasattvamanojñānamabhijñākrīḍanaṃ śubhā / buddhakṣetrasya niṣpattirbuddhasevāparīkṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षज्ञानं जिनक्षेत्रशुद्धिर्मायोपमा स्थितिः । सञ्चिन्त्य च भवादानमिदं कर्माष्टघोदितम्

akṣajñānaṃ jinakṣetraśuddhirmāyopamā sthitiḥ / sañcintya ca bhavādānamidaṃ karmāṣṭaghoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणिधानान्यनन्तानि देवादीनां रूतज्ञता । नदीव प्रतिभानानां गर्भावक्रान्तिरुत्तमा

praṇidhānānyanantāni devādīnāṃ rūtajñatā / nadīva pratibhānānāṃ garbhāvakrāntiruttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलजात्योश्च गोत्रस्य परिवारस्य जन्मनः । नैष्क्रम्यबोधिवृक्षाणां गुणपूरे स्वसम्पदः

kulajātyośca gotrasya parivārasya janmanaḥ / naiṣkramyabodhivṛkṣāṇāṃ guṇapūre svasampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुभूमित्वेन तत्परिकर्माण्येवं निर्दिश्य फलभूमित्वेन पृथक् तान्यनभिधाय सङ्ग्रहणेन दशमभूमिलक्षणमाह - नवभूमीरतिक्रम्य बुद्धभूमौ प्रतिष्ठते । येन ज्ञानेन सा ज्ञेया दशमी बोधिसत्त्वभूः

hetubhūmitvena tatparikarmāṇyevaṃ nirdiśya phalabhūmitvena pṛthak tānyanabhidhāya saṅgrahaṇena daśamabhūmilakṣaṇamāha - navabhūmīratikramya buddhabhūmau pratiṣṭhate / yena jñānena sā jñeyā daśamī bodhisattvabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपक्षसम्भारार्थं अन्तरश्लोकमाह - प्रतिपक्षो ऽष्टधा ज्ञेयो दर्शनाभ्यासमार्गयोः । ग्राह्यग्राहकविकल्पानामष्टानामुपशान्तये

pratipakṣasambhārārthaṃ antaraślokamāha - pratipakṣo 'ṣṭadhā jñeyo darśanābhyāsamārgayoḥ / grāhyagrāhakavikalpānāmaṣṭānāmupaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भृतसम्भारस्यैवं निर्याणमिति निर्याणप्रतिपत्तिं चतुर्थींमाह - उद्देशे समतायाञ्च सत्त्वार्थे यत्नवर्जने । अत्यन्ताय च निर्याणं निर्याणं प्राप्तिलक्षणम्

sambhṛtasambhārasyaivaṃ niryāṇamiti niryāṇapratipattiṃ caturthīṃmāha - uddeśe samatāyāñca sattvārthe yatnavarjane / atyantāya ca niryāṇaṃ niryāṇaṃ prāptilakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाकारज्ञतायाञ्च निर्याणं मार्गगोचरम् । निर्याणप्रतिपज्ज्ञेया सेयमष्टविधात्मिका

sarvākārajñatāyāñca niryāṇaṃ mārgagocaram / niryāṇapratipajjñeyā seyamaṣṭavidhātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.