॥ इति मात्स्याः ॥ ॥ इत्य् आयुर्वेदमहोदधौ सुषेणकृते मांसवर्गः ॥ ॥ इदानीं व्यायामोद्वर्तनाभ्यङ्गविधिगुणाः कथ्यन्ते ॥ श्रीनारायणतैलचम्पकजपातैलेन चान्येन वा कार्यं मर्दनकोविदैः क्षितिभुजां मल्लैः सदा मर्दनम् । चातुर्जातलवङ्गकुङ्कुमनिशामुस्तासुमांसीभवैश् चूर्णो (र्णैः) भृष्टमसूरमुद्गसहितैर् उद्वर्तनं कारयेत्
// iti mātsyāḥ // // ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte māṃsavargaḥ // // idānīṃ vyāyāmodvartanābhyaṅgavidhiguṇāḥ kathyante // śrīnārāyaṇatailacampakajapātailena cānyena vā kāryaṃ mardanakovidaiḥ kṣitibhujāṃ mallaiḥ sadā mardanam / cāturjātalavaṅgakuṅkumaniśāmustāsumāṃsībhavaiś cūrṇo (rṇaiḥ) bhṛṣṭamasūramudgasahitair udvartanaṃ kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातघ्नौषधसिद्धेन तैलेनाभ्यज्य मर्दयेत् । न रूक्षमर्दनं कुर्यात् तद् धि वातप्रकोपणम्
vātaghnauṣadhasiddhena tailenābhyajya mardayet / na rūkṣamardanaṃ kuryāt tad dhi vātaprakopaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिगतसुखनिद्रः सुप्रसन्नेन्द्रियात्मा सुलघुजठरवृत्तिर् भुक्तयङ्क्तिं दधानः । श्रमभरपरिखिन्नः स्नेहसंमर्दिताङ्गः सवनगुरुम् उपेयाद् भूपातिर् मर्दनाय (?)
adhigatasukhanidraḥ suprasannendriyātmā sulaghujaṭharavṛttir bhuktayaṅktiṃ dadhānaḥ / śramabharaparikhinnaḥ snehasaṃmarditāṅgaḥ savanagurum upeyād bhūpātir mardanāya (?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यङ्गः श्रमवातहा बलकरः कायस्य दार्ढ्यावहः स्याद् उद्वर्तनम् अङ्गकान्तिकरणं मेदःकफालस्यजित् । आयुष्यं हृदयप्रसादि वपुषः कण्डूक्लमच्छर्दिकृत् (छेदकृत्) स्नानाद् एव यथर्तु सेवितम् इदं शीतैर् अशीतैर् जलैः
abhyaṅgaḥ śramavātahā balakaraḥ kāyasya dārḍhyāvahaḥ syād udvartanam aṅgakāntikaraṇaṃ medaḥkaphālasyajit / āyuṣyaṃ hṛdayaprasādi vapuṣaḥ kaṇḍūklamacchardikṛt (chedakṛt) snānād eva yathartu sevitam idaṃ śītair aśītair jalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यायामगुणाः ॥ सामर्थ्यं सकलक्रियासु लघुताम् अङ्गेषु दीप्तिं परां अग्नेः पाटवम् इन्द्रियेषु लघुतां छेदं परं मेदसः । उत्साहं मनसः शरीरदृढतां शान्तिं बलाद् व्यापदां च्यायामः शिशिरे वसन्तसमये कुर्याद् धिमे सेवितः
atha vyāyāmaguṇāḥ // sāmarthyaṃ sakalakriyāsu laghutām aṅgeṣu dīptiṃ parāṃ agneḥ pāṭavam indriyeṣu laghutāṃ chedaṃ paraṃ medasaḥ / utsāhaṃ manasaḥ śarīradṛḍhatāṃ śāntiṃ balād vyāpadāṃ cyāyāmaḥ śiśire vasantasamaye kuryād dhime sevitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यायामवर्ज्योः ॥ वातामयः पित्तरुजान्विताश् च बालो ऽतिवृद्धो ऽपि कृशो ऽतिजीर्णः (प्य् अर्जार्णी) । मन्दानलः स्निग्धरसान्नवर्जी व्यामामकालेषु विवर्जनीयाः
atha vyāyāmavarjyoḥ // vātāmayaḥ pittarujānvitāś ca bālo 'tivṛddho 'pi kṛśo 'tijīrṇaḥ (py arjārṇī) / mandānalaḥ snigdharasānnavarjī vyāmāmakāleṣu vivarjanīyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाल्यां यथानावरणीकृतायां असंहितायां न च साधुपाकः । अनाप्तनिद्रस्य तथा नरेन्द्राः व्यायामहीनस्य न चानुपाकः
sthālyāṃ yathānāvaraṇīkṛtāyāṃ asaṃhitāyāṃ na ca sādhupākaḥ / anāptanidrasya tathā narendrāḥ vyāyāmahīnasya na cānupākaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पादमर्दनगुणाः ॥ वातव्याधिहरं कफप्रशमनं कान्तिप्रसादावहं त्वग्वैवर्ण्यविनाशनं रुचिकरं सर्वाङ्गदार्ढ्यप्रदम् । अग्नेर् दीप्तिकरं बलोपजननं प्रस्वेदमेदो ऽपहं पद्भयां मर्दनम् आदिशन्ति मुनयः श्रेष्ठं सदा प्राणिनाम्
atha pādamardanaguṇāḥ // vātavyādhiharaṃ kaphapraśamanaṃ kāntiprasādāvahaṃ tvagvaivarṇyavināśanaṃ rucikaraṃ sarvāṅgadārḍhyapradam / agner dīptikaraṃ balopajananaṃ prasvedamedo 'pahaṃ padbhayāṃ mardanam ādiśanti munayaḥ śreṣṭhaṃ sadā prāṇinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पादमर्दनवर्ज्याः ॥ सुकुमारस्य मन्दाग्नेः किंचित् क्षीणबलस्य च । पित्तलस्यापि नो कार्यं कदाचित् पादमर्दननम्
atha pādamardanavarjyāḥ // sukumārasya mandāgneḥ kiṃcit kṣīṇabalasya ca / pittalasyāpi no kāryaṃ kadācit pādamardananam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भयां मर्दनितस्य च । व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयम् इवोरगाः
vyāyāmasvinnagātrasya padbhayāṃ mardanitasya ca / vyādhayo nopasarpanti vainateyam ivoragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्णवर्णं कुरुते शरीरं दृढत्वम् अङ्गे च ददाति सद्यः । सर्वक्रियालाघवम् आतनोति संमर्दनं मल्लवरैः कृतं यत्
suvarṇavarṇaṃ kurute śarīraṃ dṛḍhatvam aṅge ca dadāti sadyaḥ / sarvakriyālāghavam ātanoti saṃmardanaṃ mallavaraiḥ kṛtaṃ yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातव्याधिं जयति कुरुते ॥॥॥॥॥ । सर्वपते मम चैष सग्रस् तस्या स एव समयः क्षुधितो पदैव
vātavyādhiṃ jayati kurute .......... / sarvapate mama caiṣa sagras tasyā sa eva samayaḥ kṣudhito padaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः क्षौध्यलोभ्यभावेन कुर्याद् आह च भोजनम् । सुप्तव्यालां निलाव्याधीन् ध्यादीन् सो ऽन्यथा यः प्रबोधतेत्
yaḥ kṣaudhyalobhyabhāvena kuryād āha ca bhojanam / suptavyālāṃ nilāvyādhīn dhyādīn so 'nyathā yaḥ prabodhatet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः कोकवन्यमद्गाकामि स नक्तं भोक्तुम् अर्हति । संभोक्ता वासरेयश् च रात्रौर् एताश् चकोरवत् (?)
yaḥ kokavanyamadgākāmi sa naktaṃ bhoktum arhati / saṃbhoktā vāsareyaś ca rātraur etāś cakoravat (?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भोजननियमाः ॥ हृन्नाभिपद्मसंकोचश् चण्डरोचेर् अपायतः । अतो नक्तं न भोक्तव्यं वैद्यविद्याविदां वरैः
atha bhojananiyamāḥ // hṛnnābhipadmasaṃkocaś caṇḍarocer apāyataḥ / ato naktaṃ na bhoktavyaṃ vaidyavidyāvidāṃ varaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवार्चां भोजनं निद्राम् आकाशे न प्रकल्पयेत् । नान्धकारे च सन्ध्यायां नाविताने निकेतने
devārcāṃ bhojanaṃ nidrām ākāśe na prakalpayet / nāndhakāre ca sandhyāyāṃ nāvitāne niketane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्तौ स्वादे मलोत्सर्गे यः संबाधासमाकुलः । निःशङ्कत्वात्ययात् तस्य कोकनस्यूर्मदापमाः (?) ॥ विवर्णास्विन्नविक्लिन्नविगन्धिविरसस्थिति । अतिजीर्णम् असात्म्यं च नाद्याद् अन्नं च वारितम्
bhuktau svāde malotsarge yaḥ saṃbādhāsamākulaḥ / niḥśaṅkatvātyayāt tasya kokanasyūrmadāpamāḥ (?) // vivarṇāsvinnaviklinnavigandhivirasasthiti / atijīrṇam asātmyaṃ ca nādyād annaṃ ca vāritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्त्वा वर्ज्यानि ॥ का (भा) सकापोतपायसयानवाहबहुपयः (हूदकम्) । भोजनानन्तरं सेव्यं न जातु हितम् इच्छता
bhuktvā varjyāni // kā (bhā) sakāpotapāyasayānavāhabahupayaḥ (hūdakam) / bhojanānantaraṃ sevyaṃ na jātu hitam icchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजनविधिः ॥ हितं परिमितं पक्वं नेत्रनासारसप्रियम् । परीक्षितं च भुञ्जीत न द्रुतं न विलम्बितम्
bhojanavidhiḥ // hitaṃ parimitaṃ pakvaṃ netranāsārasapriyam / parīkṣitaṃ ca bhuñjīta na drutaṃ na vilambitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यशनमध्यशनं शमनमशतं (समशनविषम् आशनं) च संत्याज्यम् । कुर्याद् यच् छोक्तशमनं बलजीवितपेशलं क्रमशः (?)
atyaśanamadhyaśanaṃ śamanamaśataṃ (samaśanaviṣam āśanaṃ) ca saṃtyājyam / kuryād yac choktaśamanaṃ balajīvitapeśalaṃ kramaśaḥ (?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजनक्रमः ॥ आदौ स्वादु स्निग्धं तन्मध्ये लवलमलापू (लवणम् अम्लम् उ)पभोज्यम् । रूक्षं द्रवं च पश्चान् न च भुक्ते भक्षयेत् क्वचित् किंचित्
bhojanakramaḥ // ādau svādu snigdhaṃ tanmadhye lavalamalāpū (lavaṇam amlam u)pabhojyam / rūkṣaṃ dravaṃ ca paścān na ca bhukte bhakṣayet kvacit kiṃcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेश् चातुर्विध्यम् ॥ मधुस् तिक्तो (मन्दस् तीक्ष्णो) विषमः समश् च वह्निश् चतुर्विधः पुंसाम् । लघु मन्दे गुरुस् तिक्तं (तीक्ष्णे) त्वद् याद् विषमे समं समे ऽप्य् अद्यात्
agneś cāturvidhyam // madhus tikto (mandas tīkṣṇo) viṣamaḥ samaś ca vahniś caturvidhaḥ puṃsām / laghu mande gurus tiktaṃ (tīkṣṇe) tvad yād viṣame samaṃ same 'py adyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भोजनसङ्खयाप्रस्तावः ॥ जीर्यत्य् अन्नं सुखं भुक्तम् एकवारं यद् ऋच्छया । द्विकालम् अपि भुञ्जीत समाग्निस् त्व् अर्धमात्रया
atha bhojanasaṅkhayāprastāvaḥ // jīryaty annaṃ sukhaṃ bhuktam ekavāraṃ yad ṛcchayā / dvikālam api bhuñjīta samāgnis tv ardhamātrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कठिनं दुर्जरं यच् च यद् विदाहकां भवेत् । तत् सर्वं निशि वर्ज्यं स्याद् द्रवं लघु च शीलयेत्
kaṭhinaṃ durjaraṃ yac ca yad vidāhakāṃ bhavet / tat sarvaṃ niśi varjyaṃ syād dravaṃ laghu ca śīlayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रौञ्चः प्रमोदति विरौति च ताम्रचूडः छर्दिं शुकः प्रतनुते दहते कपिश् च
krauñcaḥ pramodati virauti ca tāmracūḍaḥ chardiṃ śukaḥ pratanute dahate kapiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तश्वेते चकोरस्य लोचने विषदर्शनात् । गतिश् च लक्षि (स्खलति) हंसस्य लीयन्ते चात्र मक्षिकाः
raktaśvete cakorasya locane viṣadarśanāt / gatiś ca lakṣi (skhalati) haṃsasya līyante cātra makṣikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा लवणसंपर्कात् स्फुटस्फुटति पावकः । केषु (विष) दुष्टान्नसंपर्कस् तथा च सुप्रतीयते
yathā lavaṇasaṃparkāt sphuṭasphuṭati pāvakaḥ / keṣu (viṣa) duṣṭānnasaṃparkas tathā ca supratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.