अथातो मात्राशितीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्त्रेयादयो महर्षयः॥
athāto mātrāśitīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurāttreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.11
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.11
मात्राशी स्यात्। मात्रा पुनरग्निबलाहारद्रव्यापेक्षिणी। कुक्षेरप्रतिपीडनमाहारेण हृदयस्यासंरोधः पार्श्वयोरविपाटनमनतिगौरवमुदरस्य प्रीणनमिन्द्रियाणां क्षुत्पिपासोपरतिः स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासभाष्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं बलवर्णोपचयकरत्वं चेति मात्राया लक्षणम्॥
mātrāśī syāt| mātrā punaragnibalāhāradravyāpekṣiṇī| kukṣerapratipīḍanamāhāreṇa hṛdayasyāsaṃrodhaḥ pārśvayoravipāṭanamanatigauravamudarasya prīṇanamindriyāṇāṃ kṣutpipāsoparatiḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāyā lakṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिभागसौहित्यमर्द्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते। लघूनामपि नातिसौहित्यम्। अनिलानलगुणबहुलानि हि लघूनि तुल्यगुणत्वादग्निसन्धुक्षणान्यविधिना चाल्पदोषाणि। इतराणि तु पृथिवीसलिलगुणबहुलान्यसामान्याद्विपरीतान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्। अमात्रा पुनरशनस्य हीनताधिक्यं च। तत्र हीनमात्रमशनं बलवर्णोपचयमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं विबन्धकृदवृष्यमनौजस्यं सारविध्मापनमलक्ष्मीजननमशीतेश्च वातविकाराणामायतनम्। अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपनमाहुः। तेन हि प्रपीड्यमाना वातादयो युगपत्प्रकुपिताः कुक्ष्यैकदेशस्थास्तदेवापरिपक्वमाविश्य विष्टम्भयन्तोऽलसकमभिनिर्वर्तयन्ति। सहसा वाधरोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां प्रत्त्यावयन्तो विषूचिकाम्॥
tribhāgasauhityamarddhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate| laghūnāmapi nātisauhityam| anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadoṣāṇi| itarāṇi tu pṛthivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt| amātrā punaraśanasya hīnatādhikyaṃ ca| tatra hīnamātramaśanaṃ balavarṇopacayamanobuddhīndriyopaghātakaraṃ vibandhakṛdavṛṣyamanaujasyaṃ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanam| atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopanamāhuḥ| tena hi prapīḍyamānā vātādayo yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadeśasthāstadevāparipakvamāviśya viṣṭambhayanto'lasakamabhinirvartayanti| sahasā vādharottarābhyāṃ mārgābhyāṃ prattyāvayanto viṣūcikām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च। प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते। आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः॥
api ca| prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate| āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः। सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका॥
vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषप्रलापकम्पमूर्च्छभ्रमजृम्भोद्वेष्टनाक्षिप्रवेशशिरोहृदयातिरुक्सिरा कुञ्चनस्तम्भनानि करोति। पित्तं पुनर्ज्वरातिसारान्तर्दाहवैवर्ण्यतृष्णामदभ्रमप्रलयानि। श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकप्रसेकाङ्गसादाविपाकशीतज्वरगात्रगौरवाणि विशेषतस्तु दुर्बलस्याल्पवह्नेर्बहुश्लेष्मणोवातमूत्रपुरीषवेगविधारिणोऽन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणाविबद्धमार्गमलसत्वादबहिर्मुखीभवत् छर्द्यतीसारवर्ज्यानि यथोक्तानि शूलादीन्युपजनयत्यतिमात्राणि। सोऽलसः। अतिमात्रदुष्टास्तु दोषाः शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति ततस्तमलसकमसाध्यं ब्रुवते॥
tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣapralāpakampamūrcchabhramajṛmbhodveṣṭanākṣipraveśaśirohṛdayātiruksirā kuñcanastambhanāni karoti| pittaṃ punarjvarātisārāntardāhavaivarṇyatṛṣṇāmadabhramapralayāni| śleṣmā tu chardyarocakaprasekāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi viśeṣatastu durbalasyālpavahnerbahuśleṣmaṇovātamūtrapurīṣavegavidhāriṇo'nnapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇāvibaddhamārgamalasatvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathoktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi| so'lasaḥ| atimātraduṣṭāstu doṣāḥ śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṃ bruvate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनः पुनरामदोषमामविषमामनन्ति। विषसदृशलिङ्गत्वात्। तत्परमसाध्यानाम्। अशुकारितया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च। न च केवलं मात्रयैव कृत्स्नमाहारफलमवाप्तुं शक्यं स्वभावादीनां भिन्नफलत्वात्॥
viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamāmananti| viṣasadṛśaliṅgatvāt| tatparamasādhyānām| aśukāritayā viruddhopakramatvācca| na ca kevalaṃ mātrayaiva kṛtsnamāhāraphalamavāptuṃ śakyaṃ svabhāvādīnāṃ bhinnaphalatvāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि। गुरुरूक्षशुष्कशीतद्विष्टविष्टम्भिविदाअह्यशुचिविरुद्धात्यम्बुपानद्रवमकाले काले वा कामक्रोधलोभेर्ष्याद्व्रीशोकोद्वेगभयक्षुदुपतप्तेन वा यदन्नपानमुपयुज्यते तदप्याममेव प्रदूषयति॥
tathā hi| gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāahyaśuciviruddhātyambupānadravamakāle kāle vā kāmakrodhalobherṣyādvrīśokodvegabhayakṣudupataptena vā yadannapānamupayujyate tadapyāmameva pradūṣayati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र साध्यमानं दुष्टमलसीभूतमुल्लिखेत् पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि। तथात्वच्छर्दयन्तमतिलीनदोषं कृष्णानागदन्तीकल्कयुक्तं पाययेत्। मदनफलकषायं वा पिप्पलीसिद्धार्थकल्कयुक्तम्। दन्तीमागधिकावचूर्णितं वा कोशातकीरसम्। अवस्थापेक्षी वा वमनकल्पोक्तानि तीक्ष्णवमनानि। ततः स्वेदवर्त्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेत्॥
tatra sādhyamānaṃ duṣṭamalasībhūtamullikhet pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri| tathātvacchardayantamatilīnadoṣaṃ kṛṣṇānāgadantīkalkayuktaṃ pāyayet| madanaphalakaṣāyaṃ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam| dantīmāgadhikāvacūrṇitaṃ vā kośātakīrasam| avasthāpekṣī vā vamanakalpoktāni tīkṣṇavamanāni| tataḥ svedavarttipraṇidhānābhyāmupācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च। सद्यः सम्यग्विशुद्धस्य शाम्यन्ति तदुपद्रवाः। शूले निरन्नकोष्ठेऽद्भिः कोष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत्॥
api ca| sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ| śūle nirannakoṣṭhe'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गुप्रतिविषाव्योषसौवर्चलवचाभयाः। अथवा पिप्पलीमूलं त्रिवृतादारुसैन्धवम्॥
hiṅguprativiṣāvyoṣasauvarcalavacābhayāḥ| athavā pippalīmūlaṃ trivṛtādārusaindhavam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुण्ठीः सक्षीरलवणपिप्पलीमरिचानि च। पाठाम्लवेतसक्षारयवानीपौष्कराणि वा॥
śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca| pāṭhāmlavetasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाग्निकुष्ठ सुवर्चिकाक्षारबिडाजमोजम्। शूलोदरानाहविषूचिकार्शोहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम्॥
dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭha suvarcikākṣārabiḍājamojam| śūlodarānāhaviṣūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुस्ताजमोजपूजीकवचाशुण्ठ्यग्निधान्यकैः। सवालकशठीबिल्वैः क्वाथं तृट्च्छूलवान् पिबेत्॥
mustājamojapūjīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ| savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭcchūlavān pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रास्नाकट्फलषङ्ग्रन्थाबृहतीद्वयजोङ्गकैः। गुग्गुल्वतिविषाकुष्ठपत्रत्र्याघ्रनखाम्बुदैः। कुर्याच्छुष्कैः समूत्रैर्वा लेपोद्वर्त्तनधूपनम्॥
rāsnākaṭphalaṣaṅgranthābṛhatīdvayajoṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatratryāghranakhāmbudaiḥ| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvarttanadhūpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरुक्चानद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत्। दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः॥
sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवचूर्णश्च सक्षारतक्रः कोष्ठार्तिजित् परम्। योजयेत्सैन्धवान्तैश्च वर्तिं विण्मूत्रसङ्ग्रहे॥
yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijit param| yojayetsaindhavāntaiśca vartiṃ viṇmūtrasaṅgrahe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्। विषूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते॥
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet| viṣūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विक्षारजीर्णपिण्याककुष्ठारुष्करचित्रकैः। सशुक्तसैन्धवैस्तैलं पक्वमभ्यञ्जने हितम्॥
dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ| saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुच्छर्दितविरिक्तस्य गात्रायामेऽतिदारुणे। भल्लातकमधूच्छिष्टजीर्णपिण्याकनागरैः। घृततैलं पचेत्साम्लैस्तच्च खल्लीघ्नमुत्तमम्॥
succharditaviriktasya gātrāyāme'tidāruṇe| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghṛtatailaṃ pacetsāmlaistacca khallīghnamuttamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वक्पत्ररास्नागरुशिग्रुकुष्ठैरम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः। उद्वर्त्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि॥
tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvarttanaṃ khalliviṣūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्। सामान्येनेति सिद्धोक्ता विषूच्यलसकक्रिया॥
tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret| sāmānyeneti siddhoktā viṣūcyalasakakriyā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं दोषोपलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधं वह्निसन्धुक्षणार्थं च। अजीर्णाहारं पुनर्न पाययेत्। यत आमदोषदुर्बलो ह्यग्निर्युगपदामदोषमौषधमाहारजातं चाशक्तः पक्तुम्॥
āmadoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ doṣopaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca| ajīrṇāhāraṃ punarna pāyayet| yata āmadoṣadurbalo hyagniryugapadāmadoṣamauṣadhamāhārajātaṃ cāśaktaḥ paktum||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि चैषा विभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतानलबलमातुरं सहसैवातिपातत्येत्। आमदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपशमो भवति॥
api caiṣā vibhramo'tibalatvāduparatānalabalamāturaṃ sahasaivātipātatyet| āmadoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivopaśamo bhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तु त्रिविधम्। लङ्घनं लङ्घनपाचनमवसेचनं च। तत्र लङ्घनमल्पदोषाणाम्। तेन ह्यनिलानलवृध्या वातातपपरीत इवाल्पः सलिलाशयोऽल्पदोषः प्रशोषमापद्यते। लङ्घनपाचनाभ्यां मध्यदोषे वातातपाभ्यां पांसुभस्मावकिरणैरिव चानतिमहान् सलिलाशयः। बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यम्। न ह्यस्राविते पल्वलोदकौघे शाल्यादिपुष्टिर्भवति॥
tattu trividham| laṅghanaṃ laṅghanapācanamavasecanaṃ ca| tatra laṅghanamalpadoṣāṇām| tena hyanilānalavṛdhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayo'lpadoṣaḥ praśoṣamāpadyate| laṅghanapācanābhyāṃ madhyadoṣe vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ| bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam| na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सन्तर्पणनिमित्तानां नान्तरेणापतर्पणमस्ति शान्तिः। अपतर्पणनिमित्तानां च नान्तरेण सन्तर्पणमिति। एवमन्येषामपि व्याधीनां यथास्वं निदानविपरीतमौषधमेवावचारयेत्। सति त्वनुबन्धे निदानविपरीतमपास्य व्याधिविपरीतमेव तदर्थकारि वा। विमुक्तामदोषस्य पुनः परिपक्वामदोषशेषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विविधस्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यम्। प्रसमीक्ष्य दोषौषधादीनामवस्थान्तराणि। भवन्ति चात्र॥
tasmātsantarpaṇanimittānāṃ nāntareṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ| apatarpaṇanimittānāṃ ca nāntareṇa santarpaṇamiti| evamanyeṣāmapi vyādhīnāṃ yathāsvaṃ nidānaviparītamauṣadhamevāvacārayet| sati tvanubandhe nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītameva tadarthakāri vā| vimuktāmadoṣasya punaḥ paripakvāmadoṣaśeṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vividhasnehapānaṃ ca yuktyā prayojyam| prasamīkṣya doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi| bhavanti cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञः छर्द्यर्दितोऽन्तर्गतताम्रनेत्रः। क्षामस्वरः स्रस्तसमस्तसन्धिर्यायान्नरोऽसौ पुनरागमाय॥
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaḥ chardyardito'ntargatatāmranetraḥ| kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समावाप्य च मातुलुङ्ग्याः। छयाविशुष्का गुलिकाः कृतास्ता हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन॥
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ| chayāviśuṣkā gulikāḥ kṛtāstā hanyurviṣūcīṃ nayanāñjanena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरीषनक्ताह्वफणिज्जबीजत्रायन्त्यपामाअर्गफलैश्च वर्त्तिः। बस्तस्य मूत्रेण विषूचिकाघ्नी प्रलेपधूपाञ्जननस्ययोगैः॥
śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmāargaphalaiśca varttiḥ| bastasya mūtreṇa viṣūcikāghnī pralepadhūpāñjananasyayogaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजीर्णं च कफादामं विष्टब्धमनिलाद्भवेत्। विदग्धं पित्तकोपेन त्रिप्रकारमिति स्मृतम्॥
ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ viṣṭabdhamanilādbhavet| vidagdhaṃ pittakopena triprakāramiti smṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोफो गण्डाक्षिकूटयोः। उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्त्तते॥
tatrāme gurutotkledaḥ śopho gaṇḍākṣikūṭayoḥ| udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः। मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्॥
viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ| malavātāpravṛttiśca stambho moho'ṅgapīḍanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्तच्च विविधा रुजाः। उद्गारश्च साधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते॥
vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittacca vividhā rujāḥ| udgāraśca sādhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लङ्घनं कार्यमामे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्। विदग्धे वमनं यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्॥
laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रगीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका। कफवातानुविद्धामलिङ्गा तत्समसाधना॥
ragīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे। तत्राभुक्त्वा दिवस्वप्यात् क्षुद्वानद्याल्लघुप्रति॥
rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave| tatrābhuktvā divasvapyāt kṣudvānadyāllaghuprati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यामैश्चतुर्भिर्द्वाभ्यां च भोज्यभैषज्ययोः समे। पाकोऽग्नौयुक्तयोर्द्राक्च तीक्ष्णे मन्दे पुनश्चिरात्॥
yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnauyuktayordrākca tīkṣṇe mande punaścirāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभक्तमौषधं तस्मान्मन्दाग्नेरवचारयेत्। पूर्वाह्णे भोजनं सात्म्यं लघु दीपनबृंहणम्॥
sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet| pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति। अजीर्णे सायमाशे तु प्रातराशो हि दुष्यति॥
prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवा प्रबोध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्। तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः॥
divā prabodhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यायामाच्च विचाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः। न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः॥
vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमत्यन्तेन न दुष्यति। अविदग्धेष्विव पयस्स्वन्यत्संमिश्रितं पयः॥
aklinneṣvannamāsiktamatyantena na duṣyati| avidagdheṣviva payassvanyatsaṃmiśritaṃ payaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च। यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते सर्वधातवः॥
rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte sarvadhātavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लिन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति। विदग्धेषु पयस्स्वन्यात् पयस्तप्तेष्विवापितम्। नैशे तस्मादजीर्णेऽन्ने नान्यद्भुञ्जीत भोजनम्॥
klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payassvanyāt payastapteṣvivāpitam| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः। लघुता क्षुत्पिपास च जीर्णाहारस्य लक्षणम्॥
udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ| laghutā kṣutpipāsa ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायः प्रज्ञापराधेन रोगग्रामः प्रजायते। नृणामशनलुब्धानां विशेषेण विषूचिका॥
prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate| nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa viṣūcikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषोपनद्धं यदि लीनमन्नं पित्तोल्बणरयावृणुयान्न वह्निम्। जायेत दुष्टा तु ततो बुधुक्षा या मन्दबुद्धीन् विषवन्निहन्ति॥
doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittolbaṇarayāvṛṇuyānna vahnim| jāyeta duṣṭā tu tato budhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.