अथातो महाकषायसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto mahākaṣāyasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.15
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.15
आनन्त्यादौषधानामामयानां चानन्ता एव कषायाः। ये तु सुतरामुपयोगवन्तः प्रकर्षवर्तिनो वा ते जीवनीयादिसंज्ञाः। प्रत्येकं दशकषायसंयोगात् पञ्चचत्वारिंशन्महाकषाया वक्ष्यन्ते। तत्प्रतिपत्यर्थमेव मन्दबुद्धीनाम्। बुद्धिमतामुदाहरणामात्रप्रदर्शनार्थम्। शक्यं हि बुद्धिमद्भिः स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणान् गुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाक्षोडविदारीकन्दादिष्वपि तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुम्। यथोक्तानुसरणमेव तु श्रेयो मन्दबुद्धेरिति। व्यस्ताश्च ते चत्वारि पञ्चाशदधिकानि तदभिधानान्येव। यद्यपि तानि तान्येव द्रव्याणीति द्रव्यसङ्करः कषायेषु तथापि न संज्ञाविरोधः। एकस्यापि बहुकार्यनिर्वर्तनात्। तत्र लवणवर्ज्या रसाः कल्पनायां कषाया इत्युचयन्ते। तद्योनित्वात्। लवणस्य यतो निर्यासादिकल्पनानामसम्भवः। पृथगुपयोगोपकाररहितत्वाच्च नैरथक्यमिति॥
ānantyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ| ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ| pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante| tatpratipatyarthameva mandabuddhīnām| buddhimatāmudāharaṇāmātrapradarśanārtham| śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān guṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārīkandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathoktānusaraṇameva tu śreyo mandabuddheriti| vyastāśca te catvāri pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva| yadyapi tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyeṣu tathāpi na saṃjñāvirodhaḥ| ekasyāpi bahukāryanirvartanāt| tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucayante| tadyonitvāt| lavaṇasya yato niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ| pṛthagupayogopakārarahitatvācca nairathakyamiti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र। जीवन्तीकाकोल्यौ द्वे मेदे मुद्गमाषपर्ण्यौ च। ऋषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः॥
bhavati cātra| jīvantīkākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| ṛṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाट्या बला पयस्याकाकोल्याविक्षुवाजिगन्धे च। क्षीरिणिराजक्षवके भारद्वाजी च बृंहणीयोऽयम्॥
vāṭyā balā payasyākākolyāvikṣuvājigandhe ca| kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛṃhaṇīyo'yam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हैमवती चिरिबिल्वं मुस्ता कुष्ठं वचा हरिद्रे च। चित्रककटुकातिविषा वर्गोयं लेखनीयाख्यः॥
haimavatī ciribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca| citrakakaṭukātiviṣā vargoyaṃ lekhanīyākhyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्कैरण्डौ चित्रा चित्रकचिरिबिल्वशङ्खिनीसरला। हेमक्षीरी कटुका वह्निमुखी भेदनीयोऽयम्॥
arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralā| hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyo'yam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुमधुकपृश्निपर्णीकट्फललोध्रप्रियङ्गुधातक्यः। अम्बष्ठकी समङ्गा मोचरसश्चेति सन्धानः॥
madhumadhukapṛśniparṇīkaṭphalalodhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गुमरिचाम्लवेतस दीप्यकभल्लातकास्थिसंयोगात्। वर्गः सपञ्चकोलो निर्दिष्टो दीपनीयोऽयम्॥
hiṅgumaricāmlavetasa dīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt| vargaḥ sapañcakolo nirdiṣṭo dīpanīyo'yam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्र्यतिरसा पयस्या ऋष्यप्रोक्ता स्थिरा बलातिबला। इति बल्यो दशकोऽयं हयगन्धा रोहिणी ऋषभः॥
aindryatirasā payasyā ṛṣyaproktā sthirā balātibalā| iti balyo daśako'yaṃ hayagandhā rohiṇī ṛṣabhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्दनतुङ्गपयस्या सितालतामधुकपद्मकोशरिम्। वर्ण्यो गणोयमुदितो मञ्जिष्ठासारिवासहितः॥
candanatuṅgapayasyā sitālatāmadhukapadmakośarim| varṇyo gaṇoyamudito mañjiṣṭhāsārivāsahitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसपदीबृहतीद्वयमृद्वीकासारिवेक्षुमूलानि। कैडर्यमधुककृष्णाः सविदार्यः कण्ठजननानि॥
haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षाम्लबदरदाडिमकुवलाम्राम्रातालिकुचकरमर्दम्। हृद्यं समातुलुङ्गाम्लवेतसं विद्धि वर्गमिमम्॥
vṛkṣāmlabadaradāḍimakuvalāmrāmrātālikucakaramardam| hṛdyaṃ samātuluṅgāmlavetasaṃ viddhi vargamimam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागरचविकाचित्रकविडङ्गमूर्वामृतावचामुस्ताः। सहपिप्पलीपटोलास्तृप्तिघ्नोऽयं गणः प्रथितः॥
nāgaracavikācitrakaviḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmustāḥ| sahapippalīpaṭolāstṛptighno'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटजफलबिल्वचित्रकमहौषधप्रतिविषावचाचविकाः। धन्वयवासं पथ्या दारुहरिद्रागणोऽयमर्शोघ्नः॥
kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| dhanvayavāsaṃ pathyā dāruharidrāgaṇo'yamarśoghnaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खदिरामलकारुष्करनिशाभयासप्तपर्णकरवीराः। कुष्ठाघ्नाश्चतुङ्गुलविडङ्गजातिप्रवालाश्च॥
khadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsaptaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhāghnāścatuṅgulaviḍaṅgajātipravālāśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नलदकृतमालचन्दनसर्षपघननिम्बकुटजमधुकानि। कण्डूं दारुहरिद्रासनक्तमालानि निघ्नन्ति॥
naladakṛtamālacandanasarṣapaghananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṃ dāruharidrāsanaktamālāni nighnanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षीवमरिचकेबुकविडङ्गगण्डीरकिणिहिनिर्गुण्ड्यः। घ्नन्ति क्रिमीन् श्वदंष्ट्राविषाखुपर्ण्यस्तथा न चिरात्॥
akṣīvamaricakebukaviḍaṅgagaṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ghnanti krimīn śvadaṃṣṭrāviṣākhuparṇyastathā na cirāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जिष्ठाश्लेष्मातकरजनीसुवहाशिरीषपालिन्द्यः। सैलाचन्दनकत्काः ससिन्दुवारा विषं घ्नन्ति॥
mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālindyaḥ| sailācandanakatkāḥ sasinduvārā viṣaṃ ghnanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालिकुशकाशषष्टिकवीरणदर्भेक्षुवालिकेक्षूणाम्। तद्वद् गुन्द्रोत्कटयोर्मूलमलं स्तन्यजननाय॥
śālikuśakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣuvālikekṣūṇām| tadvad gundrotkaṭayormūlamalaṃ stanyajananāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाठानागरसुरतरुघनामृतासारिवेन्द्रयवमूर्वाः। कटुकाकिराततिक्तं वर्गोऽयं स्तन्यशुद्धिकरः॥
pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṃ vargo'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदाकाकोलीद्वयवृक्षरुहाजीवकर्षभकुलिङ्गाः। शुक्रजननो गणोऽयं सह जटिलाशूर्पपर्णीभिः॥
medākākolīdvayavṛkṣaruhājīvakarṣabhakuliṅgāḥ| śukrajanano gaṇo'yaṃ saha jaṭilāśūrpaparṇībhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठैलवालुककट्फलकाण्डेक्ष्विक्ष्वब्धिफेनकोशीरैः। वसुकेक्षुरकैः शुक्रं शुध्येत् सकदम्बनिर्यासैः॥
kuṣṭhailavālukakaṭphalakāṇḍekṣvikṣvabdhiphenakośīraiḥ| vasukekṣurakaiḥ śukraṃ śudhyet sakadambaniryāsaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्राक्षाकाकोलीद्वय मधुपर्णीमधुकजीवकविदार्यः। स्नेहोपगाः समेदा जीवन्तीशालिपर्णीकाः॥
drākṣākākolīdvaya madhuparṇīmadhukajīvakavidāryaḥ| snehopagāḥ samedā jīvantīśāliparṇīkāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौभञ्जनकपुनर्नववृश्चीवकुलत्थमाषबदराणि। स्वेदोपगानि विद्यात् सयवतिलार्कोरुपूगानि॥
saubhañjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svedopagāni vidyāt sayavatilārkorupūgāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाजाम्रबदरदाडिमयवषष्टिकमातुलुङ्गसेव्यानि। जम्ब्वाम्रपल्लवानि च वमिनिग्रहणानि मृत्सा च॥
lājāmrabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasevyāni| jambvāmrapallavāni ca vaminigrahaṇāni mṛtsā ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागरधन्वयवासकवालकपर्पटकचन्दनगुडूच्यः। भूनिम्बघनपटोली कुस्तुम्बर्यस्तृषं घ्नन्ति॥
nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ| bhūnimbaghanapaṭolī kustumbaryastṛṣaṃ ghnanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहतीद्वयवृक्षरुहापुष्करमूलाभयाकणाशृङ्ग्यः। हिध्मां निघ्नन्ति शटी दुरालभा बदरबीजं च॥
bṛhatīdvayavṛkṣaruhāpuṣkaramūlābhayākaṇāśṛṅgyaḥ| hidhmāṃ nighnanti śaṭī durālabhā badarabījaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शामानन्ता पद्मा कट्वङ्गः पद्मकेसरं लोध्रम्। धातकिकुसुमसमङ्गामोचरसाम्रास्थि विड्ग्रहणम्॥
śāmānantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmakesaraṃ lodhram| dhātakikusumasamaṅgāmocarasāmrāsthi viḍgrahaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बूसल्लकिमधुकं नीलोत्पलकच्छुरातिलश्र्याह्वम्। भृष्टा च मृत् पयस्या सशाल्मली विड्विरजनानि॥
jambūsallakimadhukaṃ nīlotpalakacchurātilaśryāhvam| bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī viḍvirajanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्ब्वाम्रोदुम्बरवटकपीतनप्लक्षपिप्पलाश्मन्तम्। भल्लातसोमवल्कं मूत्रग्रहणाय् निर्दिष्टम्॥
jambvāmrodumbaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| bhallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāy nirdiṣṭam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कमलनलिनकुमुद मधुकसौगन्धिकधातकीलताकुसुमम् मूत्रं नयति विरागं सोत्पलशतपत्रपुण्डरीकं च॥
kamalanalinakumuda madhukasaugandhikadhātakīlatākusumam mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapuṇḍarīkaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षादनीश्वदंष्ट्रादर्भेत्कटवसुकवशिरकुशकाशाः। मूत्रं विरेचयेयुर्गुन्द्रा पाषाणभेदश्च॥
vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrādarbhetkaṭavasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṃ virecayeyurgundrā pāṣāṇabhedaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्राक्षामलकपुनर्नबवृश्चीवदुरालभाभयाकृष्णाः। कासं घ्नन्ति सशृङ्गी तामलकी कण्टकारी च॥
drākṣāmalakapunarnabavṛścīvadurālabhābhayākṛṣṇāḥ| kāsaṃ ghnanti saśṛṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डाम्लवेतसशटी तामलकीसुरसहिङ्गुजीवन्त्यः। पुष्करमूलैलागुरुवर्गोऽयं श्वासशमनाय॥
caṇḍāmlavetasaśaṭī tāmalakīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguruvargo'yaṃ śvāsaśamanāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्राक्षापीलुपरूषकमञ्जिष्ठासारिवामृतापाठाः। त्रिफला चेति गणोऽयं ज्वरस्य शमनाय् निर्दिष्टः॥
drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāmṛtāpāṭhāḥ| triphalā ceti gaṇo'yaṃ jvarasya śamanāy nirdiṣṭaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाडिमफल्गुपरूषकप्रियालयवषष्टिकेक्षुबदराणि। श्रमनाशनानि विद्याद् द्राक्षाखर्ज्जूरसहितानि॥
dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi| śramanāśanāni vidyād drākṣākharjjūrasahitāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मकलाजोशीरं मधुकोत्पलसारिवासितोदीच्यम्। काश्मर्यफलं चन्दनमेष गणो दाहहा प्रोक्तः॥
padmakalājośīraṃ madhukotpalasārivāsitodīcyam| kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नतनागरागुरुवचाधान्यकभूतीकपिप्पलीव्याघ्रयः। शीतं शमयन्त्यचिरात् स्योनाकः साग्निमन्थश्च॥
natanāgarāguruvacādhānyakabhūtīkapippalīvyāghrayaḥ| śītaṃ śamayantyacirāt syonākaḥ sāgnimanthaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिन्दुकप्रियालवीजकसप्तच्छदखदिरकदरबदराणि। अरिमेदवाजिकर्णौ ककुभश्चोदर्दशमनानि॥
tindukapriyālavījakasaptacchadakhadirakadarabadarāṇi| arimedavājikarṇau kakubhaścodardaśamanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकोल्येला सेव्यं निदिग्धिके शालिपृश्निपर्ण्यौ च। घ्नन्त्यङ्गमर्दमचिराचन्दनमधुकोरुबूकं च॥
kākolyelā sevyaṃ nidigdhike śālipṛśniparṇyau ca| ghnantyaṅgamardamacirācandanamadhukorubūkaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्यकमरिचाजाजीगण्डीरं साजगन्धमथ शूलम्। शमयति सपञ्चकोलं शोफं दशमूलमाद्यं च॥
dīpyakamaricājājīgaṇḍīraṃ sājagandhamatha śūlam| śamayati sapañcakolaṃ śophaṃ daśamūlamādyaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुमधुकलाजगैरिकफलिनीमोचरसमृत्कपालानि। संस्थापयन्ति रुधिरं रुधिरं च सशर्करं लोध्रम्॥
madhumadhukalājagairikaphalinīmocarasamṛtkapālāni| saṃsthāpayanti rudhiraṃ rudhiraṃ ca saśarkaraṃ lodhram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलैलवालुकट्फलमोचरसाशोकपद्मकशिरीषम्। स्थापयति वेदनामथ सहतुङ्गकदम्बविदुलं च॥
śailailavālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam| sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैडर्यहिङ्गुचोरकपलङ्कषाशोकरोहिणिवयस्थाः। पूत्यरिमेदो जटिलागोलोमिवचाश्च संज्ञादाः॥
kaiḍaryahiṅgucorakapalaṅkaṣāśokarohiṇivayasthāḥ| pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्री दूर्वामोघाविष्वक्सेना व्यथा शिवारिष्टा। ब्राह्मी सवाट्यपुष्पी शतवीर्या स्थापयेद् गर्भम्॥
aindrī dūrvāmoghāviṣvaksenā vyathā śivāriṣṭā| brāhmī savāṭyapuṣpī śatavīryā sthāpayed garbham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमृता पथ्या धात्री जीवन्ती श्रेयसी स्थिरायुक्ता। मण्डूकपर्ण्यतिरसा स्थापयति पुनर्नवा च वयः॥
amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirāyuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति नानाविधव्याधिविघातार्थमुदाहृताः। योगा रोगातुरवशात् कल्पयेत्तान् यथायथम्॥
iti nānāvidhavyādhivighātārthamudāhṛtāḥ| yogā rogāturavaśāt kalpayettān yathāyatham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.