अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.17
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.17
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्। तस्याधिष्ठानं पृथिवी योनिरुदकं खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ। उत्कर्षेण तु व्यपदेशः। तस्माद्भूतसमवायसम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्। ततश्च नैकदोषा व्याधयः॥
iha hi dravyaṃ pañcamahābhūtātmakam| tasyādhiṣṭhānaṃ pṛthivī yonirudakaṃ khānilānalasamavāyānnirvṛttiviśeṣau| utkarṣeṇa tu vyapadeśaḥ| tasmādbhūtasamavāyasambhavānnaikarasaṃ dravyam| tataśca naikadoṣā vyādhayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र व्यक्तो रसः। अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते। रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी। हिताहितौ प्रभावौ। तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते॥
tatra vyakto rasaḥ| anurasastu rasenābhibhūtatvādavyakto vyakto vā kiñcidante| rasasya tu chedanopaśamane dve karmaṇī| hitāhitau prabhāvau| tadāśrayeṣu ca dravyasaṃjñakeṣu pṛthivyādiṣu guṇāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśādgurvādayo raseṣu sāhacaryādupacaryante||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्दसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्॥
tatra dravyaṃ gurukaṭhinaviśadamandasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṃ pārthivaṃ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्दसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकं उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्॥
dravasnigdhaśītagurumandasāndrasaramṛdupicchilarasaguṇabahulamaudakaṃ upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्॥
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgneyaṃ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वाय्व्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्॥
rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṃ vāyvyaṃ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्॥
sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṃ sauṣiryalāghavakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्॥
itthaṃ ca nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayogavaśāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्। तयोर्हिलाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य॥
tatrāgnimārutātmakaṃ prāyeṇordhvabhāgikam| tayorhilāghavādūrdhvagatitvāccāgneḥ plavanatvācca mārutasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्। तयोर्हि गौरवानिम्नगत्वाच्च तोयस्य॥
bhūmyaudakātmakaṃ tu prāyeṇādhobhāgikam| tayorhi gauravānimnagatvācca toyasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्॥
vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्। तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः। तथानिलात्मकं ग्राहि। अनलात्मकं दीपनपाचनम्। उभयात्मकं लेखनम्। भूम्युदकात्मकं बृंहणम्॥
śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk| tatsaṅkare ca yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati yadevādhikaṃ tadeva tatkāryakaramiti vyapadeśaḥ| tathānilātmakaṃ grāhi| analātmakaṃ dīpanapācanam| ubhayātmakaṃ lekhanam| bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः। तिक्तकषायमधुराः शीताः॥
tatra kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ| tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः। लवणाम्लमधूराःस्निग्धाःसृष्टविण्मूत्रमारुताः॥
tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ| lavaṇāmlamadhūrāḥsnigdhāḥsṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणकषायमधुरा गुरवः। तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः। अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति॥
lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ| tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ| anye punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यं तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः। अपरे पुनः पठन्ति॥
vīryaṃ tu kecid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītoṣṇabhedenāṣṭavidhamāhuḥ| apare punaḥ paṭhanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यं द्रव्यस्य तद्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया। नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा॥
vīryaṃ dravyasya tadjñeyaṃ yadyogāt kriyate kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौधगुणसारभूतानामष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञा विशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते। तथा हि तया रसविपाकगुणान्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः। विशेषवृत्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति। अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः। सत्यपि च क्रियानिर्वर्त्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते॥
tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśeṣaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyate| tathā hi tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ| viśeṣavṛtyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati| ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ| satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभाअगेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति। एवं चाहुः॥
anye tu gurvādīnāmagnīṣomātmakatvādādānavisargavibhāagena kālasya coṣṇaśītātmakatvād dvividhamevāmananti| evaṃ cāhuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ। व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्॥
nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति॥
tatroṣṇaṃ dahanapacanasvedanavilayanānilakaphaśamanāni karoti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि॥
śītaṃ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते। विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयोरम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्। रसैरसौ तुल्यफलः॥
iti vīryamuktaṃ vipākastūcyate| vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayoramlo'mlasya kaṭuritareṣām| rasairasau tulyaphalaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्॥
dravyaguṇaviśeṣeṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराशरस्तु पठति। पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्। चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्॥
parāśarastu paṭhati| pākāstrayo rasānāmamlo'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam| catvāro'nye madhuraṃ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः। तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः॥
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ| teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यं च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरुष्णवीर्यं च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्। तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्॥
tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasebhyaḥ prāyo guṇān doṣakopaśamanatvaṃ ca vidyāt| tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्। यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया। सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च। तथा यवोऽपि। आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्। तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्। अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्षोष्णत्वात् कपित्थं तु रौक्ष्यात् पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्। आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्। लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात् कफं जयति। कटुकापि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च। लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः। पलाण्डुश्च। स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्। वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया। स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्यार्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति। कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति न तु पित्तं उष्णवीर्यत्वात्। कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्॥
rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam| yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā| sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca| tathā yavo'pi| ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt| tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram| amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt pittaṃ tu śītavīryatvāt| āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam| lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati| kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca| laśuno'pi snehauṣṇyagauravaiḥ| palāṇḍuśca| sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam| vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā| snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyārkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti| kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt| kaṣāyaśca kulattho'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्। किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्। द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन॥
tasmāt| kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| dravyaṃ guṇena vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदद् द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते। अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्त्वं प्रपद्यते॥
yadad dravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇattvaṃ prapadyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते॥
viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति। बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्॥
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने। नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा॥
viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane| nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः। एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते॥
rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ| ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः। सह वृत्त्या स्थिताः क्षीरे नत्वानूपौदकामिषे॥
mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ| saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre natvānūpaudakāmiṣe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः। स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः॥
guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ| sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च। वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया॥
rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca| vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु। गुणास्वादादीभेदेन रसषट्कं न युज्यते॥
madhuraskandhanirdiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu| guṇāsvādādībhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वास्वादलक्षणात्। भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते॥
astu bhedādasaṅkhyatvamaikyaṃ vāsvādalakṣaṇāt| bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo'lpena kalpyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कीर्णत्वात् फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते। गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्॥
saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivakṣyate| gurvādīnāṃ viśeṣe'pi svajāteranatikramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः। दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु॥
saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः। आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्॥
na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ| ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुर्वाअंद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथागुणाः। परसामर्थ्यहीनत्वात् गुणा एवेतरे गुणाः॥
gurvāaṃdyā vīryamucyante śaktimanto'nyathāguṇāḥ| parasāmarthyahīnatvāt guṇā evetare guṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्। यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्॥
yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली। यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः॥
yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukāpi na pippalī| yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादृद्ष्टो यवः स्यादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः। दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी॥
yasmādṛdṣṭo yavaḥ syādurgururapyanilapradaḥ| dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇāpyagnisādinī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः। स्वादुपाकोऽपि चलकृत् स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्॥
kaṭupāko'pi pittaghno mudgo māṣastu pittalaḥ| svādupāko'pi calakṛt snigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते। वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्याक्षकीफलम्॥
rasaḥ svāduryathā caitattathānyeṣvapi dṛśyate| vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु। कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्॥
kurute dadhi gurveva vahniṃ pārāvataṃ na tu| kapitthaṃ dāḍimaṃ sāmlaṃ grāhi nāmalakīphalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी। अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तुते॥
kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī| apradhānāḥ pṛthak tasmādrasādyāḥ saṃśritāstute||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्। रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्॥
prabhāvaśca yato dravye dravyaṃ śreṣṭhamato matam| rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी। मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्॥
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī| madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्। लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः॥
kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथो विरुद्धान् वातादीन् लोहिताद्या जयन्ति यत्। कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्॥
mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये। मणिमन्त्रौषधीनां च यत् कर्मविविधात्मकम्॥
śirīṣādirviṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye| maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yat karmavividhātmakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शल्याहरणपुञ्जन्मरक्षायुर्द्धीवशादिकम्। दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः॥
śalyāharaṇapuñjanmarakṣāyurddhīvaśādikam| darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरेचयति यद् वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा। ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च॥
virecayati yad vṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā| ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādi ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत् प्रपञ्चेन वर्णितम्। तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते॥
mātrādi prāpya tattacca yat prapañcena varṇitam| tacca prabhāvajaṃ sarvamato'cintyaḥ sa ucyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्। सद्योऽन्यथा तत् कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति॥
rasena vīryeṇa guṇaiśca karma dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt| sadyo'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastatra na gocaro'sti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.