Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.39

अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटुकलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः क्रिम्याममेदोविषापहः सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठः छेदनभेदनपाटनलेखनकरणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःखावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यस्तु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते। स द्विविधो बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन॥

kṣāro hi nānauṣadhasamavāyanirvṛtteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇoṣṇo dahanaḥ pācano vidāraṇo vilāyanaḥ śodhano ropaṇaḥ krimyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇādyataśca sambādhāvakāśajeṣu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśo'rbudādiṣu śastreṇa cāsidhyastu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate| sa dvividho bāhyābhyantaraparimārjanabhedena||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रार्शोऽर्बुदभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुखरोगकुष्ठकिलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन। अन्तःपरिमार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्मरीशर्करादिषु स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते॥

tatrārśo'rbudabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharogakuṣṭhakilāsatilakālakādiṣu bahiḥ parimārjanena| antaḥparimārjanena tu gulmagarodarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśmarīśarkarādiṣu sa yathāsvamevopadekṣyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्वरातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचकातुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्गशूलविषमद्यपीतेषु। मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्। तथा शीतोष्णवर्षदुर्दिनप्रवातेषु च॥

na tūbhayo'pi yojyo bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajvarātisārapāṇḍuśirohṛdayarogamehākṣipākatimirārocakāturakṛtavamanavirekartumatīgarbhiṇyudvṛttaphalayonisarvāṅgaśūlaviṣamadyapīteṣu| marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśephasrotassvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇoścānyatra vartmarogāt| tathā śītoṣṇavarṣadurdinapravāteṣu ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बहिः परिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च। तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपहतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्॥

atha bahiḥ parimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste'hani praśastadeśajātaṃ madhyamavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumano'kṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ kṛtvā pradakṣiṇaṃ cābhyarcyainamadhivāsayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः। गन्तुमर्हन्त्यसङ्क्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वासमव्ययम्॥

daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ| gantumarhantyasaṅkruddhāstyaktvemaṃ vāsamavyayam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्। वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्मणार्थे विशेषतः॥

bheṣajārthaṃ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimam| vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति। अथापरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारूढे सवितरि ब्राह्मणान् वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्। एवं च पारिभद्रपलाशाश्वकर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षास्फोतसप्तच्छदनक्तमालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्रकार्ककाकजङ्घापामार्गाग्निमन्थान् वसन्ते सङ्गृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सवान् समूलफलपत्रशाखान् खण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्ककनिचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्। दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वेतरत् सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवादिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रावयेत्। यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्। ततः स्नेहपाकविधिना पाचयेत्। पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः क्षीरबकं शङ्खनाभिचायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्। ततश्च सुतरां दर्व्यावघट्टयन् विपचेत् यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वीप्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोघटे यवरशौ सुगुप्तं स्थापयेत्। एष मध्यमः क्षारः॥

iti| athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyettato yugamātramārūḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet| evaṃ ca pāribhadrapalāśāśvakarṇarājavṛkṣamahāvṛkṣavṛkṣakendravṛkṣāsphotasaptacchadanaktamālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitrakārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthān vasante saṅgṛhītāṃśca yavān saśūkanālāṃścatasraśca kośātakīḥ savān samūlaphalapatraśākhān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivāte pṛthaṅ nicayīkṛtya muṣkakanicaye ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya tilakuntalairādīpayet| dagdhvā ca śānte'gnau pṛthak sudhāśarkarābhasma kṛtvetarat sarvakṣāradroṇamadhikamuṣkakaṃ salilapalasahasreṇa gavādimūtrapalasahasreṇa cāloḍya mahatā vastreṇa parisrāvayet| yāvadaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā bhasma vivarjayet| tataḥ snehapākavidhinā pācayet| pacyamāne ca tasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ kṣīrabakaṃ śaṅkhanābhicāyase pātre'gnivarṇān kṛtvā tatkṣārācchakuḍavamātre nirvāpya tenaiva ca suślakṣṇaṃ piṣṭvā pratīvāpaṃ dadyāt| tataśca sutarāṃ darvyāvaghaṭṭayan vipacet yāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ samuttiṣṭhet sāndratayā ca darvīpralepī syāttadainamavatāryāyoghaṭe yavaraśau suguptaṃ sthāpayet| eṣa madhyamaḥ kṣāraḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्। तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिडस्वर्जिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्खशुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्। तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत। क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्। तत्रनातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीघ्रः पिच्छिलः शिखरी सुखनिर्वाप्योऽल्परुगनभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः। दशैव च दोषाः। तद्यथा। अत्युष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिघनोऽतिपिच्छिलोविसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति॥

mṛdau śarkarādīnnirvāpyāpanayenna tu piṣṭvā kṣipet| tīkṣṇe tu dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍasvarjikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ ślakṣṇacūrṇīkṛtā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṃ dadyāt| tāṃśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṃ prayuñjīta| kṣīṇabale tu balādhānārthaṃ punaḥ kṣārajalamāvapet| tatranātitīkṣṇo nātimṛduḥ śvetaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī sukhanirvāpyo'lparuganabhiṣyandī ceti daśa kṣārasya guṇāḥ| daśaiva ca doṣāḥ| tadyathā| atyuṣṇo'tiśīto'titīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchilovisarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्षारकर्मण्युपहारेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिकाघृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासनादीनि। अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारकगृहीतस्य व्याधिं छित्वावलिख्य प्रच्छाय वा पिचुप्लोतान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्। ततो मात्राशतमुपेक्षेत। वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षारलेपः। घ्राणजेषु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुखस्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः। तद्वच्छ्रोत्रजेषु। गुदार्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव। ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत्सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरादिभिश्च। ततः परं शीतमधुरैः सघृतैः प्रदिह्यात्। अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च। स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुवर्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा। मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्। एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्। नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा। यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्। तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः॥

tatra kṣārakarmaṇyupahāret picuvartiśalākādarvyañjalikāghṛtamadhuśuktatuṣodakamastukṣīrodakaśītapradehaśayanāsanādīni| atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vāptaparicārakagṛhītasya vyādhiṃ chitvāvalikhya pracchāya vā picuplotānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṃ pātayet| tato mātrāśatamupekṣeta| vartmaroge tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭena vā kṛṣṇabhāgaṃ pracchādya padmapatratanuḥ kṣāralepaḥ| ghrāṇajeṣu tvarśo'rbudeṣvādityābhimukhasyonnamayya nāsikāmupekṣyāśca pañcāśanmātrāḥ| tadvacchrotrajeṣu| gudārśassu pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya dhārayenmātrāśatameva| tataḥ pramārjanena pramṛjya kṣāraṃ samyagdagdhamavekṣya nirvāpayetsarpirmadhubhyāṃ śuktatuṣodakamastukṣīrādibhiśca| tataḥ paraṃ śītamadhuraiḥ saghṛtaiḥ pradihyāt| abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca| sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṃ na viśīryate tato dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālepayetsuvarṇakṣīrīyutairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā| mālatīvṛṣāṅkolanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvāthena vraṇaprakṣālanam| eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā| yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇamupakramet| tilāḥ sayaṣṭimadhukā ropaṇe cāsya pūjitāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोपशान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति। तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्चदुर्दग्धम्। तत्र पुनः पातयेत्। ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तकोपैरतिदग्धम्। अपि च। नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः। घ्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च। तद्वच्छोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्। गुदे विण्मूत्ररोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपघातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः। शकृन्मूत्रवातविधारणाशक्तिर्वा। तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनःपुनर्निर्वापयेत्। अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति। भवति चात्र॥

tatra pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikāropaśāntau ca samyagdagdhaṃ bhavati| tadviparyayeṇa todakaṇḍūjāḍyādibhiścadurdagdham| tatra punaḥ pātayet| ūṣādāharāgaśophajvarapākavisarpaśirorogavātapittakopairatidagdham| api ca| netre'tiyogādvartmanirbhedenendriyabhraṃśaḥ| ghrāṇe nāsāvaṃśataruṇāsthidaraṇaṃ saṅkoco gandhājñānaṃ ca| tadvacchotrādiṣvapi ca yathāsvaṃ vyāpat| gude viṇmūtrarodho'tīsāraḥ puṃstvopaghāto gudavidaraṇācca mṛtyurvā sarvadā vā śophatodavedanāsrāvāḥ| śakṛnmūtravātavidhāraṇāśaktirvā| tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet| ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः। यात्याशु स्वादुतां तमादम्लैर्निर्वापयेत्तराम्॥

amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tamādamlairnirvāpayettarām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः॥ कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः॥

jvarātisāratṛṇmohamūrchāhṛdvedanārtibhiḥ|| kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाययेतातियोगेऽतस्तं शीघ्रं सघृतं दधि। सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्॥

pāyayetātiyoge'tastaṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे घृतम्। द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्॥

dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam| dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātirugdharam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्। आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्वग्निना पचेत्॥

dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān| āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्। क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति॥

tato'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam| kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणितातिप्रवृत्तौ तु बाह्यान्तः शिशिरो विधिः॥

śoṇitātipravṛttau tu bāhyāntaḥ śiśiro vidhiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.