अथात अन्नस्वरूपविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāta annasvarūpavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.7
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.7
रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः। शारामुखो दीर्घशूको लोध्रशूकः सुगन्धिकः॥
rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| śārāmukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरशारिवौ। काञ्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः॥
puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gauraśārivau| kāñcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाङ्गला लोहवालाख्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः। पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः॥
lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वादुपाकरसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः। कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः॥
svādupākarasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा। महांस्तं चानु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे॥
śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā| mahāṃstaṃ cānu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः। स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः॥
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः। स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः॥
sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ| snigdho grāhī laghuḥ svādustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः। ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः॥
ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ| tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुक्कुटाण्डकलाबाक्षपारावतकसूकराः। वरकोद्दालकोज्जालचीनशारददर्दुराः॥
kukkuṭāṇḍakalābākṣapārāvatakasūkarāḥ| varakoddālakojjālacīnaśāradadardurāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः। स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः॥
gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः। कङ्गुकोद्रवजूर्णाह्वगदीवरुणपादिकाः॥
bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ| kaṅgukodravajūrṇāhvagadīvaruṇapādikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामाकतोयश्यामाकहस्तिश्यामाकशिल्बिकाः। शिशिरोद्दालनीवारवरूकबरकोत्कटाः॥
śyāmākatoyaśyāmākahastiśyāmākaśilbikāḥ| śiśiroddālanīvāravarūkabarakotkaṭāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधूलिकान्तनिर्गण्डीवेणुपर्णीप्रशान्तिकाः। गवेथुकाण्डलौहित्यतोयपर्णीमुकुन्दराः॥
madhūlikāntanirgaṇḍīveṇuparṇīpraśāntikāḥ| gavethukāṇḍalauhityatoyaparṇīmukundarāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफपित्तहरा रूक्साः कषायमधुरा हिमाः। वातला बद्धविण्मूत्रा लघवो लेखनात्मकाः॥
kaphapittaharā rūksāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| vātalā baddhaviṇmūtrā laghavo lekhanātmakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुबृंहणी गुरुः। कोरदूषः परं ग्राई स्पर्शे शीतो विषापहः॥
bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgubṛṃhaṇī guruḥ| koradūṣaḥ paraṃ grāī sparśe śīto viṣāpahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्दालकस्तु वीर्योष्णो नीवारः श्लेष्मवर्धनः। शीतवीर्या विशेषेण स्निग्धा वृष्या मधूलिका॥
uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः। वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफान् जयेत्॥
rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ| vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्। गुणैर्न्यूनतरा ज्ञेया यवादनुयवाह्वयाः॥
pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān| guṇairnyūnatarā jñeyā yavādanuyavāhvayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्णाः सरा वेणुयवाः कषाया वातपित्तलाः। वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा॥
ūṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्धानकरी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत् सरः। पथ्या नन्दीमुखी शीता कषाया मधुरा लघुः॥ इति शूकधान्यवर्गः।
sandhānakarī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛt saraḥ| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyā madhurā laghuḥ|| iti śūkadhānyavargaḥ|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिम्बिजा मुद्गमङ्गल्यवनमुद्गमकुष्ठकाः। मसूरकफलाढक्यश्चणकाश्चपृथग्विधाः॥
śimbijā mudgamaṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ| masūrakaphalāḍhakyaścaṇakāścapṛthagvidhāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायस्वादुलघवो विबन्धाध्मानकारिणः। रूक्षा बद्धमलाः शीता विपाके कटुका हिताः॥
kaṣāyasvādulaghavo vibandhādhmānakāriṇaḥ| rūkṣā baddhamalāḥ śītā vipāke kaṭukā hitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तासृक्कफमेदस्सु सूपालेपादियोजनात्। सूप्यानामुत्तमा मुद्गा लघीयांशोऽल्पमारुताः॥
pittāsṛkkaphamedassu sūpālepādiyojanāt| sūpyānāmuttamā mudgā laghīyāṃśo'lpamārutāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरितास्तेष्वपि वरा मकुष्ठाः क्रिमिकारिणः। वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्॥
haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ krimikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजमाषो गुरुर्भूरिशकृद्रूक्सोऽतिवातलः। कषायस्वादुरूक्षोष्णाः कुलत्था रक्तपित्तलाः॥
rājamāṣo gururbhūriśakṛdrūkso'tivātalaḥ| kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीनसश्वासकासार्शोहिध्मानाहकफानिलान्। घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्॥
pīnasaśvāsakāsārśohidhmānāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः। निष्पावस्तु सरो रूक्षः कषायमधुरो गुरुः॥
grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ| niṣpāvastu saro rūkṣaḥ kaṣāyamadhuro guruḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाकेऽम्लो वातविष्टम्भी स्तन्यमूत्रास्रपित्तकृत्। उष्णो विदाही दृक्च्छुक्रकफशोफविशापहः॥
pāke'mlo vātaviṣṭambhī stanyamūtrāsrapittakṛt| uṣṇo vidāhī dṛkcchukrakaphaśophaviśāpahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः। गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिविरेककृत्॥
māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ| gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलानि गुणवद्विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः। कुशाम्रशिम्बी मधुरा वातपित्तहरा हिमा॥
phalāni guṇavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ| kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः। स्नेहाढ्या बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः॥
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धोष्णतिक्तकटुकः कषायमधुरस्तिलः। मेध्यः केश्यो गुरुर्वर्ण्यः स्पर्शशीतोऽनिलापहः॥
snigdhoṣṇatiktakaṭukaḥ kaṣāyamadhurastilaḥ| medhyaḥ keśyo gururvarṇyaḥ sparśaśīto'nilāpahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत्। कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुण॥
alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgnikaphapittakṛt| kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः। दृक्च्छुक्रहृत् कटुः पाके तद्वत् बीजं कुसुम्भजम्॥
snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkcchukrahṛt kaṭuḥ pāke tadvat bījaṃ kusumbhajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकः शूकजेषु च। नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्॥
māṣo'tra sarveṣvavaro yavakaḥ śūkajeṣu ca| navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भवम्। शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्॥ इति शिम्बिधान्यवर्गः।
laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam| śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam|| iti śimbidhānyavargaḥ|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्। यथापूर्वं शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः॥
maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam| yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृड्ग्लानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्। स्रोतोमार्दवकृत् स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्॥
tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt| srotomārdavakṛt svedī sandhukṣayati cānalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा। मलानुलोमनी पथ्या पेया दीपनपाचनी॥
kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता। व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिताम्॥
vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyitām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नस्त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः। यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः॥
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnastyaktoṣmā caudano laghuḥ| yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः। इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्॥
viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ| iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्। कृशक्षामक्षतोरस्कक्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्॥
śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टिश्रवणवह्न्यायुर्बलवर्णस्वरार्थिनाम्। भग्नाविश्लिष्टसन्धीनां व्रणिनां वातरोगिणाम्॥
dṛṣṭiśravaṇavahnyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnāviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्यः पथ्यः परं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो रसः। मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्॥
hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ| maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनिप्रतूनिजित्। प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं स्मृतः॥
vātānulomī kaulattho gulmatūnipratūnijit| prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलकाम्बलिकौ हृद्यौ च्छेदिनौ स्वौषधानुगौ। पिशितेन रसस्तत्र यूषो धान्यैः खलः फलैः॥
khalakāmbalikau hṛdyau cchedinau svauṣadhānugau| piśitena rasastatra yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः। ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः॥
mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ| jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः। विद्याद्यूषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्॥
alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ| vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा। तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्॥
gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā| tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चाण्डाकीवटकं दृघ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु। पर्पटा लघवो रुच्या लघीयान् क्षारपर्पटः॥
cāṇḍākīvaṭakaṃ dṛghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru| parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरुवो रागषाडवाः। प्रीणना भ्रमतृट्च्छरिदिमेदमूर्छाश्रमच्छिदः॥
hṛdyā vṛṣyā rucikarā guruvo rāgaṣāḍavāḥ| prīṇanā bhramatṛṭccharidimedamūrchāśramacchidaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृट्च्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतः सद्योबलप्रदः। प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनः॥
tṛṭcchardiśramanunmanthaḥ śītaḥ sadyobalapradaḥ| pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बलय रुचिप्रदा। श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु॥
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balaya rucipradā| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्। लाजास्तृट्च्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः॥
viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat| lājāstṛṭcchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः। पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः॥
kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ| pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धान विष्टम्भिनी रूक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः। कण्ठनेत्रमयक्षुत्तृट्श्रमछर्दिव्रणापहा॥
dhāna viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ| kaṇṭhanetramayakṣuttṛṭśramachardivraṇāpahā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सक्तवो लघवः पानात् सद्य एव बलप्रदाः। निचयात् कठिना गुर्वी प्रोक्ता पिण्डी मृदुर्लघुः॥
saktavo laghavaḥ pānāt sadya eva balapradāḥ| nicayāt kaṭhinā gurvī proktā piṇḍī mṛdurlaghuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सक्तूनां द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका। शष्कुलीमोदकादीनां व्याख्यातैवं च कल्पना॥
saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā| śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्। न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा सक्तूनद्यान्न वा बहून्॥
nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān| na bhuktvā na dvijaiśchitvā saktūnadyānna vā bahūn||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्कन्धुबदरदीनां श्रमतृष्णाक्लमच्छिदः। सक्तवोऽम्लरसा हृद्या यथाद्रव्यगुणाश्च ते॥
karkandhubadaradīnāṃ śramatṛṣṇāklamacchidaḥ| saktavo'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः। वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः॥
piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ| veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुद्गदिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः। कुकूलकर्परभ्राष्टकन्द्वङ्गारविपाचितान्। एकयोनीन् लघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्॥ इति कृतान्नवर्गः।
mudgadijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ| kukūlakarparabhrāṣṭakandvaṅgāravipācitān| ekayonīn laghūnvidyādapūpānuttarottaram|| iti kṛtānnavargaḥ|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरिणैणकुरङ्गर्श्यगोकर्णमृगमातृकाः। कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः॥
hariṇaiṇakuraṅgarśyagokarṇamṛgamātṛkāḥ| kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वदंष्ट्रामशरभकोहकारकशम्बराः। करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः॥
śvadaṃṣṭrāmaśarabhakohakārakaśambarāḥ| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाववातिकवर्तीररक्तवर्त्मककर्कराः। कपिञ्जलोपचक्राख्यचकोररुरुबाहवः॥
lāvavātikavartīraraktavartmakakarkarāḥ| kapiñjalopacakrākhyacakorarurubāhavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तको वर्तिका चेति तित्तिरिः क्रकरः शिखी। तारचूडाख्यवरकगोनर्दगिरिवर्तिकाः॥
vartako vartikā ceti tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāracūḍākhyavarakagonardagirivartikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शारपदेन्द्राह्ववारटाश्चेति विष्किराः। शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टी जीवजीवकः॥
tathā śārapadendrāhvavāraṭāśceti viṣkirāḥ| śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭī jīvajīvakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खञ्जरीटकहारीतदुर्नामारिकृशाग्रहाः। लट्वा लडूषो वटहा रोक्ष्वेलो डिण्डिमाणवः॥
khañjarīṭakahārītadurnāmārikṛśāgrahāḥ| laṭvā laḍūṣo vaṭahā rokṣvelo ḍiṇḍimāṇavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जटी दुन्दुभिपार्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः। शारिकाशुकशार्ङ्गाख्यचिरीटीककुयष्टिकाः॥
jaṭī dundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ| śārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जरीयकदात्यूहगोधापुत्रप्रियात्मजाः। कलविङ्कः परभृतः कपोतोऽङ्गारचूडकः॥
mañjarīyakadātyūhagodhāputrapriyātmajāḥ| kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto'ṅgāracūḍakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारावतः पाणविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः। श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुली मृगः॥
pārāvataḥ pāṇavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ| śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेकचिल्लटकूचीका गोधाशल्यकशाण्डकाः। वृषाहिकदलीश्वाविन्नकुलाद्या बिलेशयाः॥
bhekacillaṭakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ| vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः। मार्जारमूषिकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः॥
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣikavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोपाकजम्बुकश्येनचाषोलूकश्ववायसाः। शशघ्नीभासकुररगृध्रवेश्यकुलिङ्गकाः॥
lopākajambukaśyenacāṣolūkaśvavāyasāḥ| śaśaghnībhāsakuraragṛdhraveśyakuliṅgakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृगपक्षिणः। महिषन्यङ्कुरोहीतवराहरुरुवारणाः॥
dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| mahiṣanyaṅkurohītavarāharuruvāraṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः। हंससारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः॥
sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ| haṃsasārasakādambabakakāraṇḍavaplavāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृणालकण्ठचक्राह्वबलाका रक्तशीर्षकाः। उत्क्रोशपुण्डरीकाक्षशरारीमणितुण्डकाः॥
mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākā raktaśīrṣakāḥ| utkrośapuṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकतुण्डघनारावमद्गुक्रौञ्चाम्बुकुक्कुटाः। नद्यास्योमल्लिकाद्याश्च पक्षिणो जलचारिणः॥
kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ| nadyāsyomallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्या रोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः। शुक्तिशङ्खोद्रुशम्बूकशफरीवर्त्मिचन्द्रिकाः॥
matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ| śuktiśaṅkhodruśambūkaśapharīvartmicandrikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुलूकीनक्रमकरशिंशुमारतिमिङ्गलाः। राजी चिलिचिमाद्यश्च मांसमित्याहुरष्टधा॥
bulūkīnakramakaraśiṃśumāratimiṅgalāḥ| rājī cilicimādyaśca māṃsamityāhuraṣṭadhā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते। आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ॥
yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite| ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकीर्यादिक्रियायोगैर्भक्षणाद्विष्किरादयः। तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमाः हिमाः॥
vikīryādikriyāyogairbhakṣaṇādviṣkirādayaḥ| tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamāḥ himāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः। पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे॥
kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्। लघीयान् षड्रसश्चासौ ग्राही रूक्षो हिमः शशः॥
tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुपाकोऽग्निकृत् पथ्यः सन्निपातेऽनिलावरे। तद्वल्लावोऽप्यरूक्षस्तुं किञ्चिद्रूक्षः कपिञ्जलः॥
kaṭupāko'gnikṛt pathyaḥ sannipāte'nilāvare| tadvallāvo'pyarūkṣastuṃ kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारावताः कपोताश्चृअ तद्वद्वन्याः सुपूजिताः। ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः॥
pārāvatāḥ kapotāścṛa tadvadvanyāḥ supūjitāḥ| īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृत्। ग्राही वर्ण्योऽनिलोद्रिक्तसन्निपातहरः परम्॥
tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt| grāhī varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णगुरुबृंहणः। नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्॥
dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः। मेधानलकरा हृद्याः करकराः सोपचक्रकाः॥
tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ| medhānalakarā hṛdyāḥ karakarāḥ sopacakrakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्। गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्॥
guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt| gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः। शीता महामृगास्तेषु क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः॥
mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ| śītā mahāmṛgāsteṣu kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रा मांसलाः कटुपाकिनः। जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः॥
cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ| jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोधा नियछति विषं मूषिकः शुक्रवर्धनः। शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान्॥
godhā niyachati viṣaṃ mūṣikaḥ śukravardhanaḥ| śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्श्यकेवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति। चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्॥
kārśyakevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati| caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरूष्णो महिषः स्निग्धः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्। तद्वद्वराहः श्रमहा रुचिशुक्रबलप्रदः॥
gurūṣṇo mahiṣaḥ snigdhaḥ svapnadārḍhyabṛhatvakṛt| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मेदुरो हिमः। कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः॥
haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ| kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च। रोहितः प्रवरस्तेषां परं चिलिचिमोऽवरः॥
pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca| rohitaḥ pravarasteṣāṃ paraṃ cilicimo'varaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगोचरविचारित्वात् सर्वदोषकरो हि सः। कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः॥
agocaravicāritvāt sarvadoṣakaro hi saḥ| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्। शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्॥
nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्। अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं हतं व्याधिविषोदकैः॥
viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat| atimedyaṃ tyajenmāṃsaṃ hataṃ vyādhiviṣodakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं मृतं धूमपूर्णमगोचरभृतं कृशम्। सद्योहतं वयस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते॥
svayaṃ mṛtaṃ dhūmapūrṇamagocarabhṛtaṃ kṛśam| sadyohataṃ vayasthaṃ ca śuddhaṃ surabhi śasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एणः कुरङ्गो हरिणः शशो लावः कपिञ्जलः। तित्तिरिः क्रकरो गोधा श्वाविड्गृध्रो मृगाधिपः॥
eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ krakaro godhā śvāviḍgṛdhro mṛgādhipaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव शारिका न्यङ्कुर्हंसो रोहितकच्छपौ। वर्त्मी चाग्र्याः स्ववर्गेषु प्रवरास्तेष्वपि स्मृताः॥
tathaiva śārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau| vartmī cāgryāḥ svavargeṣu pravarāsteṣvapi smṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लावैणगोधाः सिंहाश्च निन्दितो गौः सदर्दुरः। ऋश्यः काणकपोतश्च शेषमुक्तं यथायथम्॥
lāvaiṇagodhāḥ siṃhāśca nindito gauḥ sadarduraḥ| ṛśyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरूण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्। वृद्धानां स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरुदोषलम्॥
gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam| vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ gurudoṣalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुः। लघुर्योषिच्चतुष्पात्सु विहङ्गेषु पुनः पुमान्॥
puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्योश्च गौरवम्। तथामपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्दिशेत्॥
śiraskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthyośca gauravam| tathāmapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोणितप्रभृतीनां च धातूनामुत्तरोत्तरम्। मांसात् गरीयो बृषणमेढ्रवृक्कयकृत्गुदम्॥ इति मांसवर्गः।
śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsāt garīyo bṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛtgudam|| iti māṃsavargaḥ|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकं पाठाशटीश्रूषासुनिषण्डसतीनजम्। त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्॥
śākaṃ pāṭhāśaṭīśrūṣāsuniṣaṇḍasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुनिषण्डोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु राजक्षवः परम्। ग्रहण्यर्शोविकारघ्नो वर्च्चोभेदी तु वास्तुकः॥
suniṣaṇḍo'gnikṛdvṛṣyasteṣu rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśovikāraghno varccobhedī tu vāstukaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी। काकमाची सरा स्वर्या चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी॥
hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā cāṅgeryamlā'gnidīpanī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः। पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गाष्ठावल्गुजामृताः॥
grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ| paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgāṣṭhāvalgujāmṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेत्राग्रबृहतीवाशाकुन्तलीतिलपर्णिकाः। मण्डूकपर्णीकर्क्कोटकारवेल्लकपर्पटाः॥
vetrāgrabṛhatīvāśākuntalītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkkoṭakāravellakaparpaṭāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडीकलायगोजिह्वावार्त्ताकवनतिक्तकम्। करीरं कूलकं नन्दी कुवेला शकुलादनी॥
nāḍīkalāyagojihvāvārttākavanatiktakam| karīraṃ kūlakaṃ nandī kuvelā śakulādanī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम्। तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्॥
kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्यं पटोलं क्रिमिनुत् स्वादुपाकं रुचिप्रदम्। पित्तलं दीपन भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्॥
hṛdyaṃ paṭolaṃ kriminut svādupākaṃ rucipradam| pittalaṃ dīpana bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्। कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफपित्तजित्॥
vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param| kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphapittajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वार्त्ताकं कटुतिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्। सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्॥
vārttākaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.