Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.9

अथातो मूत्रघातनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto mūtraghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशतिर्मूत्राघाता भवन्ति। तद्यथा। वातपित्तकफसन्निपातकृच्छ्राणि। वातपित्तश्लेष्मशुक्राश्मर्यः। वातबस्त्यष्ठीलाकुण्डलिकामूत्रातीतजठरोत्सङ्गग्रन्थिशुक्रविड्विघातोष्णवातमूत्रक्षयावसादाश्चेति॥

viṃśatirmūtrāghātā bhavanti| tadyathā| vātapittakaphasannipātakṛcchrāṇi| vātapittaśleṣmaśukrāśmaryaḥ| vātabastyaṣṭhīlākuṇḍalikāmūtrātītajaṭharotsaṅgagranthiśukraviḍvighātoṣṇavātamūtrakṣayāvasādāśceti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातबस्त्यादयो नव वातोल्बणाः। ततो द्वौ वातपित्तोल्बणौ। अन्त्यः कफपित्तोल्बणः॥

tatra vātabastyādayo nava vātolbaṇāḥ| tato dvau vātapittolbaṇau| antyaḥ kaphapittolbaṇaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां पुनर्मूत्ररोगाणामधिष्ठानं बस्तिः। स मर्मस्वभिहितः प्राक्। स चाधोमुखोऽपि मूत्रवहासु नाडिषु सूक्ष्ममुखसहस्रनिष्यन्देन मूत्राख्येनाविरतं नवो घट इवाप्सु निमग्नमुखोपि पार्श्वेभ्योऽम्भसापूर्यते तैरेव च स्रोतोभिर्वातादयोऽपि दुष्टाः प्रविश्य बस्तिं यथास्वमाघातान् प्रमेहांश्च जनयन्ति॥

sarveṣāṃ punarmūtrarogāṇāmadhiṣṭhānaṃ bastiḥ| sa marmasvabhihitaḥ prāk| sa cādhomukho'pi mūtravahāsu nāḍiṣu sūkṣmamukhasahasraniṣyandena mūtrākhyenāvirataṃ navo ghaṭa ivāpsu nimagnamukhopi pārśvebhyo'mbhasāpūryate taireva ca srotobhirvātādayo'pi duṣṭāḥ praviśya bastiṃ yathāsvamāghātān pramehāṃśca janayanti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राल्पशो मुहुर्मुहुर्बस्तिमेढ्रवङ्क्षणेषु तीव्रशूलः कृच्छ्रान्मूत्रयति वातकृच्छ्रे। सदाहं सरुजं रक्तं पीतं कृष्णं वा पित्तकृच्छ्रे। बस्तिमेढ्रयोर्गौरवं शोफो मूत्रं च सपिच्छं मेहति कफकृच्छ्रे। सर्वलक्षणसन्निपातेन सन्निपातकृच्छ्रे। स च कृच्छ्रतमः॥

tatrālpaśo muhurmuhurbastimeḍhravaṅkṣaṇeṣu tīvraśūlaḥ kṛcchrānmūtrayati vātakṛcchre| sadāhaṃ sarujaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ vā pittakṛcchre| bastimeḍhrayorgauravaṃ śopho mūtraṃ ca sapicchaṃ mehati kaphakṛcchre| sarvalakṣaṇasannipātena sannipātakṛcchre| sa ca kṛcchratamaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु वायुर्बस्तिमुखमावृत्य सपित्तं सकफं सशुक्रं वा मूत्रं परिशोषयति तदा क्रमेण गोरिव पित्ताद्रोचना मणिकस्येव स्वच्छादपि जलात् पङ्कस्तद्वदश्मर्यभिनिर्वर्तते। सर्वा च सा श्लेष्माश्रया। अथास्याः पूर्वरूपाणि ज्वरो बस्त्याध्मानमरुचिर्मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां देवना बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति॥

yadā tu vāyurbastimukhamāvṛtya sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā mūtraṃ pariśoṣayati tadā krameṇa goriva pittādrocanā maṇikasyeva svacchādapi jalāt paṅkastadvadaśmaryabhinirvartate| sarvā ca sā śleṣmāśrayā| athāsyāḥ pūrvarūpāṇi jvaro bastyādhmānamarucirmūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ devanā bastagandhitvaṃ mūtrasyeti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यलिङ्गानि तु नाभिबस्तिमेवनीषु मेहतस्तया मार्गनिरोधने वेदना मूत्रधारासङ्गस्तद्व्यपाये च गोमेदकप्रकाशमनाविलमसितं सुसुखं मूत्रं विसृजति। तत्सङ्क्षोभणाच्च सरुधिरम्। धावनलङ्घनादिभिश्चास्य विविधा वेदना भवन्ति। यथैव च पक्वाशयात् स्रस्तेन शकृताधिष्ठिते बस्तौ मूत्रं न प्रवर्तते तहाश्मर्यापि॥

sāmānyaliṅgāni tu nābhibastimevanīṣu mehatastayā mārganirodhane vedanā mūtradhārāsaṅgastadvyapāye ca gomedakaprakāśamanāvilamasitaṃ susukhaṃ mūtraṃ visṛjati| tatsaṅkṣobhaṇācca sarudhiram| dhāvanalaṅghanādibhiścāsya vividhā vedanā bhavanti| yathaiva ca pakvāśayāt srastena śakṛtādhiṣṭhite bastau mūtraṃ na pravartate tahāśmaryāpi||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वायुना बस्तिसेवनीमेहनेषु तीव्रवेदनार्दितो दन्तान् खादति नाभिं प्रपीडयति मेढ्रं मृद्नाति। मुहुर्मुहुर्वेपथुमान् कृच्छ्रात्सवातं शकृद्विमुञ्चति। विशीर्णधारं च मूत्रयत्यश्मरी चास्य श्यावा परुषा विषमा कदम्बपुष्पवत् कण्टकाचिता भवति। पित्तेन पच्यमान इव दह्यते बस्तिः। अश्मरी च रक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिसंस्थाना। श्लेष्मणा भिद्यते निस्तुद्यत इव गुरुः शीतश्च बस्तिरश्मरी च श्वेता महती कुक्कुटाण्डप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति। प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो बालानां जायन्ते। तेषामेव चाल्पबस्तित्वादल्पमांसोपचयत्वाच्च सुखग्रहणाहरणा भवन्ति॥

tatra vāyunā bastisevanīmehaneṣu tīvravedanārdito dantān khādati nābhiṃ prapīḍayati meḍhraṃ mṛdnāti| muhurmuhurvepathumān kṛcchrātsavātaṃ śakṛdvimuñcati| viśīrṇadhāraṃ ca mūtrayatyaśmarī cāsya śyāvā paruṣā viṣamā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati| pittena pacyamāna iva dahyate bastiḥ| aśmarī ca raktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthisaṃsthānā| śleṣmaṇā bhidyate nistudyata iva guruḥ śītaśca bastiraśmarī ca śvetā mahatī kukkuṭāṇḍapratimā madhuvarṇā vā bhavati| prāyeṇaitāstisro'śmaryo bālānāṃ jāyante| teṣāmeva cālpabastitvādalpamāṃsopacayatvācca sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति। मैथुनविघाताच्छुक्रमुपस्थितमनिरस्यमानं विमार्गगमनिलो विगृह्य वृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्योपशोषयति ततः शुष्कमश्मरी भवति। सा शुक्रमार्गमावृणोति मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति। उत्पन्नमात्रायां च शुक्रं निरेति। प्रपीडितमात्रे च तस्मिन्नेवावकाशे विलीयत इति॥

mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati| maithunavighātācchukramupasthitamanirasyamānaṃ vimārgagamanilo vigṛhya vṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtyopaśoṣayati tataḥ śuṣkamaśmarī bhavati| sā śukramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati| utpannamātrāyāṃ ca śukraṃ nireti| prapīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe vilīyata iti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मर्येव तु वायुनाअणुशो विभिन्ना शर्करेत्युच्यते। अनुलोमे च मारुते सा सिकतेव मूत्रेण सह च्यवते॥

aśmaryeva tu vāyunāaṇuśo vibhinnā śarkaretyucyate| anulome ca mārute sā sikateva mūtreṇa saha cyavate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुस्तु मूत्रवेगरोधाद्बस्तिमुखमावृणोति। ततो मूत्रसङ्गं वेदनां कण्डूं च करोति। कदाचिच्च बस्तिं स्वस्थानात् प्रच्याव्य गर्भमिवोद्वृत्तं स्थूलं परिप्लुतं च कुरुते। तत्र शूलस्पन्दनदाहोद्वेष्टनानि बिन्दुशश्च मूत्रस्रवणम्। पीडिते च बस्तौ धारया प्रवृत्तिरयं द्विविधोऽपि वातबस्तिः कृच्छ्रसाध्यः तयोरपि द्वितीयोऽनिलप्रबलः कृच्छ्रसाध्यतरः॥

vāyustu mūtravegarodhādbastimukhamāvṛṇoti| tato mūtrasaṅgaṃ vedanāṃ kaṇḍūṃ ca karoti| kadācicca bastiṃ svasthānāt pracyāvya garbhamivodvṛttaṃ sthūlaṃ pariplutaṃ ca kurute| tatra śūlaspandanadāhodveṣṭanāni binduśaśca mūtrasravaṇam| pīḍite ca bastau dhārayā pravṛttirayaṃ dvividho'pi vātabastiḥ kṛcchrasādhyaḥ tayorapi dvitīyo'nilaprabalaḥ kṛcchrasādhyataraḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिविण्मार्गान्तरे वायुर्घनोन्नतं तीव्ररुजमचलमष्ठीलाभं ग्रन्थिं करोति। तेनानिलविण्मूत्रसङ्गो भवत्याध्मानं च। सा वाताष्ठीला। विगुणो वायुः बस्तौ कुण्डलीभूतस्तीव्रशूलस्तम्भगौरवान्वितो मूत्रमाविध्याल्पशो वा प्रवर्तयन् भ्रमति सा वातकुण्डलिका। मूत्रमतिवेलं विधार्य विमुच्यमानं न प्रवर्तते वाहमानस्य तु कृच्छ्रादल्पं प्रवर्तते तन्मूत्रातीतम्॥

bastiviṇmārgāntare vāyurghanonnataṃ tīvrarujamacalamaṣṭhīlābhaṃ granthiṃ karoti| tenānilaviṇmūtrasaṅgo bhavatyādhmānaṃ ca| sā vātāṣṭhīlā| viguṇo vāyuḥ bastau kuṇḍalībhūtastīvraśūlastambhagauravānvito mūtramāvidhyālpaśo vā pravartayan bhramati sā vātakuṇḍalikā| mūtramativelaṃ vidhārya vimucyamānaṃ na pravartate vāhamānasya tu kṛcchrādalpaṃ pravartate tanmūtrātītam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्ररोधादपानो वायुर्नाभेरधस्तात्तीव्ररुजमाध्मानं मलसङ्गं च कुर्वन्नुदरमभिपूरयेत् तन्मूत्रजठरम्। मारुतेनाक्षिप्तं छिद्रवैगुण्येन वा मूत्रयतो मूत्रमल्पं बस्तौ नाले मणौ वा स्थित्वा तच्छेषगुरुमेढ्रस्य सरुजमरुजं वा शनैः स्रवेत् स मूत्रोत्सङ्गः। बस्तिद्वारेऽल्पो वृत्तः शीघ्रसम्भवोऽश्मरीतुल्यलिङ्गो मूत्रग्रन्थिः॥

mūtrarodhādapāno vāyurnābheradhastāttīvrarujamādhmānaṃ malasaṅgaṃ ca kurvannudaramabhipūrayet tanmūtrajaṭharam| mārutenākṣiptaṃ chidravaiguṇyena vā mūtrayato mūtramalpaṃ bastau nāle maṇau vā sthitvā taccheṣagurumeḍhrasya sarujamarujaṃ vā śanaiḥ sravet sa mūtrotsaṅgaḥ| bastidvāre'lpo vṛttaḥ śīghrasambhavo'śmarītulyaliṅgo mūtragranthiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रितस्य व्यवायगमनाद्वातोद्धतं स्वस्थानाच्च्युतं शुक्रं मेहतो मूत्रस्य प्राक् पश्चाद्वा भस्मोदकसङ्काशं प्रवर्तते तन्मूत्रशुक्रम्। वायुना पीडितं शकृन्मूत्रस्रोतः प्रपद्यते ततो विट्गन्धि विट्संसृष्टं च कृच्छान्मूत्रयति स विड्विघातः। अत्यध्वातपोष्णभोजनादिभिः पित्तं प्रवृद्धमनिलेरितं बस्तिमेढ्रगुददाहं कुर्वद्धरितहारिद्रक्तं सरक्तं वा मूत्रं कृछ्रात् प्रवर्तयेत् स तूष्णवातः। वातपित्तं बस्तिमाश्रित्य मूत्रं सशूलदाहं क्षपयति स मूत्रक्षयः। पित्तं श्लेष्मोभयमपि वा वातेन बस्तौ संहन्यते ततो मूत्रं सदाहं सरक्तं पीतं श्वेतं सान्द्रं कृच्छ्रप्रवृत्ति शुष्कं च शङ्खरोचनान्यतरचूर्णवर्णं सर्ववर्णयुक्तं वा भवति। स मूत्रावसादः॥

mūtritasya vyavāyagamanādvātoddhataṃ svasthānāccyutaṃ śukraṃ mehato mūtrasya prāk paścādvā bhasmodakasaṅkāśaṃ pravartate tanmūtraśukram| vāyunā pīḍitaṃ śakṛnmūtrasrotaḥ prapadyate tato viṭgandhi viṭsaṃsṛṣṭaṃ ca kṛcchānmūtrayati sa viḍvighātaḥ| atyadhvātapoṣṇabhojanādibhiḥ pittaṃ pravṛddhamanileritaṃ bastimeḍhragudadāhaṃ kurvaddharitahāridraktaṃ saraktaṃ vā mūtraṃ kṛchrāt pravartayet sa tūṣṇavātaḥ| vātapittaṃ bastimāśritya mūtraṃ saśūladāhaṃ kṣapayati sa mūtrakṣayaḥ| pittaṃ śleṣmobhayamapi vā vātena bastau saṃhanyate tato mūtraṃ sadāhaṃ saraktaṃ pītaṃ śvetaṃ sāndraṃ kṛcchrapravṛtti śuṣkaṃ ca śaṅkharocanānyataracūrṇavarṇaṃ sarvavarṇayuktaṃ vā bhavati| sa mūtrāvasādaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्राप्रवृत्तिजाः। निदानलक्षणैरूर्ध्वं वक्ष्यन्तेऽतिप्रवृत्तिजाः॥

iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ| nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante'tipravṛttijāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.