Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 4.19

अथातः श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वयथुषु दोषजेषु सर्वेषु सर्वसरेष्वामानुबद्धेषु लङ्घन पाचनशोधनान्यादौ योजयेत्। स्नेहजेषु विरूक्षणान्यौषधानि विरूक्षणोत्थेषु स्नेहनानि। तत्रामजेषु लङ्घितवतो लघ्वन्नमशितस्य भद्रदारुनागरमरिचप्रतिविषाविडङ्गेन्द्रयवानुष्णाम्बुना। नागरदेवदारुपथ्यावर्षाभ्वो वा। पञ्चकोलकाजाजीनिदिग्धिकामुस्तपाठारजनीर्वा। मूत्रवर्तिं वा नवायसं वा। गुरुभिन्नपुरीषस्तु तक्रं सव्योषसौवर्चलक्षौद्रम्। गुडहरीतकीं वा शीलयेत्॥

śvayathuṣu doṣajeṣu sarveṣu sarvasareṣvāmānubaddheṣu laṅghana pācanaśodhanānyādau yojayet| snehajeṣu virūkṣaṇānyauṣadhāni virūkṣaṇottheṣu snehanāni| tatrāmajeṣu laṅghitavato laghvannamaśitasya bhadradārunāgaramaricaprativiṣāviḍaṅgendrayavānuṣṇāmbunā| nāgaradevadārupathyāvarṣābhvo vā| pañcakolakājājīnidigdhikāmustapāṭhārajanīrvā| mūtravartiṃ vā navāyasaṃ vā| gurubhinnapurīṣastu takraṃ savyoṣasauvarcalakṣaudram| guḍaharītakīṃ vā śīlayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरस्त्रिवृत्त्र्यूषणकटुरोहिण्ययश्चूर्णानि त्रिफलाक्वाथेन। व्योषयवक्षारायोरजांसि वा। बिभीतककल्कं वा तण्डुलाम्बुना। गुग्गुलुं वा गोमूत्रेण। हरीतकीं वा। तुल्यगुडां वा शुण्ठीं पुनर्नवकषायानुपानाम्। आर्द्रकं वा तुल्यगुडमर्धपलाभिवृद्धं पञ्चपलप्रकर्षं प्रयुञ्जीत। मासमयं प्रयोगः शोफशोषार्शः श्वासकासप्रसेकपीनसालसकाग्निसादगुल्मोदरप्रमेहपाण्डुकामलामनोविकारानपहरति। आर्द्रकरसं वा शालिक्षीराहारः पिबेत्॥

itarastrivṛttryūṣaṇakaṭurohiṇyayaścūrṇāni triphalākvāthena| vyoṣayavakṣārāyorajāṃsi vā| bibhītakakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā| gugguluṃ vā gomūtreṇa| harītakīṃ vā| tulyaguḍāṃ vā śuṇṭhīṃ punarnavakaṣāyānupānām| ārdrakaṃ vā tulyaguḍamardhapalābhivṛddhaṃ pañcapalaprakarṣaṃ prayuñjīta| māsamayaṃ prayogaḥ śophaśoṣārśaḥ śvāsakāsaprasekapīnasālasakāgnisādagulmodarapramehapāṇḍukāmalāmanovikārānapaharati| ārdrakarasaṃ vā śālikṣīrāhāraḥ pibet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तामदोषः शृतानि पयांसि सर्पींषि च। त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलैः सिद्धं क्षीरम्। महौषधमुरुङ्गीमूलाभ्यां वा। वर्षाभूमयूरकपञ्चकोलैर्वा। कुम्भनिकुम्भव्योषाग्निकैर्वा करभीक्षीरवृत्तिर्वा स्यात् गोमूत्रं महषीमूत्रं वा सक्षीरं क्षीराशनः पिबेत्॥

nivṛttāmadoṣaḥ śṛtāni payāṃsi sarpīṃṣi ca| trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlaiḥ siddhaṃ kṣīram| mahauṣadhamuruṅgīmūlābhyāṃ vā| varṣābhūmayūrakapañcakolairvā| kumbhanikumbhavyoṣāgnikairvā karabhīkṣīravṛttirvā syāt gomūtraṃ mahaṣīmūtraṃ vā sakṣīraṃ kṣīrāśanaḥ pibet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाडिमयवानीयवानकधनिकापाठाम्लवेतसमरिचपञ्चकोलबिल्वफलयावशूकानक्षमात्रान् सलिलाढके विपाच्य तत्कषायेण घृतप्रस्थं साधयेच्छोफार्शोगुल्ममेहाग्निसादहरम्। अर्शोविहितविधिना चित्रकदध्नो नवनीतमाददीत। तच्चित्रकमूलगर्भं सचित्रककल्कतक्रसिद्धं समानं पूर्वेण॥

dāḍimayavānīyavānakadhanikāpāṭhāmlavetasamaricapañcakolabilvaphalayāvaśūkānakṣamātrān salilāḍhake vipācya tatkaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ sādhayecchophārśogulmamehāgnisādaharam| arśovihitavidhinā citrakadadhno navanītamādadīta| taccitrakamūlagarbhaṃ sacitrakakalkatakrasiddhaṃ samānaṃ pūrveṇa||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादोषोच्छ्रयं च धान्वन्तरं कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्तं महातिक्तमुदरोक्तानि वा तिल्वकचतुर्थानि घृतानि पाययेत्॥

yathādoṣocchrayaṃ ca dhānvantaraṃ kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktaṃ mahātiktamudaroktāni vā tilvakacaturthāni ghṛtāni pāyayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमूलक्वाथकंसे पथ्याशतं गुडतुलोन्मिश्रमाधिश्रयेत्। लेहीभूते तत्र त्रिकटुकत्रिजातकयवक्षारचूर्णं प्रक्षिपेत् क्षौद्रार्धप्रस्थं च। एता दशमूलहरीतक्योऽतिप्रवृद्धमपि श्वयथुमुदरारोचकाविपाकपाण्डुरोगगुल्ममेहश्वासकासकार्श्यामवाताम्लपित्तमूत्रशुक्रदोषांश्च निघ्नन्ति॥

daśamūlakvāthakaṃse pathyāśataṃ guḍatulonmiśramādhiśrayet| lehībhūte tatra trikaṭukatrijātakayavakṣāracūrṇaṃ prakṣipet kṣaudrārdhaprasthaṃ ca| etā daśamūlaharītakyo'tipravṛddhamapi śvayathumudarārocakāvipākapāṇḍurogagulmamehaśvāsakāsakārśyāmavātāmlapittamūtraśukradoṣāṃśca nighnanti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शठीपुष्करमूलकारवीचित्रकाजाजीजीवन्तीबिल्वमध्ययवक्षारवृक्षाम्लैर्दशमूलेन च परिगृहीतानि घृततैलभृष्टानि पेयादीन्यन्नान्यल्पस्नेहलवणान्युपकल्पयेत्। स्पर्शसुखांश्चाभ्यङ्गप्रदेहसेकान्॥

śaṭhīpuṣkaramūlakāravīcitrakājājījīvantībilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairdaśamūlena ca parigṛhītāni ghṛtatailabhṛṣṭāni peyādīnyannānyalpasnehalavaṇānyupakalpayet| sparśasukhāṃścābhyaṅgapradehasekān||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलेयस्थौणेयकश्रीवेष्टकागरुदेवदारुहरेणुकाकुष्ठध्यामकपद्मकमांसीमागधिकावन्यधान्यतालीसपत्रकचतुर्जातकपलाशाम्बुदाम्बुप्रियङ्गुस्पृक्कानखैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तैलमभ्यङ्गं पचेत्। तैश्च प्रदेहं कुर्यात्। सर्षपसौवर्चलसैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च। केवलैर्वाक्षमज्जाभिः॥

śaileyasthauṇeyakaśrīveṣṭakāgarudevadāruhareṇukākuṣṭhadhyāmakapadmakamāṃsīmāgadhikāvanyadhānyatālīsapatrakacaturjātakapalāśāmbudāmbupriyaṅguspṛkkānakhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistailamabhyaṅgaṃ pacet| taiśca pradehaṃ kuryāt| sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca| kevalairvākṣamajjābhiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतश्चैकाङ्गजेषु पुनर्नवहिंस्राकोशातकीकरवीरकिंशुकातिविषर्धिवृद्धिमूषिकपर्णीहस्तिकर्णनलिकानाकुलीस्थूलकाकादनीसालत्रिफलादेवदारुलोध्रतालपर्णीदशपत्रिकाजयन्तीभिः प्रलेपः॥

viśeṣataścaikāṅgajeṣu punarnavahiṃsrākośātakīkaravīrakiṃśukātiviṣardhivṛddhimūṣikaparṇīhastikarṇanalikānākulīsthūlakākādanīsālatriphalādevadārulodhratālaparṇīdaśapatrikājayantībhiḥ pralepaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलकतोयेन कवोष्णेन वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथेन वा स्नानम्॥

mūlakatoyena kavoṣṇena vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthena vā snānam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानिलजे श्वयथौ त्रिवृतमेरण्डतैलं वार्धमासं मासं वा पिबेत्। एरण्डतैलमेव च विड्वातसङ्गे प्राग्भक्तं पयसा रसैर्वा। वातहराभ्यङ्गस्वेदोपनाहांश्च कुर्यात्। विशेषेण चैकाङ्गगे मातुलुङ्गाग्निमन्थशुण्ठी देवदारुहिंस्राप्रलेपः॥

athānilaje śvayathau trivṛtameraṇḍatailaṃ vārdhamāsaṃ māsaṃ vā pibet| eraṇḍatailameva ca viḍvātasaṅge prāgbhaktaṃ payasā rasairvā| vātaharābhyaṅgasvedopanāhāṃśca kuryāt| viśeṣeṇa caikāṅgage mātuluṅgāgnimanthaśuṇṭhī devadāruhiṃsrāpralepaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तजे न्यग्रोधादिसिद्धं सर्पिः पिबेत्। तिक्तकं वा। मूर्छारतितृड्दाहेषु क्षीरम्। तदेव तु स्रंसनार्थी मूत्रयुक्तम्। अभयामरदारुमधुककटुकादन्तीचन्दननिचुलपटोलमूर्वादार्वीत्रायमाणोपकुल्याविशालाक्वाथः ससर्पिरुपयुक्तः श्वयथुविषवीसर्पज्वरदाहपिपासान्तःसन्तापसन्निपातानुपशमयति। घृतक्षीरक्षीरिवृक्षवेतसमञ्जिष्ठामृणालचन्दनादिभिः शीतवीर्यैः कल्पयेदभ्यङ्गादीन्॥

pittaje nyagrodhādisiddhaṃ sarpiḥ pibet| tiktakaṃ vā| mūrchāratitṛḍdāheṣu kṣīram| tadeva tu sraṃsanārthī mūtrayuktam| abhayāmaradārumadhukakaṭukādantīcandananiculapaṭolamūrvādārvītrāyamāṇopakulyāviśālākvāthaḥ sasarpirupayuktaḥ śvayathuviṣavīsarpajvaradāhapipāsāntaḥsantāpasannipātānupaśamayati| ghṛtakṣīrakṣīrivṛkṣavetasamañjiṣṭhāmṛṇālacandanādibhiḥ śītavīryaiḥ kalpayedabhyaṅgādīn||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफोत्थे त्वारग्वधादिसाधितं तैलं पिबेत्। क्षारमूत्रतक्रासवारिष्टांश्च। भल्लातकचित्रकव्योषविडङ्गबृहतीफलानि पृथक् प्रस्थांशान्यच्छधान्याम्लद्रोणे गोमयाग्निना त्रिभागशेषमवतारयेत्। तत्पूतशीतं मस्तुकलशेन सितोपलातुलया च युक्तमग्निकमागधिकाकल्कलिप्ते दृढे भाण्डे समावाप्य वैहायसे सुगुप्तं स्थापयेत्। ततो दशाहस्थितोऽयमुपयुक्तो भल्लातकारिष्टः शोफोदरार्शोभगन्दरग्रहणीकृमिकुष्ठमेहकार्श्यकिक्कसान् सत्वरमपनयति॥

kaphotthe tvāragvadhādisādhitaṃ tailaṃ pibet| kṣāramūtratakrāsavāriṣṭāṃśca| bhallātakacitrakavyoṣaviḍaṅgabṛhatīphalāni pṛthak prasthāṃśānyacchadhānyāmladroṇe gomayāgninā tribhāgaśeṣamavatārayet| tatpūtaśītaṃ mastukalaśena sitopalātulayā ca yuktamagnikamāgadhikākalkalipte dṛḍhe bhāṇḍe samāvāpya vaihāyase suguptaṃ sthāpayet| tato daśāhasthito'yamupayukto bhallātakāriṣṭaḥ śophodarārśobhagandaragrahaṇīkṛmikuṣṭhamehakārśyakikkasān satvaramapanayati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलामरिचद्राक्षापिप्पलीकाश्मर्यफलानां प्रत्येकं शतं गुडतुलामुदकद्रोणं च मधुलिप्तभाजनस्थं सप्ताहमुष्णे काले द्विसप्ताहं शीते धारयेत्। अयमष्टशतरिष्टः समानः पूर्वेण। पुराणपिण्याककृष्णाशिग्रुत्वगतसीसिकता मूत्रपिष्टाः सुखोष्णाः प्रलेपे दद्यात्। एक्राङ्गगे तु कालासरलाजशृङ्ग्यजगन्धाश्वगन्धैकैषिकाः। शुण्ठीकुलत्थतर्कारीकुष्ठार्जकचित्रकजलमूत्राणि स्नाने। चण्डागरुणी विलेपने॥

triphalāmaricadrākṣāpippalīkāśmaryaphalānāṃ pratyekaṃ śataṃ guḍatulāmudakadroṇaṃ ca madhuliptabhājanasthaṃ saptāhamuṣṇe kāle dvisaptāhaṃ śīte dhārayet| ayamaṣṭaśatariṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa| purāṇapiṇyākakṛṣṇāśigrutvagatasīsikatā mūtrapiṣṭāḥ sukhoṣṇāḥ pralepe dadyāt| ekrāṅgage tu kālāsaralājaśṛṅgyajagandhāśvagandhaikaiṣikāḥ| śuṇṭhīkulatthatarkārīkuṣṭhārjakacitrakajalamūtrāṇi snāne| caṇḍāgaruṇī vilepane||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गसन्निपातयोर्यथादोषोदयमिदमेव साधनम्। एकदेशाश्रये च श्वयथौ यथासन्नं वमनादीनि रक्तावसेचनं च कुर्वीतेति। भवति चात्र॥

saṃsargasannipātayoryathādoṣodayamidameva sādhanam| ekadeśāśraye ca śvayathau yathāsannaṃ vamanādīni raktāvasecanaṃ ca kurvīteti| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायोऽभिघातादनिलः सरक्तः शोफं सरागं प्रकरोति तत्र। विसर्पनुन्मारुतरक्तनुच्च कार्यं विषघ्नं विषजे च कर्म॥

prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śophaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra| visarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्याब्जानूपं पिशितमबलं शुष्कशाकं तिलान्नं। गौडं पिष्टान्नं दधिसलवणं पिच्छिलं मद्यमम्लम्। धाना वल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि। स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान् वर्जयेन्मैथुनं च॥

grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ| gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhisalavaṇaṃ picchilaṃ madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi| svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.