अथातो जीर्णज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto jīrṇajvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·4·4.2
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 4.2
देहधात्वबलत्वेन ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते॥
dehadhātvabalatvena jvaro jīrṇo'nuvartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च। वमनस्वेदकालाम्बुकषायलघुभोजनैः॥
rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca| vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः। तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः॥
yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ| tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तजितामग्न्यं संस्कारमनुरुध्यते। सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्॥
vātapittajitāmagnyaṃ saṃskāramanurudhyate| sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत् पित्तं च शैत्यतः। स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्॥
viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ| snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्। त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्मधुकं बृहतीद्वयम्। समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा॥
pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam| triphalāpicumandatvaṅmadhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदिग्धिकातामलफीत्रायमाणाकलिङ्गकैः। कृष्णांशुमत्यतिविषाकटुकासेव्यचन्दनैः॥
nidigdhikātāmalaphītrāyamāṇākaliṅgakaiḥ| kṛṣṇāṃśumatyativiṣākaṭukāsevyacandanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धात्रीबिल्वघनद्राक्षासारिवाभिश्च साधितम्। हन्ति सद्यो घृतं जीर्णज्वरं कासं हलीमकम्। अरुचिं विषमं वह्निं यक्ष्माणं च नवोत्थितम्॥
dhātrībilvaghanadrākṣāsārivābhiśca sādhitam| hanti sadyo ghṛtaṃ jīrṇajvaraṃ kāsaṃ halīmakam| aruciṃ viṣamaṃ vahniṃ yakṣmāṇaṃ ca navotthitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासागुडूचीत्रिफलात्रायमाणायवासकात्। क्वाथे क्षीरे च विपचेत् ज्वरघ्नं कल्कितैर्घृतम्। पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागैरः॥
vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthe kṣīre ca vipacet jvaraghnaṃ kalkitairghṛtam| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgairaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलादुरालभामुस्तात्रायतीनिम्बपर्पटम्। पञ्चमूलद्वयं यच्च क्वाथयित्वा घृतं पचेत्। सक्षीरं कल्कितैर्द्राक्षामेदामलकपौष्करैः॥
balādurālabhāmustātrāyatīnimbaparpaṭam| pañcamūladvayaṃ yacca kvāthayitvā ghṛtaṃ pacet| sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakapauṣkaraiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शठीतामलकीयुक्तैस्तच्च ज्वरहरं परम्। क्षयकासशिरःपार्श्वहृच्छूलांसाभितापनुत्॥
śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलत्थकोलत्रिफलादशमूलयवान् पचेत्। द्विपलान् सलिलद्रोणे पूते पिष्ट्वाक्सकान् क्षिपेत्॥
kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet| dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvāksakān kṣipet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चकोलकसप्ताह्ववयस्थानिम्बतुम्बुरून्। शठीपुष्करमूलार्कमूलप्रतिविषावचाः॥
pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumburūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किराततिक्तकं मुस्तं कर्कटाख्यां दुरालभाम्। नक्तमालमुभे पाठे कटुकाशिग्रुतेजनीः॥
kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejanīḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमवल्कद्विरजनीकण्टकीकण्टकारिकाः। पटोलहिङ्गुगोजिह्वाकेबुकं मदनाज्झटा॥
somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭolahiṅgugojihvākebukaṃ madanājjhaṭā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणानि पलांशानि क्षारानर्धपलोन्मितान्। प्रस्थं चाज्यस्य तत्सिद्धं दीपनं कफवातजित्॥
lavaṇāni palāṃśāni kṣārānardhapalonmitān| prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृत्प्लीहग्रहणीगुल्मकासश्वासार्शसां हितम्। दीर्घज्वराभिभूतानां ज्वरिणाममृतोपमम्॥
hṛtplīhagrahaṇīgulmakāsaśvāsārśasāṃ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जिष्ठातिविषापथ्यावचानागररोहिणीः। देवदारु हरिद्रां च द्रोणेऽपां पालिकान् पचेत्। क्वाथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टैर्घृतप्रस्थं पिचून्मितैः॥
mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ| devadāru haridrāṃ ca droṇe'pāṃ pālikān pacet| kvāthe'smin sādhayet piṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपटुपञ्चकैः। तत्कफावृतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम्॥
śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ| tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्ध्महिध्मारुचिश्वासकासपाण्डुविकारिणाम्। गलग्रह (ग्रन्थि) प्रमेहार्शः प्लीहापस्मारशोफिनाम्। उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकोष्ठिनाम्॥
vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām| galagraha (granthi) pramehārśaḥ plīhāpasmāraśophinām| udāvartaparītānāṃ mandāgnikṛmikoṣṭhinām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च। मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः॥
guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णे घृते च भुञ्जीत मुदुमांसरसौदनम्। बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्॥
jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mudumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः। प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे। शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः॥
kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare| śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्। शोधनार्हस्य वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्। आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन् बलम्॥
na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam| śodhanārhasya vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayan balam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्तर्पणोत्थे वमनं पिप्पलीलवणाम्बुना। शर्करामाक्षिकाम्भोभिर्दाहतृष्णोल्बणे ज्वरे॥
santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे। मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः॥
pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससितामधुभिर्दद्याद्व्योषाद्यं वा विरेचनम्। द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकीम्। रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्॥
sasitāmadhubhirdadyādvyoṣādyaṃ vā virecanam| drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिह्याद्वा त्रिवृतश्चूर्णं कृष्णात्रिफलयोस्तथा। सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफलां पिबेद्राक्सारसेन वा॥
lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā| sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibedrāksārasena vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा। त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्॥
āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सघृतं त्रिफलाक्वाथं सर्पिषा वा विना शृतम्। पयोऽनुपानमुष्णं वा मृद्वीकास्वरसं पिबेत्। विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वा यथाक्रमम्॥
saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā śṛtam| payo'nupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet| viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा। पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः॥
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā| pakvo'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् सङ्ग्रहं नयेत्॥
atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमसङ्ग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः॥
āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः। प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्॥
pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ| prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्। कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्॥
jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam| kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृङ्वतः। क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः॥
kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ| kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वपुर्लंघनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना। दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति॥
tadvapurlaṃghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā| divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा। विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्यतोऽन्यथा॥
saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā| vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्। शृतशीतं मधुयुतं तृड्दाहज्वरनाशनम्॥
payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam| śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajvaranāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद्द्राक्षाबलायष्टीसारिबाकणचन्दनैः। चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्॥
tadvaddrākṣābalāyaṣṭīsāribākaṇacandanaiḥ| caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासाच्छ्वासाच्छिरश्शूलान् पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्। मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः॥
kāsācchvāsācchiraśśūlān pārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृतमरेण्डमूलेन बालविल्वेन वा ज्वरात्। धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः। सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्॥
śṛtamareṇḍamūlena bālavilvena vā jvarāt| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्नीगोकण्टकगुडैः पयः। शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्॥
siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghnīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्। शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्॥
vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरूहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्। दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशयं गते॥
nirūhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśayaṃ gate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्। स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्॥
pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्ठकटीग्रहे। दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्॥
prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭīgrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः। स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरवालकैः॥
paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्। कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः। बस्तिं मधुघृताभ्यां च पीडयेज्ज्वरनाशनम्॥
payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam| kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ| bastiṃ madhughṛtābhyāṃ ca pīḍayejjvaranāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्। क्वाथयेत् कल्कयेद्यष्टीशताह्वाफलिनीफलम्। मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः॥
catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān| kvāthayet kalkayedyaṣṭīśatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रायमाणामृतायष्टीमदनांशुमतीद्वयैः। सबलाचन्दनवृषैर्जाङ्गलैश्च मृगद्विजैः॥
trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वाथे कृते क्षिपेत् पिष्ट्वा फलयष्टीकणाघनम्। स सद्यो ज्वरहा बस्तिः साज्यक्षौद्रोऽल्पसैन्धवः॥
kvāthe kṛte kṣipet piṣṭvā phalayaṣṭīkaṇāghanam| sa sadyo jvarahā bastiḥ sājyakṣaudro'lpasaindhavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पलम्। स्वर्णगौरिकमाञ्जिष्ठामृणालाञ्जनपद्मकम्॥
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpalam| svarṇagaurikamāñjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरेण कल्कितं बस्तिं शीतं समधुशर्करम्। दाहज्वरहरं दद्यात्सिद्धं तैश्चानुवासनम्॥
kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṃ dadyātsiddhaṃ taiścānuvāsanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्पलीं मधुकं वचाम्। ऋद्धिं रास्नां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्॥
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्। ज्वरेऽनुवासनं कुर्यात्तथा स्नेहं यथामलम्॥
piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ kuryāttathā snehaṃ yathāmalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्दनागरुकाश्मर्यपटोलमदनोत्पलैः। पटोलारिष्टमदनगुडूचीमधुकैरपि। ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः॥
candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ| paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi| ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्। जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्। स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्॥
śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam| jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्। प्रतिश्यायास्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्॥
dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्। धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्॥
arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्। अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते। कुर्यादञ्जनधूपांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्॥
yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite| kuryādañjanadhūpāṃśca tathaivāgantuje'pi tān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाभ्यङ्गमाचरेत्॥
dāhe sahasradhautena sarpiṣābhyaṅgamācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः। दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः॥
sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्। तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात्सद्यो दाहज्वरापहम्॥
śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्दनं मधुकं काला द्राक्षा मधुरसा निशा। तत्सिद्धं पूर्ववत्तैलं दाहज्वरहरं परम्॥
candanaṃ madhukaṃ kālā drākṣā madhurasā niśā| tatsiddhaṃ pūrvavattailaṃ dāhajvaraharaṃ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो गात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रलेपयेत्। तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्। तथारनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः॥
śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet| tathāranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीलोध्रदाडिमैः। बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा॥
kapitthamātuluṅgāmlavidārīlodhradāḍimaiḥ| badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्पूरपद्मकोशीरकालीयाम्बुकुचन्दनैः। तुङ्गप्रियङ्गुशैवालकमलोत्पलकर्दमैः॥
karpūrapadmakośīrakālīyāmbukucandanaiḥ| tuṅgapriyaṅguśaivālakamalotpalakardamaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेत्राग्रलोध्रपुण्ड्राह्वैरारनालेन कल्कितैः। लेपा व्यस्तैः समस्तैर्वा दाहघ्ना वर्णकारिणः॥
vetrāgralodhrapuṇḍrāhvairāranālena kalkitaiḥ| lepā vyastaiḥ samastairvā dāhaghnā varṇakāriṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धात्रीत्वक्पत्रनलदशङ्खव्याघ्रनखोत्पलैः। चन्दनाञ्जनमुस्तैश्च सवृक्षाम्लाम्लवेतसैः॥
dhātrītvakpatranaladaśaṅkhavyāghranakhotpalaiḥ| candanāñjanamustaiśca savṛkṣāmlāmlavetasaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सजीवकैः समधुकैः सपलाशैः सदाडिमैः। बीजपूररसक्षौद्रशुक्तयुक्तैः प्रलेपितैः॥
sajīvakaiḥ samadhukaiḥ sapalāśaiḥ sadāḍimaiḥ| bījapūrarasakṣaudraśuktayuktaiḥ pralepitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरस्यङ्गे च तृट्छर्दिदाहमोहशिरोरुजः। नश्यन्ति गण्डाः पिटकाः प्रलापश्च ज्वरार्तिजः॥
śirasyaṅge ca tṛṭchardidāhamohaśirorujaḥ| naśyanti gaṇḍāḥ piṭakāḥ pralāpaśca jvarārtijaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौरामलककल्कश्च साम्लः साज्यश्च तद्गुणः। मधूकमधुकोदीच्यनीलोत्पलमधूलिकाः॥
gaurāmalakakalkaśca sāmlaḥ sājyaśca tadguṇaḥ| madhūkamadhukodīcyanīlotpalamadhūlikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयन्ति मधुसर्पिर्भ्यां लीढा दाहज्वरभ्रमान्। कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासहिध्मावमीरपि॥
jayanti madhusarpirbhyāṃ līḍhā dāhajvarabhramān| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsahidhmāvamīrapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाम्यं च वामयेदाशु शीतेन मधुवारिणा। यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः। तं च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः॥
vāmyaṃ ca vāmayedāśu śītena madhuvāriṇā| yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्लकीमधुरं गीतं चन्द्रिका हर्म्यमस्तकम्। हरन्ति दाहं हाराश्च हरिचन्दनशीतलाः॥
vallakīmadhuraṃ gītaṃ candrikā harmyamastakam| haranti dāhaṃ hārāśca haricandanaśītalāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहं मन्दानिलोद्धूताः कुल्याः सलिलमालिनः। चलत्प्रवालाङ्गुलिभिस्तर्जयन्ति महाद्रुमाः॥
dāhaṃ mandāniloddhūtāḥ kulyāḥ salilamālinaḥ| calatpravālāṅgulibhistarjayanti mahādrumāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाचः शिशूनामव्यक्ता योषितो मदनातुराः। दाहं निर्भत्सयन्त्याशु सज्जनानां च सूनृताः॥
vācaḥ śiśūnāmavyaktā yoṣito madanāturāḥ| dāhaṃ nirbhatsayantyāśu sajjanānāṃ ca sūnṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुचिभेदानुरोधेन नानाशक्तिसमन्वितः। दाहशीतज्वरहरः कान्ताकान्ताङ्गसङ्गमः। दाहशीतव्युपशमे तास्ततोऽपनयेत् पुनः॥
rucibhedānurodhena nānāśaktisamanvitaḥ| dāhaśītajvaraharaḥ kāntākāntāṅgasaṅgamaḥ| dāhaśītavyupaśame tāstato'panayet punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागरुकुङ्कुमैः। कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः॥
vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgarukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नखरास्नापुरवचाचण्डलौद्वयचोरकैः। पृथ्वीकाशिग्रुसुरसहिंस्राध्यामकसर्षपैः॥
nakharāsnāpuravacācaṇḍalaudvayacorakaiḥ| pṛthvīkāśigrusurasahiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमूलमृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः। तमालपत्रपूतीकसल्लकीधान्यदीप्यकैः॥
daśamūlamṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ| tamālapatrapūtīkasallakīdhānyadīpyakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिसिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः। अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्॥
misimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वथितैः कल्फितैर्युक्तैः सुरासौवीरकादिभिः। तेनाभ्यज्यात् सुखोष्णेन तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्॥
kvathitaiḥ kalphitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyajyāt sukhoṣṇena taiḥ supiṣṭaiśca lepayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवोष्णैस्तैः परीषेकमवगाहं च योजयेत्। केवलैरपि तद्वच्च शुक्तगोमूत्रमस्तुभिः॥
kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet| kevalairapi tadvacca śuktagomūtramastubhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुङ्कुमागरुकस्तूरीनखैलासुरदारुभिः। शैलेयचण्डात्वङ्मुस्तरास्नाकपिवचामयैः॥
kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śaileyacaṇḍātvaṅmustarāsnākapivacāmayaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक् प्रदेहाः सर्वैर्वा शीतघ्ना दृढकल्किताः। यवचूर्णं घृताभ्यक्तं पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे॥
pṛthak pradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ| yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्वीप्रलेपनं लेपं ज्वरार्तस्य प्रयोजयेत्। आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने॥
darvīpralepanaṃ lepaṃ jvarārtasya prayojayet| āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूपानगरुजान्ये च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे। अग्न्यनग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्॥
dhūpānagarujānye ca vakṣyante viṣamajvare| agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसर्गबलयोगे च वातश्लेष्मनिबर्हणम्। गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्॥
saṃsargabalayoge ca vātaśleṣmanibarhaṇam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः। मद्यं सत्र्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्रवान्॥
nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodravān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्। अजाज्याः सगुडं कल्कं सगुडं वामृतारसम्॥
saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vāmṛtārasam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसं वार्ताकफलजं पिबेद्वा मधुसंयुतम्। मधुकागरुकौन्तीनां कल्को व्याघ्रनखस्य च॥
rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam| madhukāgarukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्येन पीतः सक्षौद्रस्तीव्रशीतज्वरापहः। दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः॥
madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः। वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत् पुनः॥
yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayet punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनाहे कालवित् कुर्यात् क्रियामलसकोदिताम्। पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचित्रसाधिताम्॥
ānāhe kālavit kuryāt kriyāmalasakoditām| pippalīpippalīmūlayavānīcitrasādhitām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवागूं पाययेच्चैनमनिलस्यानुलोमनीम्। सोपद्रवोऽपि चेदेवं ज्वरः शीतो न शाम्यति॥
yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm| sopadravo'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्युदीर्णेऽनिलकफे स्वस्थाने पित्तधाम्नि वा। तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वानलं भजेत्॥
atyudīrṇe'nilakaphe svasthāne pittadhāmni vā| takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ स्स्वेदसम्भवात्तिष्ठेत् प्रावृतस्तद्वदातपे। ततो विमृदितस्नातो युक्ताशी स्याद्गते ज्वरो॥
ā ssvedasambhavāttiṣṭhet prāvṛtastadvadātape| tato vimṛditasnāto yuktāśī syādgate jvaro||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शमं तौ पित्तवृध्यैव प्रपद्येते स्वधाम च। निवर्तते ततः शीघ्रं वातश्लेष्मोद्भवो ज्वरः॥
śamaṃ tau pittavṛdhyaiva prapadyete svadhāma ca| nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्ज्जिकाकुष्ठमञ्जिष्ठालाक्षामूर्वानिशौषधैः। सतक्रं साधितं तैलमभ्यङ्गाद्दाहशीतजित्॥
svarjjikākuṣṭhamañjiṣṭhālākṣāmūrvāniśauṣadhaiḥ| satakraṃ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्। ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्॥
vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसृष्टैः सन्निपतितैरेकानेकोल्बणैः समैः। ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्॥
saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekānekolbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्धनेनैकदोसस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा। कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्॥
vardhanenaikadosasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्रानिवारणोपायः सन्यासाभिहितो हितः। सन्निपाते विशेषेण दारुणोऽयमुपद्रवः॥
nidrānivāraṇopāyaḥ sanyāsābhihito hitaḥ| sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo'yamupadravaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः। शोफः सञ्जायते तेन कश्चिदेव विमुच्यते॥
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate tena kaścideva vimucyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्। प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः॥
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति। शाखानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्बाह्वाःक्रमात्सिराम्॥
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvāḥkramātsirām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्। ज्वरे विभज्य वातादीन्यश्चानन्तरमुच्यते॥
ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīnyaścānantaramucyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः। त्रिचतुष्पञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः॥
paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuṣpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजयेत्त्रिफलां पथ्या गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्। तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा॥
yojayettriphalāṃ pathyā guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लङ्घनं बृंहणं वापि ज्वरागमनवासरे। प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्तं वा तथा घृतम्॥
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi jvarāgamanavāsare| prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhaktaṃ vā tathā ghṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णं तद्वद्दधि पयस्तक्रं सर्पिश्च षट्पलम्। कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख्यं वृषसाधितम्॥
jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चगव्यस्य महतो विधिना पञ्चमाहिषम्। पञ्चाजं चतुरौष्ट्रं च सिद्धं सिद्धं घृतं तथा॥
pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṃ caturauṣṭraṃ ca siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुरोहिणिमञ्जिष्ठावृषग्रन्थिकचित्रकैः। पाठास्वगुप्ताद्विनिशैः पञ्चगव्यस्य पञ्चसु॥
kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थेषु संयुतैः सेव्यं विषमज्वरजित् परम्। वाक्स्वरस्मृतिमेधाग्निबलारोग्यवृषत्वकृत्॥
prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajit param| vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत्। तिल्वकावापमेतच्च विषमज्वरनाशनम्॥
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet| tilvakāvāpametacca viṣamajvaranāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृतक्षीरघृतक्षौद्रसिताकृष्णाः स्वजाहताः। विषमज्वरहृद्रोगक्षतकासक्षयापहाः॥
śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ svajāhatāḥ| viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरां तीक्ष्णं च यन्मद्यंअ शिखितित्तिरिदक्षजम्। मांसं मेध्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः॥
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃa śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medhyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.