अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto bheṣajakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·5·5.8
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 5.8
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवनसलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्यदेवयजनागारसभाश्वभ्रारामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके मृदावफालकृष्टेनुपहतेन्यैर्बल्वत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रशस्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा॥
jāṅgale sādhāraṇe vā deśe yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇasuvarṇamadhurasurabhimṛttike mṛdāvaphālakṛṣṭenupahatenyairbalvattarairdrumairbheṣajāni praśasyanta iti sāmānyato bhūmiparīkṣā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूलतृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा। स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्लाचाम्बुगुणभूयिष्ठा। नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरलपाण्डुवृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा। रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्षतनुकोटरवृक्षप्रायाल्परसप्ररोहानिलगुणभूयिष्ठा। मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा। तत्राम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते। अनलानिलाकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि। सर्वगुणयुक्तासूभयतोभागानि। आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि। एवं बलवत्तमानि भवन्ति॥
viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā| snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇasasyakomalavṛkṣaprāyā śuklācāmbuguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣatanukoṭaravṛkṣaprāyālparasaprarohānilaguṇabhūyiṣṭhā| mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā| tatrāmbupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante| analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktāsūbhayatobhāgāni| ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| evaṃ balavattamāni bhavanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्धानि कालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धवर्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि। तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्राह्यम्। ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्। शरदि त्वक्कन्दक्षीराणि। हेमन्ते साराणि। यथर्तु पुष्पफलम्॥
tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṃ diśi sthitāni| teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam| grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakkandakṣīrāṇi| hemante sārāṇi| yathartu puṣpaphalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्याग्नेयेषु। एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति॥
anye punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvāgneyānyāgneyeṣu| evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्। गृहीत्वा चानुरूपगुणवद्भाजनसंस्थान्यगारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवातैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोपस्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छन्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्॥
atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca devatāmaśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt| gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyagāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsvagnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्। तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सराणि। पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि॥
tāni sakṣīrāṇyupakalpayet| tadasampattāvanatikrāntavatsarāṇi| purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughṛtāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च। क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्। वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्॥
api ca| kṣīraṃ bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषायकल्पः। निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च। ते यथापूर्वं बलिनः॥
pañcavidhastu bheṣajānāṃ kaṣāyakalpaḥ| niryāsaḥ kalko niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca| te yathāpūrvaṃ balinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सद्यःसमुद्धृतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडितस्य स्वरसो निर्यासः। उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः। शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्तवपटच्युतश्चूर्णः। तस्य समस्तद्रव्यापरित्यागादाप्लुतोपयोगाच्च कल्कादभेदः। क्वाथो निर्यूहः॥
tatra sadyaḥsamuddhṛtaprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍitasya svaraso niryāsaḥ| upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ| śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatāntavapaṭacyutaścūrṇaḥ| tasya samastadravyāparityāgādāplutopayogācca kalkādabhedaḥ| kvātho niryūhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेदयित्वा छेदयानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौरूक्षायामधःप्रलिप्तायां ताम्रायोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितामौषधानामाकलय्य यावता मुक्तरसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च। अथाग्नावधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमवलोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छतानलेन साधयेत्। अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत॥
tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedayitvā chedayāni prakṣālyodakena śucaurūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca| athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyāvaghaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatānalena sādhayet| avatārya ca parisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरादिसहितं च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारिक्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्॥
kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe anupadagdhaṃ kvāthayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः। उष्णाम्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः॥
śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ| uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्यातुरादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्रां च संश्रयेत्॥
tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃśrayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च केचिदाहुः। मात्राया न व्यवस्थास्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः। आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना॥
tathā ca kecidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय। यथा तु सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते। निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्। कल्कचूर्णयोः कर्षः पलत्रयं तदालोडने॥
ityalametadupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya| yathā tu sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathopadekṣyate| niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमवतारयेत्॥
niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe'dhiśritya pādaśeṣitamavatārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति॥
śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत्पादेन कल्कः॥
snehapāke tvanirdiṣṭapramāṇe samuditasya dravasya pādena sneho yojyastatpādena kalkaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये पुनः पठन्ति। स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्। कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः॥
anye punaḥ paṭhanti| snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ yojyamadhīte śaunakaḥ punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्। कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्॥
snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक् स्नेहसममेवावपेत्। अनिरूपितकल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्। अथैकध्यं प्रतिसंसृज्याधिश्रित्य च निर्यूहवत्साधयेत्॥
pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamamevāvapet| anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt| athaikadhyaṃ pratisaṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्। स कालस्तस्यावतरणाय॥
tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyate sneho yathāsvaṃ varṇagandharasotpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt| sa kālastasyāvataraṇāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च। घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः। लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च॥
api ca| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ| lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथावतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्यापिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्॥
athāvatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau dṛḍhe kalaśe samāsicyāpidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya sūtreṇa subaddhaṃ svanuguptaṃ śucau deśe susthitaṃ sthāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः। ताः षट्सर्षपः। तेऽष्टौ तण्डुलः। तौ धान्यमाषः। तौ यवः। अतः परं चतुर्गुणवृध्याण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्थाढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते। धरणं तु पलस्य दशमो भागः। माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च। शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्र। कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोडशिका च। कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च। पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिका बिल्वमाम्रं च। पलद्वयस्य प्रसृतोऽष्टमानं च। कुडवस्याञ्जलिः। कुडवद्वयस्य मानिका। आढकस्य पात्रं कंसश्च। द्रोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघटकुम्भकलशाः। द्रोणद्वयस्य शूर्पः। तुला पुनः पलशतं तानि विंशतिर्भार इति। भवति चात्र॥
parimāṇaṃ punaḥ ṣaḍvaṃśyo marīciḥ| tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ| te'ṣṭau taṇḍulaḥ| tau dhānyamāṣaḥ| tau yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhyāṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante| dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca| śāṇadvayasya paryāyo draṅkṣaṇaḥ kolo vaṭakaśra| karṣasya suvarṇamakṣaṃ picurbiḍālapadakaṃ pāṇitalaṃ tindukaṃ kavalagrahaḥ ṣoḍaśikā ca| karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca| palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikā bilvamāmraṃ ca| paladvayasya prasṛto'ṣṭamānaṃ ca| kuḍavasyāñjaliḥ| kuḍavadvayasya mānikā| āḍhakasya pātraṃ kaṃsaśca| droṇasya nalvaṇārmaṇonmānaghaṭakumbhakalaśāḥ| droṇadvayasya śūrpaḥ| tulā punaḥ palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra iti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवार्द्रयोः॥
śuṣkameyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ tu dravārdrayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे॥
peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्॥
kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्दिष्टाप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु॥
anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहपाकस्त्रिधा मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः। मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे॥
snehapākastridhā mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ| mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्यमाने तु पश्चिमः। दग्धोऽतौर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्। मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः॥
kiñcit sīdati kṛṣṇe ca vartyamāne tu paścimaḥ| dagdho'taurdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt| mṛdurnasye kharo'bhyaṅge pāne bastau ca cikkaṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा। सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्॥
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā| saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.