अथातो मुखरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto mukharogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.26
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.26
स्निग्धस्विन्नस्य खण्डौष्ठस्यौष्ठान्तौ विलिख्य सुश्लिष्टौ क्षौमसूत्रेण सीव्येत्। शतधौतघृताभ्यक्तां चास्मै कबलिकां व्रणस्योपरि दद्यात्। प्रक्लिन्नं च व्रणं व्रणचिकित्सया साधयेत्॥ अस26.3। ज्योतिष्मतीलोध्रमधुकपटोलोत्पलकाकमाचीश्रावणीसारिवाभिस्तैलं विपक्वमभ्यञ्जनाच्छोधनरोपणम्। तथा वातहरमधुरौषधसिद्धं तैलं नस्यम्॥
snigdhasvinnasya khaṇḍauṣṭhasyauṣṭhāntau vilikhya suśliṣṭau kṣaumasūtreṇa sīvyet| śatadhautaghṛtābhyaktāṃ cāsmai kabalikāṃ vraṇasyopari dadyāt| praklinnaṃ ca vraṇaṃ vraṇacikitsayā sādhayet|| asa26.3| jyotiṣmatīlodhramadhukapaṭolotpalakākamācīśrāvaṇīsārivābhistailaṃ vipakvamabhyañjanācchodhanaropaṇam| tathā vātaharamadhurauṣadhasiddhaṃ tailaṃ nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातज औष्ठकोपे देवदारुगुग्गुलुसर्जरसमधूच्छिष्टसिद्धेन महास्नेहेनाभ्यङ्गः। तेनैव समधुकचूर्णेन प्रतिसारणाम्। तदभ्यक्तेन पिचुना प्रच्छादनम्। एरण्डपल्लवैः क्षीरक्वथितैर्नाडीस्वेदः खण्डौष्ठोक्तं नावनं शिरोऽभ्यङ्गश्च॥
vātaja auṣṭhakope devadāruguggulusarjarasamadhūcchiṣṭasiddhena mahāsnehenābhyaṅgaḥ| tenaiva samadhukacūrṇena pratisāraṇām| tadabhyaktena picunā pracchādanam| eraṇḍapallavaiḥ kṣīrakvathitairnāḍīsvedaḥ khaṇḍauṣṭhoktaṃ nāvanaṃ śiro'bhyaṅgaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तोत्थेऽभिघातजे च जालौकोभिर्विस्रावणम्। पत्तङ्गयष्टीछिन्नरुहाविपक्वं सर्पिरभ्यङ्गः। मधुमधुकलोध्रसर्जरसैः प्रतिसारणम्। पित्तविद्रधिवच्च चिकित्सा॥
pittotthe'bhighātaje ca jālaukobhirvisrāvaṇam| pattaṅgayaṣṭīchinnaruhāvipakvaṃ sarpirabhyaṅgaḥ| madhumadhukalodhrasarjarasaiḥ pratisāraṇam| pittavidradhivacca cikitsā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तजेप्यचिरोत्थिते पैत्तिकवत् प्रतिकुर्यात्। कफजे जलौकोभिः शाकादिपत्रैर्वा रक्तं विस्राव्य व्योषपाठायवक्षारस्वर्जिकाक्षारैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्। कुष्ठतगरदन्तीश्यामाबिडहरितालविडङ्गैर्वा। स्वेदनस्यधूमकवलांश्च कफघ्नानवचारयेत्॥
raktajepyacirotthite paittikavat pratikuryāt| kaphaje jalaukobhiḥ śākādipatrairvā raktaṃ visrāvya vyoṣapāṭhāyavakṣārasvarjikākṣāraiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet| kuṣṭhatagaradantīśyāmābiḍaharitālaviḍaṅgairvā| svedanasyadhūmakavalāṃśca kaphaghnānavacārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदोजे दन्तच्छदं स्वेदयित्वा वृद्धिपत्रेण विपाट्य शुद्धमेदसमग्निनानुपचरेत्। कफजोक्तैश्च प्रतिसारणम्। जलार्बुदोक्तं तैलं रोपणम्॥
medoje dantacchadaṃ svedayitvā vṛddhipatreṇa vipāṭya śuddhamedasamagninānupacaret| kaphajoktaiśca pratisāraṇam| jalārbudoktaṃ tailaṃ ropaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलार्बुदं भित्वा विशोध्य त्रिकटुकटुकातेजोवतीयवक्षारस्वर्जिकासैन्धवकासीसचूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्। अवगाढमतिवृद्धं वा क्षारेणाग्निना वा दहेत् हरिद्रालोध्रमधुकमालतीहरेणुतगरैर्विपक्वं तैलं रोपणम्॥
jalārbudaṃ bhitvā viśodhya trikaṭukaṭukātejovatīyavakṣārasvarjikāsaindhavakāsīsacūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet| avagāḍhamativṛddhaṃ vā kṣāreṇāgninā vā dahet haridrālodhramadhukamālatīhareṇutagarairvipakvaṃ tailaṃ ropaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गण्डालजीमपक्वां शोफवद्विदग्धामुपनाह्य पक्वां विदार्य व्रणवत् साधयेत्॥
gaṇḍālajīmapakvāṃ śophavadvidagdhāmupanāhya pakvāṃ vidārya vraṇavat sādhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतदन्तस्योष्णामुबुस्विन्नस्य व्रीहिमुखेन पालीं लिखित्वा पिचुतैलेन दहेत्। प्रतिसारयेच्च प्रियङ्गुजम्ब्वस्थिदाडिमत्वक्त्रिफलारसाञ्जनसैन्धवशुण्ठीमुस्तचूर्णैः समधुघृतैः। क्षीरिवृक्षकषायो गण्डूषः। अणुतैलं नस्यम्॥
śītadantasyoṣṇāmubusvinnasya vrīhimukhena pālīṃ likhitvā picutailena dahet| pratisārayecca priyaṅgujambvasthidāḍimatvaktriphalārasāñjanasaindhavaśuṇṭhīmustacūrṇaiḥ samadhughṛtaiḥ| kṣīrivṛkṣakaṣāyo gaṇḍūṣaḥ| aṇutailaṃ nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तहर्षे भेदे च वातहरसिद्धं तैलमेलाकुष्ठपाटलीस्वग्विपक्वो मज्जा वा गण्डूषः। स्निग्धाश्च नस्यादयः॥
dantaharṣe bhede ca vātaharasiddhaṃ tailamelākuṣṭhapāṭalīsvagvipakvo majjā vā gaṇḍūṣaḥ| snigdhāśca nasyādayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तचाले दशमूलक्वाथेन तैलसर्पिर्वसाक्षौद्रैश्च कवलः। पिप्पलीसैन्धवतुत्थलोध्रपतङ्गस्रोतोजमुस्तात्रिफलाः प्रतिसारणम्। नियतं च स्नैहिकधूमपायी स्निग्धमधुराहारो विस्रावणपरः स्यात्। चन्दनपद्मकमधुकविदारीकशेरुकनीलोत्पलमृद्वीकाजीवकर्षभकशर्कराणां प्रत्येकं पलेन क्षीरेण च मांसरसद्विगुणेन तैलप्रस्थं विपाचयेत्। एतन्नस्यगण्डूषप्रयोगात् परं दशननयनश्रवणबलकरम्॥
dantacāle daśamūlakvāthena tailasarpirvasākṣaudraiśca kavalaḥ| pippalīsaindhavatutthalodhrapataṅgasrotojamustātriphalāḥ pratisāraṇam| niyataṃ ca snaihikadhūmapāyī snigdhamadhurāhāro visrāvaṇaparaḥ syāt| candanapadmakamadhukavidārīkaśerukanīlotpalamṛdvīkājīvakarṣabhakaśarkarāṇāṃ pratyekaṃ palena kṣīreṇa ca māṃsarasadviguṇena tailaprasthaṃ vipācayet| etannasyagaṇḍūṣaprayogāt paraṃ daśananayanaśravaṇabalakaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिदन्तकं क्षारेणालिप्य जर्जरं विज्ञाय कृमिदन्तकविधिनोत्पाड्य तद्वदेवोपचरेत्। अनवस्थितशोणितं च दग्ध्वा व्रणवदुपक्रमेत॥
adhidantakaṃ kṣāreṇālipya jarjaraṃ vijñāya kṛmidantakavidhinotpāḍya tadvadevopacaret| anavasthitaśoṇitaṃ ca dagdhvā vraṇavadupakrameta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तशर्करां दन्तमूलान्यपीडयन् दन्तलेखनेन विलिख्य क्षारतैलेनावसेचयेत्। मूषाकूर्पपाटलीत्वक्चूर्णेन प्रतिसारणम्। सदा च दन्तधावनादीन् सेवेत। दन्तहर्षोक्तं च कुर्यात्॥
dantaśarkarāṃ dantamūlānyapīḍayan dantalekhanena vilikhya kṣāratailenāvasecayet| mūṣākūrpapāṭalītvakcūrṇena pratisāraṇam| sadā ca dantadhāvanādīn seveta| dantaharṣoktaṃ ca kuryāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपालिकायामेतदेव विशेषतः शीलयेत्॥
kapālikāyāmetadeva viśeṣataḥ śīlayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमिदन्तके सुषिरं गुडेन मधूच्छिष्टेन सर्पिष वापूरयित्वा तप्तया कुब्जशलाकया दहेत्। सप्तच्छर्दाकक्षीरं वा पूरणम्। सर्षपकरञ्जतैलं॥
kṛmidantake suṣiraṃ guḍena madhūcchiṣṭena sarpiṣa vāpūrayitvā taptayā kubjaśalākayā dahet| saptacchardākakṣīraṃ vā pūraṇam| sarṣapakarañjatailaṃ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गुविडङ्गस्वर्जिकाकट्फलकासीसकुष्ठचूर्णस्तान्तवबद्धो दन्तस्योपरि तिष्ठन् रुजमपहरति। कुन्दुरुष्कचूर्णो वा। एभिरेव च सिद्धं तैलं गण्डूषः। दृढगूढमूलमांसे सरुजे विस्रावणम्। भग्नस्फुटितविवर्णसुप्तचलस्य सरुजस्य च॥
hiṅguviḍaṅgasvarjikākaṭphalakāsīsakuṣṭhacūrṇastāntavabaddho dantasyopari tiṣṭhan rujamapaharati| kunduruṣkacūrṇo vā| ebhireva ca siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaḥ| dṛḍhagūḍhamūlamāṃse saruje visrāvaṇam| bhagnasphuṭitavivarṇasuptacalasya sarujasya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमनुपशमे सन्दंशयन्त्रेण दन्तमायतं गृहीत्वा विचाल्य शस्रेण पार्श्वेभ्यो मोक्षयित्वोद्धरेत्। दन्तनिर्घातनेनोत्पीड्य मुद्गरेणाश्मना वा निर्घातयेत्। न तूत्तरं दन्तम्॥
evamanupaśame sandaṃśayantreṇa dantamāyataṃ gṛhītvā vicālya śasreṇa pārśvebhyo mokṣayitvoddharet| dantanirghātanenotpīḍya mudgareṇāśmanā vā nirghātayet| na tūttaraṃ dantam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योद्धरणाच्छोणितात्ययस्ततश्चेन्द्रियभ्रंशो वात व्याधिर्वा॥
tasyoddharaṇācchoṇitātyayastataścendriyabhraṃśo vāta vyādhirvā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्षालितमुखश्च समधुकचूर्णं तैलं मधु वा गण्डूषं धारयेत्॥
prakṣālitamukhaśca samadhukacūrṇaṃ tailaṃ madhu vā gaṇḍūṣaṃ dhārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारीमधुकशृङ्गाटककशेरुकाभिस्तैलं दशगुणे पयसि सिद्धं नस्यम्॥
vidārīmadhukaśṛṅgāṭakakaśerukābhistailaṃ daśaguṇe payasi siddhaṃ nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरदन्तोद्धरणेप्ययमेव प्रतीकारः। शीतोपचारश्च सुतराम्॥
uttaradantoddharaṇepyayameva pratīkāraḥ| śītopacāraśca sutarām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतादे शोणितं विस्राव्य रसाञ्जनमुस्तत्रिफलार्जुनत्वक्प्रियङ्गुमहौषधकषायं गण्डूषं धारयेत्। एभिरेव च सक्षौद्रैः प्रतिसारणं। मधुरवर्गसिद्धं तैलं नस्यम्। तेजोवतीव्योषहरिद्राद्वयकुष्ठपाठाकटुरोहिणीलोध्रसमङ्गामुस्तैः प्रतिसारणं सर्वदन्तमांसामयेषु कण्डूश्वयथुवेदनारक्तस्रुतिहरम्। तथा व्याषयवक्षारमनश्शिलासैन्धवदार्वीत्वग्भिः एभिरेवाषैर्धगुटिका सर्वमुखरोगहरा॥
śītāde śoṇitaṃ visrāvya rasāñjanamustatriphalārjunatvakpriyaṅgumahauṣadhakaṣāyaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet| ebhireva ca sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ| madhuravargasiddhaṃ tailaṃ nasyam| tejovatīvyoṣaharidrādvayakuṣṭhapāṭhākaṭurohiṇīlodhrasamaṅgāmustaiḥ pratisāraṇaṃ sarvadantamāṃsāmayeṣu kaṇḍūśvayathuvedanāraktasrutiharam| tathā vyāṣayavakṣāramanaśśilāsaindhavadārvītvagbhiḥ ebhirevāṣairdhaguṭikā sarvamukharogaharā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकुशे सुखोष्णाम्बुस्विन्नान्युत्सन्नानि दन्तमांसान्यवलिखेन्मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा। ततः सुखोष्णो घृतमण्डस्तैलं वा गण्डूषः। मरिचकुष्ठमधुकप्रियङ्गुलाक्षापतङ्गगैरिकरसाञ्जनशुण्ठीसैन्धवैर्मधुघृतमण्डयुक्तैः प्रतिसारणम्। पृथक्पर्णीविडङ्गविदारीमधुकपयस्यासुरदारुविपक्वं तैलं गण्डूषो नस्यं च। मधुरवर्गसिद्धमेव वा सर्पिः पुनः पुनश्च रुधिरावसेकः॥
upakuśe sukhoṣṇāmbusvinnānyutsannāni dantamāṃsānyavalikhenmaṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā| tataḥ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā gaṇḍūṣaḥ| maricakuṣṭhamadhukapriyaṅgulākṣāpataṅgagairikarasāñjanaśuṇṭhīsaindhavairmadhughṛtamaṇḍayuktaiḥ pratisāraṇam| pṛthakparṇīviḍaṅgavidārīmadhukapayasyāsuradāruvipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca| madhuravargasiddhameva vā sarpiḥ punaḥ punaśca rudhirāvasekaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलिखिते स्वर्जिकामधुकशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्॥
dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite svarjikāmadhukaśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तविद्रधौ तिक्तकटुकषायोष्णैः समूत्रैः कबलो लेपश्च। वृश्चिकालीकुष्ठकटुकायवक्षारैः प्रतिसारणम्। तं च पाकतो रूक्षशीतैरन्तर्बहिः प्रयुक्तैर्वारयेत्। पक्वे तु पाटनमवगाढे दाहः। त्रिफलासुमनोरिष्ठक्वाथो गण्डूषः। यष्टीमधुकसिद्धः सर्पिर्मण्डो नस्यम्॥
dantavidradhau tiktakaṭukaṣāyoṣṇaiḥ samūtraiḥ kabalo lepaśca| vṛścikālīkuṣṭhakaṭukāyavakṣāraiḥ pratisāraṇam| taṃ ca pākato rūkṣaśītairantarbahiḥ prayuktairvārayet| pakve tu pāṭanamavagāḍhe dāhaḥ| triphalāsumanoriṣṭhakvātho gaṇḍūṣaḥ| yaṣṭīmadhukasiddhaḥ sarpirmaṇḍo nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषिरे छिन्नलिखिते लोध्रमुस्तत्रिफलाकिंशुकपतङ्गतार्क्ष्यशैलशतपुष्पाकट्फलैरवघर्षः। तेषामेव क्वाथो गण्डूषः। क्षीरिवृक्षकिंशुकामलकानां वा। गैरिकोत्पलमधूकसारिवाचन्दनप्रपौण्डकशर्करानन्तालोध्रागरुसिद्धं तैलं नावनम्॥
suṣire chinnalikhite lodhramustatriphalākiṃśukapataṅgatārkṣyaśailaśatapuṣpākaṭphalairavagharṣaḥ| teṣāmeva kvātho gaṇḍūṣaḥ| kṣīrivṛkṣakiṃśukāmalakānāṃ vā| gairikotpalamadhūkasārivācandanaprapauṇḍakaśarkarānantālodhrāgarusiddhaṃ tailaṃ nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिमांसकमचिरोत्थितं स्रावयेत्। विवृद्धन्तु बडिशेन मचुट्या वा गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छित्वा तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्। कटुतीक्ष्णैः कवलस्तैलं वा यवक्षारावचूर्णितम्॥
adhimāṃsakamacirotthitaṃ srāvayet| vivṛddhantu baḍiśena macuṭyā vā gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chitvā tīkṣṇaiḥ pratisārayet| kaṭutīkṣṇaiḥ kavalastailaṃ vā yavakṣārāvacūrṇitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदर्भे दन्तमूलानि शस्त्रेण विशोध्य क्षारं प्रयुज्य घृतमण्डं गण्डूषे दद्यात्। लोध्रपतङ्गमञ्जिष्ठामधुकचूर्णः प्रतिसारणम्। काकोलीयष्टीमधुशर्कराविपक्वं तैलं नावनम्॥
vidarbhe dantamūlāni śastreṇa viśodhya kṣāraṃ prayujya ghṛtamaṇḍaṃ gaṇḍūṣe dadyāt| lodhrapataṅgamañjiṣṭhāmadhukacūrṇaḥ pratisāraṇam| kākolīyaṣṭīmadhuśarkarāvipakvaṃ tailaṃ nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तनाडीमेषयित्वा संवृतां शस्त्रेण विवृतयित्वा तदाश्रितं दन्तमशेषमुद्धृत्य शलाकया दहेत्। कुब्जामवगाढामनेकगतिं वा गुडमधुसिक्थान्यतमपूर्णाम्। ततः क्षीरिवृक्षकषायेण गण्डूषं धारयेत्। तत्सिद्धेन वा तैलेन॥
dantanāḍīmeṣayitvā saṃvṛtāṃ śastreṇa vivṛtayitvā tadāśritaṃ dantamaśeṣamuddhṛtya śalākayā dahet| kubjāmavagāḍhāmanekagatiṃ vā guḍamadhusikthānyatamapūrṇām| tataḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa gaṇḍūṣaṃ dhārayet| tatsiddhena vā tailena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तीखदिरसारमदनस्वादुकण्टकक्वाथे लोध्रवालकोशीरदेवदारुमञ्जिष्ठामधुककल्कविपक्वं तैलं सर्षपतैलं वा नाडीशोधनरोपणम्॥
dantīkhadirasāramadanasvādukaṇṭakakvāthe lodhravālakośīradevadārumañjiṣṭhāmadhukakalkavipakvaṃ tailaṃ sarṣapatailaṃ vā nāḍīśodhanaropaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपौण्डरीकहरिद्राद्वयमधुकमधूच्छिष्टलोध्रकटुकीशर्करापद्मकचन्दनमूर्वोपोदकावास्तुकतण्डुलीयकमञ्जिष्ठाम्लीकाकपित्थपत्रैर्वा॥
prapauṇḍarīkaharidrādvayamadhukamadhūcchiṣṭalodhrakaṭukīśarkarāpadmakacandanamūrvopodakāvāstukataṇḍulīyakamañjiṣṭhāmlīkākapitthapatrairvā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नस्यं च विडङ्गमधुकमुस्तनिर्गुण्डीखदिरमञ्जिष्ठोशीरसुरतरुसिद्धं तैलं। धूमासृक्स्रावणनावनानि शीलयेत्। नाडीसाधनं चेक्षेत॥
nasyaṃ ca viḍaṅgamadhukamustanirguṇḍīkhadiramañjiṣṭhośīrasuratarusiddhaṃ tailaṃ| dhūmāsṛksrāvaṇanāvanāni śīlayet| nāḍīsādhanaṃ cekṣeta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातजेषु जिह्वाकण्टकेषु वातौष्ठकोपोक्तो विधिः। पित्तजेषु विघृष्टस्रुतरुधिरेषु स्वादुभिर्द्रव्यैरवघर्षणगण्डूषनावनानि कुर्यात्। तद्वत् कफजेषु तीक्ष्णैः॥
vātajeṣu jihvākaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopokto vidhiḥ| pittajeṣu vighṛṣṭasrutarudhireṣu svādubhirdravyairavagharṣaṇagaṇḍūṣanāvanāni kuryāt| tadvat kaphajeṣu tīkṣṇaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वालसे नवोत्थिते तीक्ष्णाः प्रतिसारणादयः। न चात्र शस्त्रमवचारयेत्। सिरां तु विध्येत्॥
jihvālase navotthite tīkṣṇāḥ pratisāraṇādayaḥ| na cātra śastramavacārayet| sirāṃ tu vidhyet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिजिह्वामुन्नम्य बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छिद्यात्। तीक्ष्णाश्च नस्यादयः। उपजिह्वां शाकपत्रेणाङ्गुलिशस्त्रेण वा विस्राव्य यवक्षारेण प्रतिसारयेत्॥
adhijihvāmunnamya baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chidyāt| tīkṣṇāśca nasyādayaḥ| upajihvāṃ śākapatreṇāṅguliśastreṇa vā visrāvya yavakṣāreṇa pratisārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गलशुण्डिकां कफघ्नैरुपाचरेत्। वृद्धायां तूर्वारुबीजनिभमसिराततमग्रमुपरिजिव्हायानिविष्टं बडिशेन मुचुट्या वा वस्त्रवेष्टिताभ्यां वामाङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां गृहीत्वा मण्डलाग्रेण नात्यग्रे नातिमूले छिन्द्यात्। अग्रच्छेदादनुपशमः शोफो लालादिवृद्धिर्वा। अतिच्छेदाच्छोणितक्षयेण मरणम्। सम्यक्च्छिन्नायां पूर्ववत् प्रतिसारणादयः॥
galaśuṇḍikāṃ kaphaghnairupācaret| vṛddhāyāṃ tūrvārubījanibhamasirātatamagramuparijivhāyāniviṣṭaṃ baḍiśena mucuṭyā vā vastraveṣṭitābhyāṃ vāmāṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ gṛhītvā maṇḍalāgreṇa nātyagre nātimūle chindyāt| agracchedādanupaśamaḥ śopho lālādivṛddhirvā| aticchedācchoṇitakṣayeṇa maraṇam| samyakcchinnāyāṃ pūrvavat pratisāraṇādayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तालुसङ्घाते पुप्पुटे कच्छपे च नवे विधिरयम्। शस्त्रकर्मणि तु विशेषः। अत्र हि विलेखनम्॥
tālusaṅghāte puppuṭe kacchape ca nave vidhirayam| śastrakarmaṇi tu viśeṣaḥ| atra hi vilekhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तालुपाके त्वपक्वस्य श्वय्थोः कासीसरसाञ्जनक्षौद्रैः प्रतिसारणम्। मधुरकषायैः शीतैर्गण्डूषः। पक्वस्य मण्डलाग्रेणाष्टापदवत् भेदनम् तीक्ष्णैरवघर्षणम्। पटोलारिष्टजातीकरवीरगुडूचीवृषकटुकाहरिद्राद्वयवेत्राग्रकण्टकारिकाक्वाथः कवलो मधु तैलं च॥
tālupāke tvapakvasya śvaythoḥ kāsīsarasāñjanakṣaudraiḥ pratisāraṇam| madhurakaṣāyaiḥ śītairgaṇḍūṣaḥ| pakvasya maṇḍalāgreṇāṣṭāpadavat bhedanam tīkṣṇairavagharṣaṇam| paṭolāriṣṭajātīkaravīraguḍūcīvṛṣakaṭukāharidrādvayavetrāgrakaṇṭakārikākvāthaḥ kavalo madhu tailaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तालुशोषे मधुकपिप्पलीनागरसिद्धं सर्पिरुत्तरं भक्तिकं सतृष्णः पिबेत्। अम्लैश्चास्य गण्डूषः। पयस्यामधूकमधूलिकाविपक्वं क्षीरसर्पिर्नस्यम्। स्निग्धो धूमः। तृष्णाघ्नमन्नपानम्॥
tāluśoṣe madhukapippalīnāgarasiddhaṃ sarpiruttaraṃ bhaktikaṃ satṛṣṇaḥ pibet| amlaiścāsya gaṇḍūṣaḥ| payasyāmadhūkamadhūlikāvipakvaṃ kṣīrasarpirnasyam| snigdho dhūmaḥ| tṛṣṇāghnamannapānam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्ठरोगेषु तु ज्वराद्यनुपद्रुतेषु कटुनीक्ष्णैर्नस्यावघर्षणगण्डूषादयः सिराव्यधो रसाञ्जनेन्द्रयवदार्वीनिम्बक्वाथः पानम्। व्योषयवक्षारदार्वीरसाञ्जनतेजोवतीपाठानिम्बत्वक्त्रिफलाचित्रकैः शुक्तगोमूत्रक्वथितैः कवलो गुटिका वा प्रतिसारणम्। तालीसपत्रगृहधूमपञ्चकोलकैलामरिचपलाशमुष्ककक्षारयवक्षारैर्यवक्वाथेन गुटिकाः कृताः सर्वकण्ठरोगेष्वमृतोपमाः॥
kaṇṭharogeṣu tu jvarādyanupadruteṣu kaṭunīkṣṇairnasyāvagharṣaṇagaṇḍūṣādayaḥ sirāvyadho rasāñjanendrayavadārvīnimbakvāthaḥ pānam| vyoṣayavakṣāradārvīrasāñjanatejovatīpāṭhānimbatvaktriphalācitrakaiḥ śuktagomūtrakvathitaiḥ kavalo guṭikā vā pratisāraṇam| tālīsapatragṛhadhūmapañcakolakailāmaricapalāśamuṣkakakṣārayavakṣārairyavakvāthena guṭikāḥ kṛtāḥ sarvakaṇṭharogeṣvamṛtopamāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वातरोहिणीकामन्तर्बहिः स्विन्नामङ्गुलिशस्त्रकेण मधुलवणगर्भेण वा नखेन विस्राव्य तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्। महापञ्चमूलक्वाथो गण्डूषः। एलापुनर्नवसिंहीकपित्थकल्कपयोविपक्वं तैलं गण्डूषो नावनं च॥
atha vātarohiṇīkāmantarbahiḥ svinnāmaṅguliśastrakeṇa madhulavaṇagarbheṇa vā nakhena visrāvya tīkṣṇaiḥ pratisārayet| mahāpañcamūlakvātho gaṇḍūṣaḥ| elāpunarnavasiṃhīkapitthakalkapayovipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nāvanaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तजामप्येवं विस्राव्य पतङ्गशर्करालोध्रप्रियङ्गुभिः प्रतिसारयेत्। एषामेव कषायो गण्डूषः। द्राक्षापरूषकोशीरमधुकचन्दनक्वाथो वा। त्रिफलातिल्वकश्यामाश्रीपर्णीत्वङ्मधुयष्टिकाभिर्दशगुणे पयसि सिद्धं सर्पिर्नस्यकवलभोजनेषु॥
pittajāmapyevaṃ visrāvya pataṅgaśarkarālodhrapriyaṅgubhiḥ pratisārayet| eṣāmeva kaṣāyo gaṇḍūṣaḥ| drākṣāparūṣakośīramadhukacandanakvātho vā| triphalātilvakaśyāmāśrīparṇītvaṅmadhuyaṣṭikābhirdaśaguṇe payasi siddhaṃ sarpirnasyakavalabhojaneṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तजामप्येवं प्रत्याख्यायोपक्रमेत्॥
raktajāmapyevaṃ pratyākhyāyopakramet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लैष्मिकीं स्वेदयित्वा विलिख्य कटुकवर्गेणागारधूमत्रिफलासैन्धवयुक्तेन प्रतिसारयेत्। तद्विधाश्च गण्डूषाः। निम्बजात्यपामार्गविडङ्गविपक्वं तैलं नस्यम्॥
ślaiṣmikīṃ svedayitvā vilikhya kaṭukavargeṇāgāradhūmatriphalāsaindhavayuktena pratisārayet| tadvidhāśca gaṇḍūṣāḥ| nimbajātyapāmārgaviḍaṅgavipakvaṃ tailaṃ nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालूकवृन्दतुण्डिकेरीगिलायुष्वप्येष एव विधिः॥
śālūkavṛndatuṇḍikerīgilāyuṣvapyeṣa eva vidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गलविद्रधौ विस्रावितायां लोध्रवरारसाञ्जनपतङ्गगैरिकरोचनापिप्पलीसैन्धवचूर्णैरवघर्षणम्। एभिरेव क्वथितैर्गण्डूषः। किराततिक्तकलोध्रदार्वी शतपुष्पानिम्बपत्रकुष्ठैलागुडूचीचित्रकतगरमुस्ताक्वाथ कल्कविपक्वं तैलं नावनम्॥
galavidradhau visrāvitāyāṃ lodhravarārasāñjanapataṅgagairikarocanāpippalīsaindhavacūrṇairavagharṣaṇam| ebhireva kvathitairgaṇḍūṣaḥ| kirātatiktakalodhradārvī śatapuṣpānimbapatrakuṣṭhailāguḍūcīcitrakatagaramustākvātha kalkavipakvaṃ tailaṃ nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गलगण्डमनिलजं स्वेदयित्वा विस्रावयेत् रूढव्रण च तिलप्रियाललट्वामूलकशणातसीबीजैरुपनाहयेत्। तिल्वकाग्निमन्थपुनर्नवकालामृतासौभाञ्जनक गजपिप्पल्येकैषिकार्कमूलकरघाटकपुष्पैः सुराम्लपिष्टैः पुनः पुनर्लेपयेत्। निम्बगुडूचीकुटजहंसपादीकृष्णाबलाद्वयदेवदारुसिद्धं च तैलं पाययेत्॥
galagaṇḍamanilajaṃ svedayitvā visrāvayet rūḍhavraṇa ca tilapriyālalaṭvāmūlakaśaṇātasībījairupanāhayet| tilvakāgnimanthapunarnavakālāmṛtāsaubhāñjanaka gajapippalyekaiṣikārkamūlakaraghāṭakapuṣpaiḥ surāmlapiṣṭaiḥ punaḥ punarlepayet| nimbaguḍūcīkuṭajahaṃsapādīkṛṣṇābalādvayadevadārusiddhaṃ ca tailaṃ pāyayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लैष्मिकेप्ययमेव विधिः तीक्ष्णतराश्च स्वेदप्रलेपादयः। विशल्यातिविषाविषाणिकाशुकनासाजगन्धागुञ्जाफलकटुकालाबुभिः। पलाशक्षारम्बुपिष्टैः सुखोष्णो लेपः। वत्सकादिना पञ्चलवणयुक्तेन सिद्धं तैलं पानम्। तीक्ष्णांश्च वमनादीन् शीलयेत्। पर्यायतश्च स्वेदं शोणितावसेचनं च। तथानुपशमे पाचयित्वा व्रणवदुभावप्युपाचरेत्। यवान्नमुद्गादियूषांच व्योषोत्कटान् पानभोजनयोर्विदध्यात्॥
ślaiṣmikepyayameva vidhiḥ tīkṣṇatarāśca svedapralepādayaḥ| viśalyātiviṣāviṣāṇikāśukanāsājagandhāguñjāphalakaṭukālābubhiḥ| palāśakṣārambupiṣṭaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ| vatsakādinā pañcalavaṇayuktena siddhaṃ tailaṃ pānam| tīkṣṇāṃśca vamanādīn śīlayet| paryāyataśca svedaṃ śoṇitāvasecanaṃ ca| tathānupaśame pācayitvā vraṇavadubhāvapyupācaret| yavānnamudgādiyūṣāṃca vyoṣotkaṭān pānabhojanayorvidadhyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदाज स्विन्नस्य सिरां विध्येत्। पूर्वोक्ताः प्रलेपाः प्रातः प्रातश्चासनादिसाररजो गोमूत्रेण पिबेत्। एवमप्यशान्तौ शस्त्रेण विदार्य मेदो विशोध्य सीव्येत्। दाहयोग्यं वा वसाघृतक्षौद्रान्यतमेन यथावद्दहेत्। रोचनाकासीसतुत्थकचूर्णितं तैलं व्रणशोधनरोपणम्। असनादिसारगोपुरीषभस्मयुक्तं वा॥
medāja svinnasya sirāṃ vidhyet| pūrvoktāḥ pralepāḥ prātaḥ prātaścāsanādisārarajo gomūtreṇa pibet| evamapyaśāntau śastreṇa vidārya medo viśodhya sīvyet| dāhayogyaṃ vā vasāghṛtakṣaudrānyatamena yathāvaddahet| rocanākāsīsatutthakacūrṇitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| asanādisāragopurīṣabhasmayuktaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखपाकेषु सामान्यतस्त्रिफलाक्वाथो मधुमानन्ये च तिक्तकटुककषाया मुखधावनाः। मृद्वीकापाठाजातीमातुलुङ्गार्जुनपत्रजीवकपल्लवानामनभ्यवहरता चर्वणम्॥
mukhapākeṣu sāmānyatastriphalākvātho madhumānanye ca tiktakaṭukakaṣāyā mukhadhāvanāḥ| mṛdvīkāpāṭhājātīmātuluṅgārjunapatrajīvakapallavānāmanabhyavaharatā carvaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारुहरिद्रार्धतुलां विंशतिगुणेऽम्भसि श्रपयित्वा तं क्वाथं सगैरिकमादर्वीप्रलेपात् साधितं क्षौद्रयुक्तं घृतभाजने निदध्यात्। एतन्निष्ठीवनं सर्वमुखामयनाडीघ्नम्। अयमेव च पृथक्कल्पो यष्टीमधुकपटोलीनिम्बाटरूषकजातीलोध्रारिमेदत्रिफलाजम्बूखदिरत्वचाम्॥
dāruharidrārdhatulāṃ viṃśatiguṇe'mbhasi śrapayitvā taṃ kvāthaṃ sagairikamādarvīpralepāt sādhitaṃ kṣaudrayuktaṃ ghṛtabhājane nidadhyāt| etanniṣṭhīvanaṃ sarvamukhāmayanāḍīghnam| ayameva ca pṛthakkalpo yaṣṭīmadhukapaṭolīnimbāṭarūṣakajātīlodhrārimedatriphalājambūkhadiratvacām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवक्षारभागाः सप्त सुवर्णगैरिकात् भागद्वयं मूर्वाकटुकातिविषामलकानामेको भागस्तत् सर्वं कुतलक्षारोदकपिष्टं गुटिकाः कृत्वा खादेन्निष्ठीवेच्च॥
yavakṣārabhāgāḥ sapta suvarṇagairikāt bhāgadvayaṃ mūrvākaṭukātiviṣāmalakānāmeko bhāgastat sarvaṃ kutalakṣārodakapiṣṭaṃ guṭikāḥ kṛtvā khādenniṣṭhīvecca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खदिरसारतुलामरिमेदतुलाद्वयं च तोयवहेऽष्टभागावशेषं क्वाथयेदवतारितं परिस्रुतं च पुनराघनीभावात्। घनीभूते शीते च कार्षिकाणि श्लक्ष्णीकृतानि प्रक्षिपेच्चन्दनपद्मकोशीरवालकमञ्जिष्ठाधातकीमुस्तप्रपौण्डरीकमधुकत्रिफलाचातुर्जातकलाक्षानलदतार्क्ष्यशैललोध्रद्विरजनीसमङ्गापाठाकट्फलैलेयपतङ्गागरुगैरिकाञ्जनानि। पालिकांश्च जातीफललवङ्गकङ्कोलकेबुकान्। कर्प्पूरार्द्धकुडवं च। ता गुटिका वदनस्थाः सर्वान् मुखरोगान् जयन्ति। सौरभं सौमनस्यं रुचिं च जनयन्ति॥
khadirasāratulāmarimedatulādvayaṃ ca toyavahe'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayedavatāritaṃ parisrutaṃ ca punarāghanībhāvāt| ghanībhūte śīte ca kārṣikāṇi ślakṣṇīkṛtāni prakṣipeccandanapadmakośīravālakamañjiṣṭhādhātakīmustaprapauṇḍarīkamadhukatriphalācāturjātakalākṣānaladatārkṣyaśailalodhradvirajanīsamaṅgāpāṭhākaṭphalaileyapataṅgāgarugairikāñjanāni| pālikāṃśca jātīphalalavaṅgakaṅkolakebukān| karppūrārddhakuḍavaṃ ca| tā guṭikā vadanasthāḥ sarvān mukharogān jayanti| saurabhaṃ saumanasyaṃ ruciṃ ca janayanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषामेव च कल्ककषायैस्तैलं साधितं कवले नियुञ्ज्यात्॥
eṣāmeva ca kalkakaṣāyaistailaṃ sādhitaṃ kavale niyuñjyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वातजे मुखपाके दशमूलकाकोलीरास्नामधुकसारिवाक्वाथेन कुष्ठकल्केन च सिद्धं तैलं नस्यं गण्डूषश्च। स्नैहिको धूमः। पिप्पल्येलालवणोत्तमैः प्रतिसारयेत्॥
tatra vātaje mukhapāke daśamūlakākolīrāsnāmadhukasārivākvāthena kuṣṭhakalkena ca siddhaṃ tailaṃ nasyaṃ gaṇḍūṣaśca| snaihiko dhūmaḥ| pippalyelālavaṇottamaiḥ pratisārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पैत्तिके क्षीरेक्षुरसद्राक्षाशर्करोदकैर्गण्डूषः। मधुरद्रव्यसिद्धं पयः पानं कवलो नस्यं च। पद्मकसमङ्गामञ्जिष्ठालोध्रधातकीविपक्वः सर्पिर्मण्डो नावनम्। मदयन्तिकापतैर्निष्ठीवनं च॥
paittike kṣīrekṣurasadrākṣāśarkarodakairgaṇḍūṣaḥ| madhuradravyasiddhaṃ payaḥ pānaṃ kavalo nasyaṃ ca| padmakasamaṅgāmañjiṣṭhālodhradhātakīvipakvaḥ sarpirmaṇḍo nāvanam| madayantikāpatairniṣṭhīvanaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजे कटुकक्षारलवणैः प्रतिसारणम्। स्थिरासु तु पिटकासु प्राक्शाकादिपत्रेण लेखनम्। मुष्ककपलाशामलकीक्षारगोमूत्रैर्गण्डूषः। तद्विपक्वं च तैलम्। निर्गुण्डीफणिज्जकार्जकसुरसपत्रैर्निष्टीवनम्। देवदारुपाठातिविषादन्तीन्द्रयवकटुकागोमूत्रेण कल्कताः क्वथिता वा पीताः सर्वकफामयान् निघ्नन्ति॥
kaphaje kaṭukakṣāralavaṇaiḥ pratisāraṇam| sthirāsu tu piṭakāsu prākśākādipatreṇa lekhanam| muṣkakapalāśāmalakīkṣāragomūtrairgaṇḍūṣaḥ| tadvipakvaṃ ca tailam| nirguṇḍīphaṇijjakārjakasurasapatrairniṣṭīvanam| devadārupāṭhātiviṣādantīndrayavakaṭukāgomūtreṇa kalkatāḥ kvathitā vā pītāḥ sarvakaphāmayān nighnanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तजे पित्तवत् सिद्धिः। सर्वजे यथादोषोदयम्। रोचनाकासीससौराष्ट्रिकारसाञ्जनानि मोचरसो मधु चैकतो विपक्वं लोहभाजनस्थं कल्कं विशुष्कं चुर्णीकृतं मधुना व्रणलेपं कुर्यात्॥
raktaje pittavat siddhiḥ| sarvaje yathādoṣodayam| rocanākāsīsasaurāṣṭrikārasāñjanāni mocaraso madhu caikato vipakvaṃ lohabhājanasthaṃ kalkaṃ viśuṣkaṃ curṇīkṛtaṃ madhunā vraṇalepaṃ kuryāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सर्वसरमर्बुदमचिरोत्थितमवृद्धं मण्डलाग्रेण छित्वा मुष्ककभस्मना मधुमिश्रेण प्रतिसारयेत् स्वर्जिकाशुण्ठीचूर्णेन वा। मधुतैलं निम्बगुडूचीक्वाथश्च गण्डूषः। यवान्नभोजी तीक्ष्णानि कवलाभ्यङ्गनस्यान्याचरेत्॥
atha sarvasaramarbudamacirotthitamavṛddhaṃ maṇḍalāgreṇa chitvā muṣkakabhasmanā madhumiśreṇa pratisārayet svarjikāśuṇṭhīcūrṇena vā| madhutailaṃ nimbaguḍūcīkvāthaśca gaṇḍūṣaḥ| yavānnabhojī tīkṣṇāni kavalābhyaṅganasyānyācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूतिमुखं स्निग्धस्विन्नं वामयित्वा शिरोविरेकैरुपाचरेत्। ततः स्वर्जिकाहिङ्गुगृहधूममनश्शिलैलाशुण्ठीविडङ्गतेजोवतीभिर्गुटिकाः कृत्वा मधुद्रुता मुखपरिशोधनार्थं दद्यात्। समङ्गाधातकीपद्मलोध्रप्रियङ्गुचूर्णैः सलिलमवचूर्णितं मुखधावनम्। शीतादोपकुशोक्तं च कुर्यात् नस्यधूमकवलांश्च शीलयेत्। भवति चात्र॥
pūtimukhaṃ snigdhasvinnaṃ vāmayitvā śirovirekairupācaret| tataḥ svarjikāhiṅgugṛhadhūmamanaśśilailāśuṇṭhīviḍaṅgatejovatībhirguṭikāḥ kṛtvā madhudrutā mukhapariśodhanārthaṃ dadyāt| samaṅgādhātakīpadmalodhrapriyaṅgucūrṇaiḥ salilamavacūrṇitaṃ mukhadhāvanam| śītādopakuśoktaṃ ca kuryāt nasyadhūmakavalāṃśca śīlayet| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः। तस्मात्तेषामसकृद्रुधिरं विस्रावयेद्दुष्टम्॥
mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ| tasmātteṣāmasakṛdrudhiraṃ visrāvayedduṣṭam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाः कटुकतिक्ताः। प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म॥
kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāḥ kaṭukatiktāḥ| prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवतृणधान्यं भक्तं विदलैःक्षारोषितैरपस्नेहाः। यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यच्छ्लेष्मनाशाय॥
yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥkṣāroṣitairapasnehāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः। कण्ठामयाश्चिकित्सितमतो द्रुतं तेषु कुर्वीत॥
prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ| kaṇṭhāmayāścikitsitamato drutaṃ teṣu kurvīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.