नयत्युत्सुकतां चेतो नित्यं सन्निहितापि या। यया वियुक्तो निःस्त्रीकमरतिर्मन्यते जगत्॥
nayatyutsukatāṃ ceto nityaṃ sannihitāpi yā| yayā viyukto niḥstrīkamaratirmanyate jagat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.50
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.50
प्रगल्भा रीतसङ्ग्रामे स्वस्था लज्जामयी च या। बहुशोपि च यां गत्वा तत्पूर्वमिव गच्छति॥
pragalbhā rītasaṅgrāme svasthā lajjāmayī ca yā| bahuśopi ca yāṃ gatvā tatpūrvamiva gacchati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरितैर्निर्विकारा या विकारैरिव निर्मिता। कान्तानुवृत्तिपरमा सा स्त्री वृष्ट्यतमा मता॥
caritairnirvikārā yā vikārairiva nirmitā| kāntānuvṛttiparamā sā strī vṛṣṭyatamā matā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यञ्जनोद्वर्तनसेकगन्धस्रक्चित्रवस्त्राभरणप्रकाराः। सुगन्धिपुष्पोत्कररेणुकीर्णा मृदुर्मनोज्ञा विपुला च शय्या॥
abhyañjanodvartanasekagandhasrakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| sugandhipuṣpotkarareṇukīrṇā mṛdurmanojñā vipulā ca śayyā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञाः कलाज्ञा वशगा विनीताः प्रियंवदाः प्रीतिकरा वयस्याः। विस्रम्भसत्वप्रकृतिक्रियैक्याच्छरीरमात्रेण पृथक्त्वभूताः॥
prājñāḥ kalājñā vaśagā vinītāḥ priyaṃvadāḥ prītikarā vayasyāḥ| visrambhasatvaprakṛtikriyaikyāccharīramātreṇa pṛthaktvabhūtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्ता वनान्ताः परपुष्टघुष्टा रम्याः स्रवन्त्यः सततं स्रवन्त्यः। मद्यं मदामोदकरं विशेषाध्दृद्या प्रसन्ना सुरभिः प्रसन्ना॥
kāntā vanāntāḥ parapuṣṭaghuṣṭā ramyāḥ sravantyaḥ satataṃ sravantyaḥ| madyaṃ madāmodakaraṃ viśeṣādhdṛdyā prasannā surabhiḥ prasannā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शकाङ्गनागण्डतलाभिपाण्डुताम्बुलपत्रं परिवारशोभि। प्रसाधनं स्त्रीमुखपङ्कजानां यदायुधं मूर्तमिवात्मजस्य॥
śakāṅganāgaṇḍatalābhipāṇḍutāmbulapatraṃ parivāraśobhi| prasādhanaṃ strīmukhapaṅkajānāṃ yadāyudhaṃ mūrtamivātmajasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमाचलोद्धूनितदुग्धसिन्धुसमुद्भवत्फेनचयावदातम्। सौधं सुधाशुभ्रतराः कराश्च चन्द्रस्य कुर्वन्ति परं वृषत्वम्॥
himācaloddhūnitadugdhasindhusamudbhavatphenacayāvadātam| saudhaṃ sudhāśubhratarāḥ karāśca candrasya kurvanti paraṃ vṛṣatvam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धेन पूर्वोपहितेन पुंसः खिन्नस्य वृत्तिः करणान्तरेण। संवाहनं स्पर्शसुखैः करैश्च करोत्यपूर्वामिव मन्मथेच्छाम्॥
bandhena pūrvopahitena puṃsaḥ khinnasya vṛttiḥ karaṇāntareṇa| saṃvāhanaṃ sparśasukhaiḥ karaiśca karotyapūrvāmiva manmathecchām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायोगिकाधिकरणोदिताचित्रचेष्टासंशीलनोद्भवदनल्परसार्द्रचित्तः। वृष्योपयोगपरिबृंहितदेहधातुर्नारीमनांसि वशमानयति प्रसह्य॥
prāyogikādhikaraṇoditācitraceṣṭāsaṃśīlanodbhavadanalparasārdracittaḥ| vṛṣyopayogaparibṛṃhitadehadhāturnārīmanāṃsi vaśamānayati prasahya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्नित्यं स्त्रीषु वाञ्छन् प्रियत्वं वृष्यैर्योगैर्जातकामोऽपि कामी। सत्वंअ सात्म्यं देशकालौ च बुध्वा चातुष्षष्टे चेष्टिते व्याप्रियेत॥
tasmānnityaṃ strīṣu vāñchan priyatvaṃ vṛṣyairyogairjātakāmo'pi kāmī| satvaṃa sātmyaṃ deśakālau ca budhvā cātuṣṣaṣṭe ceṣṭite vyāpriyeta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वलयस्वनसङ्कुलमुष्टिरवद्विगुणीकृतमेखलिकानिनदः। चलनूपुरशब्दयुतोऽपि मुहुः शममावहते न रतातिशयः॥
valayasvanasaṅkulamuṣṭiravadviguṇīkṛtamekhalikāninadaḥ| calanūpuraśabdayuto'pi muhuḥ śamamāvahate na ratātiśayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वार्थसिद्धिः प्रथमोनुरागः शृङ्गारगान्धर्वकथाविशेषाः। सीत्कारगर्भं हसितं सहावं छिन्नाक्षरं विभ्रमवच्च गीतम्॥
sarvārthasiddhiḥ prathamonurāgaḥ śṛṅgāragāndharvakathāviśeṣāḥ| sītkāragarbhaṃ hasitaṃ sahāvaṃ chinnākṣaraṃ vibhramavacca gītam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सव्याजसन्दीर्शतचारुगात्रं वृत्तं प्रियाणामवलोकितं च। चूताङ्कुरं पुष्पफलं यथर्तु विद्युत्वदुद्योतितगर्जितानि॥
savyājasandīrśatacārugātraṃ vṛttaṃ priyāṇāmavalokitaṃ ca| cūtāṅkuraṃ puṣpaphalaṃ yathartu vidyutvadudyotitagarjitāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहङ्गभृङ्गस्तनितानुयातं स्त्रीकूजितं भूषणशिञ्जितानि। काले यथास्वं वपुषश्च शुद्धिः सङ्कल्पयोनेर्धुरमुद्वहन्ति॥
vihaṅgabhṛṅgastanitānuyātaṃ strīkūjitaṃ bhūṣaṇaśiñjitāni| kāle yathāsvaṃ vapuṣaśca śuddhiḥ saṅkalpayonerdhuramudvahanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रोतस्सु शुद्वेष्वमले शरीरे वृष्यं यदाद्यं मितमत्ति काले। वृषायते तेन परं मनुष्यस्तद्बृंहणं देहबलप्रदं च॥
srotassu śudveṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadādyaṃ mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ dehabalapradaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् पुरा शोधनमेव कार्यं बलानुरूपं न च वृष्ययोगाः। सिध्यन्ति देहे कलुषे प्रयुक्ताः क्लिष्टे यथा वाससि रागयोगाः॥
tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na ca vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe kaluṣe prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपदिष्टे विचित्रेऽस्मिन् वक्तव्यार्थानुरोधतः। कर्तव्यमेवकर्तव्यं प्राणाबाधेऽपि नेतरत्॥
upadiṣṭe vicitre'smin vaktavyārthānurodhataḥ| kartavyamevakartavyaṃ prāṇābādhe'pi netarat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् स्वरूपं शास्त्रस्य यद्व्यापित्वेन वर्ण्यते। स्पृशति न्यूनतादोषो महानव्यापिनि ध्रुवम्॥
etat svarūpaṃ śāstrasya yadvyāpitvena varṇyate| spṛśati nyūnatādoṣo mahānavyāpini dhruvam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यहीनैरसम्पूर्णैः प्रयोगैरपि भूषितम्। अर्थानतन्त्रयत्तन्त्रं तन्त्रतामाप्नुयात् कथम्॥
vīryahīnairasampūrṇaiḥ prayogairapi bhūṣitam| arthānatantrayattantraṃ tantratāmāpnuyāt katham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसबर्हिणदक्षाण्डा यद्यप्यत्यर्थशुक्रलाः। मुनयः सदया ब्रूयुस्तान्योगेष्वन्यथा कथम्॥
haṃsabarhiṇadakṣāṇḍā yadyapyatyarthaśukralāḥ| munayaḥ sadayā brūyustānyogeṣvanyathā katham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं वा सर्वएवैते योगा रागाग्निदीपनाः। क्लिष्टसङ्कल्पजननाः प्रोक्ताः संसारवर्द्धनाः॥
kathaṃ vā sarvaevaite yogā rāgāgnidīpanāḥ| kliṣṭasaṅkalpajananāḥ proktāḥ saṃsāravarddhanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकालदर्शिभिर्दिव्यैः सत्वदोषषिवर्जितैः। पूर्वाचार्यैः कृतं वर्त्म को लङ्घयित्मुमर्हति॥
trikāladarśibhirdivyaiḥ satvadoṣaṣivarjitaiḥ| pūrvācāryaiḥ kṛtaṃ vartma ko laṅghayitmumarhati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्रान्ते सर्वथा सर्वमुक्तं भवति सूदितम्। नाहि लेशाभिधानेन लभ्यः सर्वार्थसङ्ग्रहः॥
prakrānte sarvathā sarvamuktaṃ bhavati sūditam| nāhi leśābhidhānena labhyaḥ sarvārthasaṅgrahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च गर्दभीक्षीरं मांसमश्वस्य हस्तिनाम्। मद्दासागरतोयं च प्रोक्तं निरुपयोग्यपि॥
tathā ca gardabhīkṣīraṃ māṃsamaśvasya hastinām| maddāsāgaratoyaṃ ca proktaṃ nirupayogyapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यत्वेऽपि विशेषेण भूरितन्त्रार्थसङ्ग्रहात्। सङ्ग्रहाद्यन्नबुध्येत तज्ज्ञानमतिदुर्लभम्॥
adyatve'pi viśeṣeṇa bhūritantrārthasaṅgrahāt| saṅgrahādyannabudhyeta tajjñānamatidurlabham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा प्रतिज्ञातमिति क्रमेण वेदोयमष्टाङ्गनिधेर्निबद्धः। अभ्यस्यतो मार्गमिवार्यसत्यं सञ्जायते स्वार्थपरार्थसिद्धिः॥
yathā pratijñātamiti krameṇa vedoyamaṣṭāṅganidhernibaddhaḥ| abhyasyato mārgamivāryasatyaṃ sañjāyate svārthaparārthasiddhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितामहमुखोद्गीर्णमित्यायुर्वेदवाङ्मयम्। जीवितारोग्यधर्मार्थसुखगौरवकीर्त्तिकृत्॥
pitāmahamukhodgīrṇamityāyurvedavāṅmayam| jīvitārogyadharmārthasukhagauravakīrttikṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कृतं युक्तिपदैः सद्रत्नैरिव काञ्चनम्। षट्त्रिंशतार्थदुर्गेषु भिषजां सङ्क्रमैरिव॥
alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṃśatārthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोर्थः पदस्य च। प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम्॥
tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvarthorthaḥ padasya ca| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः। प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः॥
upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः। अतीतानागतापेक्षा स्वसंज्ञोह्य समुच्चयाः॥
pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ| atītānāgatāpekṣā svasaṃjñohya samuccayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदर्शनं निर्वचनं नियोगोऽथ विकल्पनम्। प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः सम्भवस्तन्त्रयुक्तयः॥
nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo'tha vikalpanam| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरसः सुप्तपद्मस्य रविदीधितयो यथा। यथा गृहस्य दीपाभास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः॥
sarasaḥ suptapadmasya ravidīdhitayo yathā| yathā gṛhasya dīpābhāstathā tantrasya yuktayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधीयानोऽपि तन्त्राणि तन्त्रयुक्त्यविचक्षणः। नाधिगच्छति तन्त्रार्थमर्थं भाग्यक्षये यथा॥
adhīyāno'pi tantrāṇi tantrayuktyavicakṣaṇaḥ| nādhigacchati tantrārthamarthaṃ bhāgyakṣaye yathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यार्थयोजनोदता युक्तयस्त्विष्टसिद्धिदाः। असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधकाः॥
vākyārthayojanodatā yuktayastviṣṭasiddhidāḥ| asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीनव्यत्यासलेशोक्तिगदितानां प्रकाशकाः। वाक्यन्यायोदधेः सारं गृहीत्वैवं व्यवस्थिताः॥
līnavyatyāsaleśoktigaditānāṃ prakāśakāḥ| vākyanyāyodadheḥ sāraṃ gṛhītvaivaṃ vyavasthitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदागमसिद्धत्वात् प्रत्यक्षफलदर्शनात्। प्रयोज्यं मन्त्रवत्तन्त्रं तन्त्रज्ञानविशारदैः॥
etadāgamasiddhatvāt pratyakṣaphaladarśanāt| prayojyaṃ mantravattantraṃ tantrajñānaviśāradaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तामहेन लोकस्य स्मृत्वा तदिदमव्ययम्। अकालमृत्युरक्षार्थमलौहं वर्म निर्मितम्॥
pittāmahena lokasya smṛtvā tadidamavyayam| akālamṛtyurakṣārthamalauhaṃ varma nirmitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुज्ञातमेतदमृतं स्वस्थास्वस्थसुखास्पदम्। यथेप्सितफलाशेषपुरुषार्थप्रसाधनम्॥
sujñātametadamṛtaṃ svasthāsvasthasukhāspadam| yathepsitaphalāśeṣapuruṣārthaprasādhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं शास्त्रमदृष्टीनामेवमालोककार्यपि। मण्डलं भास्करस्येव न प्रकाशाय जायते॥
idaṃ śāstramadṛṣṭīnāmevamālokakāryapi| maṇḍalaṃ bhāskarasyeva na prakāśāya jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवं वैद्येषु कल्याणमायुर्वेदानुसारिषु। इतरेष्वितरच्छत्रविषज्वलनकर्मसु॥
dhruvaṃ vaidyeṣu kalyāṇamāyurvedānusāriṣu| itareṣvitaracchatraviṣajvalanakarmasu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यात् प्रयुक्तं शस्त्रादि सशेषमपि रोगिणम्। न त्वेवं भेषजं मोहादनालोचितयोजितम्॥
kuryāt prayuktaṃ śastrādi saśeṣamapi rogiṇam| na tvevaṃ bheṣajaṃ mohādanālocitayojitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदा दोषौषधादीनि वीक्ष्य द्वादश तत्वतः। कुर्याच्चिकित्सितं प्राज्ञो न योगैरेव केवलैः॥
sadā doṣauṣadhādīni vīkṣya dvādaśa tatvataḥ| kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रादि सम्यगज्ञात्वा यदृच्छाप्रतिपादितः। हिनस्ति व्याधितं योगो घृतमाक्षिकयोरिव॥
mātrādi samyagajñātvā yadṛcchāpratipāditaḥ| hinasti vyādhitaṃ yogo ghṛtamākṣikayoriva||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा विषेष्यमृततां घृतादौ मारणात्मताम्। शास्त्रतत्वं न विज्ञाय स दुरात्मा चिकित्सति॥
dṛṣṭvā viṣeṣyamṛtatāṃ ghṛtādau māraṇātmatām| śāstratatvaṃ na vijñāya sa durātmā cikitsati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुगीतश्चैष कस्यापि महाश्लोको महात्मनः। वैद्याश्चाश्रुतशास्त्रार्था मूर्खाश्च प्रभाविष्णवः। अकालमृत्यवो ह्येते विचरन्ति महीतले॥
sugītaścaiṣa kasyāpi mahāśloko mahātmanaḥ| vaidyāścāśrutaśāstrārthā mūrkhāśca prabhāviṣṇavaḥ| akālamṛtyavo hyete vicaranti mahītale||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभयन्त्यातुरं मूढा ये चित्रैः कर्मकौशलैः। तेभ्यो रक्षेत्सदात्मानमात्मा यस्मात् सुदुर्लभः॥
lobhayantyāturaṃ mūḍhā ye citraiḥ karmakauśalaiḥ| tebhyo rakṣetsadātmānamātmā yasmāt sudurlabhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ध्रुणाक्षरवत्कञ्चिदुत्तार्य नियतायुषम्। घ्नन्ति वैद्याभिमानेन शतान्यनियतायुषाम्॥
te dhruṇākṣaravatkañciduttārya niyatāyuṣam| ghnanti vaidyābhimānena śatānyaniyatāyuṣām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगार्तस्य विषण्णस्य यत्नलभ्यसुखायुषः। अवैद्यो निर्घृणःक्रूरो यः करोति भिषग्जितम्॥
rogārtasya viṣaṇṇasya yatnalabhyasukhāyuṣaḥ| avaidyo nirghṛṇaḥkrūro yaḥ karoti bhiṣagjitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पापस्य मृत्युदूतस्य दुर्मतेस्त्यक्तधर्मणः। नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि॥
pāpasya mṛtyudūtasya durmatestyaktadharmaṇaḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतन्त्रीकृततन्त्रार्थः शास्त्रमात्रोपजीविनः। राज्ञां प्रमादाद्राष्ट्राणि चरन्ति व्याधवृत्तयः॥
atantrīkṛtatantrārthaḥ śāstramātropajīvinaḥ| rājñāṃ pramādādrāṣṭrāṇi caranti vyādhavṛttayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्। सेवेत शमविज्ञानज्ञानपूर्णान् भिषक्तमान्॥
tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān| seveta śamavijñānajñānapūrṇān bhiṣaktamān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नपानानि पथ्यानि व्याधिनिर्घातमौषधम्। रसायनानि वृष्याणि प्राप्यन्ते वैद्यसंश्रयात्॥
annapānāni pathyāni vyādhinirghātamauṣadham| rasāyanāni vṛṣyāṇi prāpyante vaidyasaṃśrayāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अराजका यथा देशा भर्तृहीना यथा गृहाः। आतुराद्यास्तथा पादाः शोच्या वैद्यानधिष्ठिताः॥
arājakā yathā deśā bhartṛhīnā yathā gṛhāḥ| āturādyāstathā pādāḥ śocyā vaidyānadhiṣṭhitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्दयालुं विजितेन्द्रियम्। अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदादृतः सदा॥
prāṇācāryaṃ budhastasmāddayāluṃ vijitendriyam| aśvināviva devendraḥ pūjayedādṛtaḥ sadā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नमश्विभ्यां सन्धितं पुनः। पातिता दशनाः पूष्णो भगस्य च विलोचने॥
yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ sandhitaṃ punaḥ| pātitā daśanāḥ pūṣṇo bhagasya ca vilocane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजयक्ष्मार्दितश्चन्द्रस्ताभ्यामेव चिकित्सितः। सोमान्निपतितो वज्री भुजस्तम्भे च दारुणे॥
rājayakṣmārditaścandrastābhyāmeva cikitsitaḥ| somānnipatito vajrī bhujastambhe ca dāruṇe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भार्गवश्चवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः। वीर्यवर्णबलोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा॥
bhārgavaścavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vīryavarṇabalopetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिश्चान्यैश्च बहुभिः कर्माभीर्भिषगुत्तमौ। बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम्॥
ebhiścānyaiśca bahubhiḥ karmābhīrbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्विभ्यां सहितः सोमं प्रातः पिबति वासवः। सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते॥
aśvibhyāṃ sahitaḥ somaṃ prātaḥ pibati vāsavaḥ| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्विनोः कल्प्यते भागो यज्ञेषु ब्राह्मणैरपि। अश्विनावग्निरिन्द्रश्च वेदेषु सुतरां स्तुताः॥
aśvinoḥ kalpyate bhāgo yajñeṣu brāhmaṇairapi| aśvināvagnirindraśca vedeṣu sutarāṃ stutāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैद्यवित्यश्विनौ तस्मात् पूज्येते विबुधैरपि। अजरैरमरैर्नित्यं सुखितैरेवमादृतैः॥
vaidyavityaśvinau tasmāt pūjyete vibudhairapi| ajarairamarairnityaṃ sukhitairevamādṛtaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिमृत्युजराग्रस्तैर्दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः। किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर्नातिशक्तितः॥
vyādhimṛtyujarāgrastairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीलवान् मतिमान् युक्तो द्विजातिर्वेदपारगः। प्राणिभिः पितृवत्पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः॥
śīlavān matimān yukto dvijātirvedapāragaḥ| prāṇibhiḥ pitṛvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यासमाप्तौ भिषजां द्वितीया जातिरुच्यते। न वैद्यो वैद्यशब्दं हि लभते पूर्वजन्मना॥
vidyāsamāptau bhiṣajāṃ dvitīyā jātirucyate| na vaidyo vaidyaśabdaṃ hi labhate pūrvajanmanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यासमाप्तावाष वा ब्रह्मं वा भिषजं ध्रुवम्। तस्वमाविशति ज्ञानात्तेन वैद्यो द्विजः स्मृतः॥
vidyāsamāptāvāṣa vā brahmaṃ vā bhiṣajaṃ dhruvam| tasvamāviśati jñānāttena vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत्। प्राणाचार्यं बुधः कच्छिदिच्छन्नायुरनश्वरम्॥
nāvadhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kacchidicchannāyuranaśvaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान्। आबाधेभ्योऽभिसंरक्षेत् ज्ञानं धर्मनुस्मरन्॥
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo'bhisaṃrakṣet jñānaṃ dharmanusmaran||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वते ये तु वृत्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम्। ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांसुराशिमुपासते॥
kurvate ye tu vṛtyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃsurāśimupāsate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगाख्यान्दारुणान्पाशानन्तकान्तिककर्षिणः। यश्छित्वा यच्छति प्राणान्दाता नास्त्येव तत्समः॥
rogākhyāndāruṇānpāśānantakāntikakarṣiṇaḥ| yaśchitvā yacchati prāṇāndātā nāstyeva tatsamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जीवितप्रदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते। तस्मादुपाचरेत् स्वेन स्वेन निःस्वतपस्विनः॥
na jīvitapradānāddhi dānamanyadviśiṣyate| tasmādupācaret svena svena niḥsvatapasvinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्वार्थमीहमानस्य वैद्यस्यैवं महामतेः। वर्तन्ते सन्निधानेन नियतं सिद्धिदेवताः॥
satvārthamīhamānasya vaidyasyaivaṃ mahāmateḥ| vartante sannidhānena niyataṃ siddhidevatāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिद्धर्मः क्वचिन्मित्रं क्वचिदर्थः क्वचिद्यशः। कर्माभ्यासः क्वचिच्चेति चिकित्सा नास्ति निष्फला॥
kvaciddharmaḥ kvacinmitraṃ kvacidarthaḥ kvacidyaśaḥ| karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यमादरवान् वैद्यस्तस्मादार्तानुपाचरेत्। प्राणान्सहात्मनः कीर्त्या निहन्त्येषामनादरात॥
nityamādaravān vaidyastasmādārtānupācaret| prāṇānsahātmanaḥ kīrtyā nihantyeṣāmanādarāta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र मैत्री करुणातुरेषु निरामदेहेषु नृषु प्रमोदः। मनस्युपेक्षापकृतिं व्रजत्सु वैद्यस्य सद्वृत्तमलं तनोति॥
sarvatra maitrī karuṇātureṣu nirāmadeheṣu nṛṣu pramodaḥ| manasyupekṣāpakṛtiṃ vrajatsu vaidyasya sadvṛttamalaṃ tanoti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामिषेणापि चित्तेन जीवितोच्छेदकारिणः। यो निहन्त्यामयान् वैद्यः सोपि केनोपमीयताम्॥
sāmiṣeṇāpi cittena jīvitocchedakāriṇaḥ| yo nihantyāmayān vaidyaḥ sopi kenopamīyatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमुत निरामिषेण मनसा करुणामृदुना कृपणविशिष्टयोः सदृशमादरमुद्वहता। अतिगुरु बोधिसत्वचरितं सततं विदधच्छमयति रोगजालमपि योतिविरोधि मिथः॥
kimuta nirāmiṣeṇa manasā karuṇāmṛdunā kṛpaṇaviśiṣṭayoḥ sadṛśamādaramudvahatā| atiguru bodhisatvacaritaṃ satataṃ vidadhacchamayati rogajālamapi yotivirodhi mithaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहः शूलं तृडाध्मानं क्षुत्क्षामत्वमरोचकम्। कः प्राकृतो जयेद्रोगान् नित्यमन्योन्यरोधिनः॥
dāhaḥ śūlaṃ tṛḍādhmānaṃ kṣutkṣāmatvamarocakam| kaḥ prākṛto jayedrogān nityamanyonyarodhinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतामग्रहोन्भादमदान् सुसदृशाकृतीन्। को जानीयाच्चिकित्सेद्वादूरभित्नक्रियाक्रमान्॥
mārutāmagrahonbhādamadān susadṛśākṛtīn| ko jānīyāccikitsedvādūrabhitnakriyākramān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणाचार्थं वेदपारं प्रयातं बुध्या युक्तं पूजयेन्नित्यमस्मात्। यस्मिन्यस्य प्राणयात्रा निबद्धा तस्मै यच्छन् को धनानां धनायेत्॥
prāṇācārthaṃ vedapāraṃ prayātaṃ budhyā yuktaṃ pūjayennityamasmāt| yasminyasya prāṇayātrā nibaddhā tasmai yacchan ko dhanānāṃ dhanāyet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर्वेदं श्लोकलक्षेण पूव ब्रह्माम्नासीदग्निवेशादयस्तु। कृत्स्नज्ञेयप्राप्तसाराः स्वतन्त्रास्तस्यैकैकं नैकधाङ्गं वितेनुः॥
āyurvedaṃ ślokalakṣeṇa pūva brahmāmnāsīdagniveśādayastu| kṛtsnajñeyaprāptasārāḥ svatantrāstasyaikaikaṃ naikadhāṅgaṃ vitenuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिषग्वरो वाग्भट इत्यभून्मे पितामहो नामधरोऽस्मि यस्य। सुतोभवत्तस्य च सिंहगुप्तस्तस्याप्यहं सिन्धुषु लब्धजन्मा॥
bhiṣagvaro vāgbhaṭa ityabhūnme pitāmaho nāmadharo'smi yasya| sutobhavattasya ca siṃhaguptastasyāpyahaṃ sindhuṣu labdhajanmā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समधिगम्य गुरोरवलोकितात् गुरुतराच्च पितुः प्रतिभा मया। सुबहुभेषजशास्त्रविलोचनात् सुविहितोऽङ्गविभागविनिर्णयः॥
samadhigamya guroravalokitāt gurutarācca pituḥ pratibhā mayā| subahubheṣajaśāstravilocanāt suvihito'ṅgavibhāgavinirṇayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तमेव वदता किमिवोदितं स्याच्छ्रद्धालुतुष्टिजननं न भवत्यपूर्वम्। सङ्क्षिप्तसंशयितविस्तृतविप्रकीर्णः कृत्स्नोर्थराशिरिति साधु स एव दृष्टः॥
pūrvoktameva vadatā kimivoditaṃ syācchraddhālutuṣṭijananaṃ na bhavatyapūrvam| saṅkṣiptasaṃśayitavistṛtaviprakīrṇaḥ kṛtsnortharāśiriti sādhu sa eva dṛṣṭaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर्वेदोदधेः पारमपारस्य प्रयाति कः। विश्वव्याध्यौषधिज्ञानसारस्त्वेष समुच्चितः॥
āyurvedodadheḥ pāramapārasya prayāti kaḥ| viśvavyādhyauṣadhijñānasārastveṣa samuccitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृत्वेदमुदितं पूर्वं श्रुत्वेदानीं द्वयोः पुनः। स्मर्त्तुः श्रोतुश्च सुतरां श्रद्धातुं कस्य युज्यते॥
smṛtvedamuditaṃ pūrvaṃ śrutvedānīṃ dvayoḥ punaḥ| smarttuḥ śrotuśca sutarāṃ śraddhātuṃ kasya yujyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा श्रुतमप्येतत् स्मर्तुरेव क्रमागतम्। अभिधातृविशेषेण किं तथापि प्रयोजनम्॥
athavā śrutamapyetat smartureva kramāgatam| abhidhātṛviśeṣeṇa kiṃ tathāpi prayojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वमेति मदनं त्रिवृताधो वस्तुमात्रक इति प्रतिपाद्ये। मद्विधो यदि वदेदथवात्रिः कथ्यतां क इव कर्मणि भेदः॥
ūrdhvameti madanaṃ trivṛtādho vastumātraka iti pratipādye| madvidho yadi vadedathavātriḥ kathyatāṃ ka iva karmaṇi bhedaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्वसाध्विति विवेकवियुक्तो लोकपङ्क्तिकृतभक्तिविशेषः। बालिशो भवति नो खलु विद्वान् सूक्त एव रमते मतिरस्य॥
sādhvasādhviti vivekaviyukto lokapaṅktikṛtabhaktiviśeṣaḥ| bāliśo bhavati no khalu vidvān sūkta eva ramate matirasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति मुनिवचनानां जीवितोपाश्रयाणामभिलषितसमृद्धौ कल्पवृक्षोपमानाम्। यदुदितमिह पुण्यं कुर्वतो मेनुवादं भवतु विगतरोगो निर्वृतस्तेन लोकः॥ ॥इति श्रीसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटाचार्यविरचिताष्टाङ्गसङ्ग्रहे षष्ठमुत्तरस्थानं सम्पूर्णम्॥
iti munivacanānāṃ jīvitopāśrayāṇāmabhilaṣitasamṛddhau kalpavṛkṣopamānām| yaduditamiha puṇyaṃ kurvato menuvādaṃ bhavatu vigatarogo nirvṛtastena lokaḥ|| ||iti śrīsiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭācāryaviracitāṣṭāṅgasaṅgrahe ṣaṣṭhamuttarasthānaṃ sampūrṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.