Vagbhata: Astangahrdayasutra 52

विदाह्य् अन्नं विरुद्धं च तत् तच् चासृक्-प्रदूषणम् । भजतां विधि-हीनं च स्वप्न-जागर-मैथुनम्

vidāhy annaṃ viruddhaṃ ca tat tac cāsṛk-pradūṣaṇam | bhajatāṃ vidhi-hīnaṃ ca svapna-jāgara-maithunam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण सु-कुमाराणाम् अ-चङ्क्रमण-शीलिनाम् । अभिघाताद् अ-शुद्धेश् च नृणाम् असृजि दूषिते

prāyeṇa su-kumārāṇām a-caṅkramaṇa-śīlinām | abhighātād a-śuddheś ca nṛṇām asṛji dūṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातलैः शीतलैर् वायुर् वृद्धः क्रुद्धो वि-मार्ग-गः । तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक् तद् एव प्रदूषयेत्

vātalaiḥ śītalair vāyur vṛddhaḥ kruddho vi-mārga-gaḥ | tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāk tad eva pradūṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आढ्य-रोगं खुडं वात-बलासं वात-शोणितम् । तद् आहुर् नामभिस् तच् च पूर्वं पादौ प्रधावति

āḍhya-rogaṃ khuḍaṃ vāta-balāsaṃ vāta-śoṇitam | tad āhur nāmabhis tac ca pūrvaṃ pādau pradhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाद् यान-यानाद् यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम् । भविष्यतः कुष्ठ-समं तथा सादः श्लथाङ्ग-ता

viśeṣād yāna-yānād yaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam | bhaviṣyataḥ kuṣṭha-samaṃ tathā sādaḥ ślathāṅga-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानु-जङ्घोरु-कट्य्-अंस-हस्त-पादाङ्ग-संधिषु । कण्डू-स्फुरण-निस्तोद-भेद-गौरव-सुप्त-ताः

jānu-jaṅghoru-kaṭy-aṃsa-hasta-pādāṅga-saṃdhiṣu | kaṇḍū-sphuraṇa-nistoda-bheda-gaurava-supta-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुर् आविर्-भवन्ति च । पादयोर् मूलम् आस्थाय कदा-चिद् धस्तयोर् अपि

bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhur āvir-bhavanti ca | pādayor mūlam āsthāya kadā-cid dhastayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आखोर् इव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति । त्वङ्-मांसाश्रयम् उत्तानं तत् पूर्वं जायते ततः

ākhor iva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati | tvaṅ-māṃsāśrayam uttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातून् अभिद्रवत् । कण्ड्व्-आदि-संयुतोत्ताने त्वक् ताम्रा श्याव-लोहिता

kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūn abhidravat | kaṇḍv-ādi-saṃyutottāne tvak tāmrā śyāva-lohitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायामा भृश-दाहोषा गम्भीरे ऽधिक-पूर्व-रुक् । श्वयथुर् ग्रथितः पाकी वायुः संध्य्-अस्थि-मज्जसु

sāyāmā bhṛśa-dāhoṣā gambhīre 'dhika-pūrva-ruk | śvayathur grathitaḥ pākī vāyuḥ saṃdhy-asthi-majjasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्दन्न् इव चरत्य् अन्तर् वक्री-कुर्वंश् च वेग-वान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश् चरन्

chindann iva caraty antar vakrī-kurvaṃś ca vega-vān | karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataś caran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाते ऽधिके ऽधिकं तत्र शूल-स्फुरण-तोदनम् । शोफस्य रौक्ष्य-कृष्ण-त्व-श्याव-ता-वृद्धि-हानयः

vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūla-sphuraṇa-todanam | śophasya raukṣya-kṛṣṇa-tva-śyāva-tā-vṛddhi-hānayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धमन्य्-अङ्गुलि-संधीनां संकोचो ऽङ्ग-ग्रहो ऽति-रुक् । शीत-द्वेषान्-उपशयौ स्तम्भ-वेपथु-सुप्तयः

dhamany-aṅguli-saṃdhīnāṃ saṃkoco 'ṅga-graho 'ti-ruk | śīta-dveṣān-upaśayau stambha-vepathu-suptayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ते शोफो ऽति-रुक् तोदस् ताम्रश् चिमिचिमायते । स्निग्ध-रूक्षैः शमं नैति कण्डू-क्लेद-समन्वितः

rakte śopho 'ti-ruk todas tāmraś cimicimāyate | snigdha-rūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍū-kleda-samanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्छा मदः स-तृट् । स्पर्शा-क्षम-त्वं रुग् रागः शोफः पाको भृशोष्म-ता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrchā madaḥ sa-tṛṭ | sparśā-kṣama-tvaṃ rug rāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣma-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफे स्तैमित्य-गुरु-ता-सुप्ति-स्निग्ध-त्व-शित-ताः । कण्डूर् मन्दा च रुग् द्वन्द्व-सर्व-लिङ्गं च संकरे

kaphe staimitya-guru-tā-supti-snigdha-tva-śita-tāḥ | kaṇḍūr mandā ca rug dvandva-sarva-liṅgaṃ ca saṃkare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक-दोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्वि-दोष-जम् । त्रि-दोष-जं त्यजेत् स्रावि स्तब्धम् अर्बुद-कारि च

eka-doṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvi-doṣa-jam | tri-doṣa-jaṃ tyajet srāvi stabdham arbuda-kāri ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्त-मार्गं निहत्याशु शाखा-संधिषु मारुतः । निविश्यान्यो-ऽन्यम् आवार्य वेदनाभिर् हरत्य् असून्

rakta-mārgaṃ nihatyāśu śākhā-saṃdhiṣu mārutaḥ | niviśyānyo-'nyam āvārya vedanābhir haraty asūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्य-व्यायाम-लङ्घनैः । अत्य्-आहाराभिघाताध्व-वेगोदीरण-धारणैः

vāyau pañcātmake prāṇo raukṣya-vyāyāma-laṅghanaiḥ | aty-āhārābhighātādhva-vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितश् चक्षुर्-आदीनाम् उपघातं प्रवर्तयेत् । पीनसार्दित-तृट्-कास-श्वासादींश् चामयान् बहून्

kupitaś cakṣur-ādīnām upaghātaṃ pravartayet | pīnasārdita-tṛṭ-kāsa-śvāsādīṃś cāmayān bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदानः क्षवथूद्गार-च्छर्दि-निद्रा-विधारणैः । गुरु-भाराति-रुदित-हास्याद्यैर् विकृतो गदान्

udānaḥ kṣavathūdgāra-cchardi-nidrā-vidhāraṇaiḥ | guru-bhārāti-rudita-hāsyādyair vikṛto gadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठ-रोध-मनो-भ्रंश-च्छर्द्य्-अ-रोचक-पीनसान् । कुर्याच् च गल-गण्डादींस् तांस् ताञ् जत्रूर्ध्व-संश्रयान्

kaṇṭha-rodha-mano-bhraṃśa-cchardy-a-rocaka-pīnasān | kuryāc ca gala-gaṇḍādīṃs tāṃs tāñ jatrūrdhva-saṃśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यानो ऽति-गमन-ध्यान-क्रीडा-विषम-चेष्टितैः । विरोधि-रूक्ष-भी-हर्ष-विषादाद्यैश् च दूषितः

vyāno 'ti-gamana-dhyāna-krīḍā-viṣama-ceṣṭitaiḥ | virodhi-rūkṣa-bhī-harṣa-viṣādādyaiś ca dūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंस्-त्वोत्साह-बल-भ्रंश-शोफ-चित्तोत्प्लव-ज्वरान् । सर्वाङ्ग-रोग-निस्तोद-रोम-हर्षाङ्ग-सुप्त-ताः

puṃs-tvotsāha-bala-bhraṃśa-śopha-cittotplava-jvarān | sarvāṅga-roga-nistoda-roma-harṣāṅga-supta-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठं विसर्पम् अन्यांश् च कुर्यात् सर्वाङ्ग-गान् गदान् । समानो विषमा-जीर्ण-शीत-संकीर्ण-भोजनैः

kuṣṭhaṃ visarpam anyāṃś ca kuryāt sarvāṅga-gān gadān | samāno viṣamā-jīrṇa-śīta-saṃkīrṇa-bhojanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोत्य् अ-काल-शयन-जागराद्यैश् च दूषितः । शूल-गुल्म-ग्रहण्य्-आदीन् पक्वामाशय-जान् गदान्

karoty a-kāla-śayana-jāgarādyaiś ca dūṣitaḥ | śūla-gulma-grahaṇy-ādīn pakvāmāśaya-jān gadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपानो रूक्ष-गुर्व्-अन्न-वेगाघाताति-वाहनैः । यान-यानासन-स्थान-चङ्क्रमैश् चाति-सेवितैः

apāno rūkṣa-gurv-anna-vegāghātāti-vāhanaiḥ | yāna-yānāsana-sthāna-caṅkramaiś cāti-sevitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्र-शुक्र-प्रदोषार्शो-गुद-भ्रंशादिकान् बहून्

kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān | mūtra-śukra-pradoṣārśo-guda-bhraṃśādikān bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रा-स्तैमित्य-गौरवैः । स्निग्ध-त्वा-रोचकालस्य-शैत्य-शोफाग्नि-हानिभिः

sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrā-staimitya-gauravaiḥ | snigdha-tvā-rocakālasya-śaitya-śophāgni-hānibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटु-रूक्षाभिलाषेण तद्-विधोपशयेन च । युक्तं विद्यान् निर्-आमं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्

kaṭu-rūkṣābhilāṣeṇa tad-vidhopaśayena ca | yuktaṃ vidyān nir-āmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायोर् आवरणं चातो बहु-भेदं प्रवक्ष्यते । लिङ्गं पित्तावृते दाहस् तृष्णा शूलं भ्रमस् तमः

vāyor āvaraṇaṃ cāto bahu-bhedaṃ pravakṣyate | liṅgaṃ pittāvṛte dāhas tṛṣṇā śūlaṃ bhramas tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुकोष्णाम्ल-लवणैर् विदाहः शीत-काम-ता । शैत्य-गौरव-शूलानि कट्व्-आद्य्-उपशयो ऽधिकम्

kaṭukoṣṇāmla-lavaṇair vidāhaḥ śīta-kāma-tā | śaitya-gaurava-śūlāni kaṭv-ādy-upaśayo 'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनायास-रूक्षोष्ण-काम-ता च कफावृते । रक्तावृते स-दाहार्तिस् त्वङ्-मांसान्तर-जा भृशम्

laṅghanāyāsa-rūkṣoṣṇa-kāma-tā ca kaphāvṛte | raktāvṛte sa-dāhārtis tvaṅ-māṃsāntara-jā bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेच् च रागी श्वयथुर् जायन्ते मण्डलानि च । मांसेन कठिनः शोफो वि-वर्णः पिटिकास् तथा

bhavec ca rāgī śvayathur jāyante maṇḍalāni ca | māṃsena kaṭhinaḥ śopho vi-varṇaḥ piṭikās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्व् अ-रोचकः

harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate | calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣv a-rocakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आढ्य-वात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते । स्पर्शम् अस्थ्य्-आवृते ऽत्य्-उष्णं पीडनं चाभिनन्दति

āḍhya-vāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte | sparśam asthy-āvṛte 'ty-uṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूच्येव तुद्यते ऽत्य्-अर्थम् अङ्गं सीदति शूल्यते । मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्

sūcyeva tudyate 'ty-artham aṅgaṃ sīdati śūlyate | majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते ऽति-वेगो वा न वा निष्-फल-तापि वा

śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham | śukrāvṛte 'ti-vego vā na vā niṣ-phala-tāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा निष्-फल-तापि च भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्य् अन्नावृते ऽनिले । मूत्रा-प्रवृत्तिर् आध्मानं वस्तेर् मूत्रावृते भवेत्

vā niṣ-phala-tāpi ca bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyaty annāvṛte 'nile | mūtrā-pravṛttir ādhmānaṃ vaster mūtrāvṛte bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विड्-आवृते विबन्धो ऽधः स्व-स्थाने परिकृन्तति । व्रजत्य् आशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः

viḍ-āvṛte vibandho 'dhaḥ sva-sthāne parikṛntati | vrajaty āśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकृत् पीडितम् अन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात् सृजेत् । सर्व-धात्व्-आवृते वायौ श्रोणि-वङ्क्षण-पृष्ठ-रुक्

śakṛt pīḍitam annena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirāt sṛjet | sarva-dhātv-āvṛte vāyau śroṇi-vaṅkṣaṇa-pṛṣṭha-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलोमो मारुतो ऽ-स्वस्थं हृदयं पीड्यते ऽति च । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

vilomo māruto '-svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'ti ca | bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदग्धे ऽन्ने च वमनम् उदाने ऽपि भ्रमादयः । दाहो ऽन्तर् ऊर्जा-भ्रंशश् च दाहो व्याने च सर्व-गः

vidagdhe 'nne ca vamanam udāne 'pi bhramādayaḥ | dāho 'ntar ūrjā-bhraṃśaś ca dāho vyāne ca sarva-gaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लमो ऽङ्ग-चेष्टा-सङ्गश् च स-संतापः स-वेदनः । समान ऊष्मोपहतिर् अति-स्वेदो ऽ-रतिः स-तृट्

klamo 'ṅga-ceṣṭā-saṅgaś ca sa-saṃtāpaḥ sa-vedanaḥ | samāna ūṣmopahatir ati-svedo '-ratiḥ sa-tṛṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहश् च स्याद् अपाने तु मले हारिद्र-वर्ण-ता । रजो-ऽतिवृत्तिस् तापश् च योनि-मेहन-पायुषु

dāhaś ca syād apāne tu male hāridra-varṇa-tā | rajo-'tivṛttis tāpaś ca yoni-mehana-pāyuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मणा त्व् आवृते प्राणे सादस् तन्द्रा-रुचिर् वमिः । ष्ठीवनं क्षवथूद्गार-निःश्वासोच्छ्वास-संग्रहः

śleṣmaṇā tv āvṛte prāṇe sādas tandrā-rucir vamiḥ | ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāra-niḥśvāsocchvāsa-saṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाने गुरु-गात्र-त्वम् अ-रुचिर् वाक्-स्वर-ग्रहः । बल-वर्ण-प्रणाशश् च व्याने पर्वास्थि-वाग्-ग्रहः

udāne guru-gātra-tvam a-rucir vāk-svara-grahaḥ | bala-varṇa-praṇāśaś ca vyāne parvāsthi-vāg-grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरु-ताङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम् । समाने ऽति-हिमाङ्ग-त्वम् अ-स्वेदो मन्द-वह्नि-ता

guru-tāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam | samāne 'ti-himāṅga-tvam a-svedo manda-vahni-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाने स-कफं मूत्र-शकृतः स्यात् प्रवर्तनम् । इति द्वा-विंशति-विधं वायोर् आवरणं विदुः

apāne sa-kaphaṃ mūtra-śakṛtaḥ syāt pravartanam | iti dvā-viṃśati-vidhaṃ vāyor āvaraṇaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणादयस् तथान्यो-ऽन्यम् आवृण्वन्ति यथा-क्रमम् । सर्वे ऽपि विंशति-विधं विद्याद् आवरणं च तत्

prāṇādayas tathānyo-'nyam āvṛṇvanti yathā-kramam | sarve 'pi viṃśati-vidhaṃ vidyād āvaraṇaṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्वासोच्छ्वास-संरोधः प्रतिश्यायः शिरो-ग्रहः । हृद्-रोगो मुख-शोषश् च प्राणेनोदान आवृते

niḥśvāsocchvāsa-saṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śiro-grahaḥ | hṛd-rogo mukha-śoṣaś ca prāṇenodāna āvṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदानेनावृते प्राणे वर्णौजो-बल-संक्षयः । दिशानया च विभजेत् सर्वम् आवरणं भिषक्

udānenāvṛte prāṇe varṇaujo-bala-saṃkṣayaḥ | diśānayā ca vibhajet sarvam āvaraṇaṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्य् अवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम् । प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रम् आवरणं मिथः

sthānāny avekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām | prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśram āvaraṇaṃ mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तादिभिर् द्वा-दशभिर् मिश्राणां मिश्रितैश् च तैः । मिश्रैः पित्तादिभिस् तद्-वन् मिश्रणाभिर् अनेक-धा

pittādibhir dvā-daśabhir miśrāṇāṃ miśritaiś ca taiḥ | miśraiḥ pittādibhis tad-van miśraṇābhir aneka-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्य-विकल्पाच् च यात्य् आवृतिर् अ-संख्य-ताम् । तां लक्षयेद् अवहितो यथा-स्वं लक्षणोदयात्

tāratamya-vikalpāc ca yāty āvṛtir a-saṃkhya-tām | tāṃ lakṣayed avahito yathā-svaṃ lakṣaṇodayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शनैश् चोपशयाद् गूढाम् अपि मुहुर् मुहुः । विशेषाज् जीवितं प्राण उदानो बलम् उच्यते

śanaiḥ śanaiś copaśayād gūḍhām api muhur muhuḥ | viśeṣāj jīvitaṃ prāṇa udāno balam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात् तयोः पीडनाद् धानिर् आयुषश् च बलस्य च । आवृता वायवो ऽ-ज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः

syāt tayoḥ pīḍanād dhānir āyuṣaś ca balasya ca | āvṛtā vāyavo '-jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयत्नेनापि दुः-साध्या भवेयुर् वान्-उपक्रमाः । विद्रधि-प्लीह-हृद्-रोग-गुल्माग्नि-सदनादयः

prayatnenāpi duḥ-sādhyā bhaveyur vān-upakramāḥ | vidradhi-plīha-hṛd-roga-gulmāgni-sadanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.