तत्सूत्रसूचितस्याप्यर्थस्य व्यवधाने प्रयोजनसद्भावात् । अन्नमयादीनां पञ्चानामप्यब्रह्मत्वोपपादकोपपत्त्याऽभासास्तत्र निराकृताः । अन्नमयमात्रविषयानुपपत्तिपरिहारस्त्वत्रेत्यनेन ज्ञाप्यते । किञ्च नेतरो ऽनुपपत्तेरिति सूत्रं केचिन्न तावदन्नमयः परमात्मा परामर्शाद्यनुपपत्तेरिति व्याकुर्वते । तदपि निराकर्तुमत्रेदमुदितमिति । *३,४३१* अत्राह । जीव एवान्नमयादिशब्दार्थः । स ह्यन्नविकारशरीरावच्छिन्नत्वाद्भवत्यन्नमयः । प्राणमनोबुद्धयानन्दोपाध्यवच्छिन्नश्च भवति प्राणादिविकारो घटाकाशमिव घटविकारः । तेन प्राणमयत्वाद्युपपत्तिः । तथाच स वा एष पुरुष इति परामर्शस्तदुपाधिविषयतया हि श्लिष्यतरो भवति । रसशब्दश्चान्नस्थस्थविष्ठभागव्यावृत्त्यर्थो भविष्यति । इदमिति निर्देशश्च मुख्यार्थःसम्पद्यते प्राणमयादिषु सर्वत्र शिरःप्रभृत्यवयवानां वक्तव्यत्वेन तत्प्राये सिद्धस्यापि कथनोपपत्तेः । शरीरित्वमवयवित्वं प्रियादियोगो ब्रह्मपुच्छत्वं चेत्येतत्सर्वं समञ्जसं भवति । नच वक्तव्यं शरीरादिकोशा एव कुतस्तर्हि नाङ्गीक्रियन्ते । तथा चान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्धयन्तामिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यं च स्यादिति । कोशेषु ब्रह्मशब्दाद्यनुपपत्तेः । अन्यत्वमन्तरत्वं शरीरत्वं चोपाध्यपेक्षया जीवे ऽप्युपपद्यन्ते । *३,४३४* ननु जीवपक्षे ऽप्यनुपपत्तिरस्ति । ब्रह्मशब्दो हि निराधारो न परमात्मना विनोपपद्यते । "अद्यते ऽत्ति चेतिऽ; सर्वाद्यत्वं सर्वात्तृत्वं"प्राणं देवाःऽ; इति सर्वदेवादिचेष्यकत्व यतो वाचःऽ; इति वाङ्मनसागोचरत्वं"विज्ञानं देवाःऽ; इति सर्वदेवोपास्यत्वं ज्येष्ठत्वं"सो ऽकामयतऽ; इति सङ्कल्पपूर्वकं सर्वस्रष्टृत्वं सर्वान्तरत्वमित्यादीनि नाल्पतरज्ञानशक्तयादिसम्पन्ने जीवे सम्भवन्ति । तद्धेतुव्यपदेशश्चासङ्गतः स्यात् । मान्त्रवर्णिकव्याख्यानता च बाध्येत । नच जीवज्ञानान्मोक्षो युज्यत इति । मैवम् । उपनिषदर्थानबोधात् । अत्र हि जीवब्रह्मणोरेकत्वं विवक्षितम् । तत्र यानि वाक्यानि शुद्धविरोधीनि तान्युपहितसंसारिस्वरूपापेक्षाणि । ब्रह्मशब्दादीनि तु तत्स्वभावसिद्धपरमात्मस्वरूपापेक्षाणि । ऐक्यविवक्षा चात्र वाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्यैव गम्यते । नचैवं विनिगमनायां कारणाभावात्परमात्मैवान्नमयादि(शब्द)वाच्योमहाकाशधर्म एवावच्छिन्नकाशे व्यवह्रियते । "यावान्वायमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाशःऽ; इति । नतु परिच्छिन्नधर्मो वितस्तिमात्रत्वं महाकाशे । नच ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यनुपपन्नम् । अस्य जीवस्य ब्रह्म पुच्छमायतनमधिष्ठानं निजं स्वरूपमित्यर्थोपपत्तेः । तस्मात्"नेतरःऽ; इत्यनुपपन्नमित्याशङ्कां परिहर्तुं भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रम् । *३,४३६* ॥ ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ भेदव्यपदेशाच् च
tatsūtrasūcitasyāpyarthasya vyavadhāne prayojanasadbhāvāt / annamayādīnāṃ pañcānāmapyabrahmatvopapādakopapattyā'bhāsāstatra nirākṛtāḥ / annamayamātraviṣayānupapattiparihārastvatretyanena jñāpyate / kiñca netaro 'nupapatteriti sūtraṃ kecinna tāvadannamayaḥ paramātmā parāmarśādyanupapatteriti vyākurvate / tadapi nirākartumatredamuditamiti / *3,431* atrāha / jīva evānnamayādiśabdārthaḥ / sa hyannavikāraśarīrāvacchinnatvādbhavatyannamayaḥ / prāṇamanobuddhayānandopādhyavacchinnaśca bhavati prāṇādivikāro ghaṭākāśamiva ghaṭavikāraḥ / tena prāṇamayatvādyupapattiḥ / tathāca sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśastadupādhiviṣayatayā hi śliṣyataro bhavati / rasaśabdaścānnasthasthaviṣṭhabhāgavyāvṛttyartho bhaviṣyati / idamiti nirdeśaśca mukhyārthaḥsampadyate prāṇamayādiṣu sarvatra śiraḥprabhṛtyavayavānāṃ vaktavyatvena tatprāye siddhasyāpi kathanopapatteḥ / śarīritvamavayavitvaṃ priyādiyogo brahmapucchatvaṃ cetyetatsarvaṃ samañjasaṃ bhavati / naca vaktavyaṃ śarīrādikośā eva kutastarhi nāṅgīkriyante / tathā cānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā me śuddhayantāmiti śrutyantarānuguṇyaṃ ca syāditi / kośeṣu brahmaśabdādyanupapatteḥ / anyatvamantaratvaṃ śarīratvaṃ copādhyapekṣayā jīve 'pyupapadyante / *3,434* nanu jīvapakṣe 'pyanupapattirasti / brahmaśabdo hi nirādhāro na paramātmanā vinopapadyate / "adyate 'tti ceti'; sarvādyatvaṃ sarvāttṛtvaṃ"prāṇaṃ devāḥ'; iti sarvadevādiceṣyakatva yato vācaḥ'; iti vāṅmanasāgocaratvaṃ"vijñānaṃ devāḥ'; iti sarvadevopāsyatvaṃ jyeṣṭhatvaṃ"so 'kāmayata'; iti saṅkalpapūrvakaṃ sarvasraṣṭṛtvaṃ sarvāntaratvamityādīni nālpatarajñānaśaktayādisampanne jīve sambhavanti / taddhetuvyapadeśaścāsaṅgataḥ syāt / māntravarṇikavyākhyānatā ca bādhyeta / naca jīvajñānānmokṣo yujyata iti / maivam / upaniṣadarthānabodhāt / atra hi jīvabrahmaṇorekatvaṃ vivakṣitam / tatra yāni vākyāni śuddhavirodhīni tānyupahitasaṃsārisvarūpāpekṣāṇi / brahmaśabdādīni tu tatsvabhāvasiddhaparamātmasvarūpāpekṣāṇi / aikyavivakṣā cātra vākyaśābalyānyathānupapattyaiva gamyate / nacaivaṃ vinigamanāyāṃ kāraṇābhāvātparamātmaivānnamayādi(śabda)vācyomahākāśadharma evāvacchinnakāśe vyavahriyate / "yāvānvāyamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ'; iti / natu paricchinnadharmo vitastimātratvaṃ mahākāśe / naca brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyanupapannam / asya jīvasya brahma pucchamāyatanamadhiṣṭhānaṃ nijaṃ svarūpamityarthopapatteḥ / tasmāt"netaraḥ'; ityanupapannamityāśaṅkāṃ parihartuṃ bhedavyapadeśācceti sūtram / *3,436* // oṃ bhedavyapadeśācca oṃ // bhedavyapadeśāc ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.