तथाहि । न तावत्स्वप्ने रथादीनामुचितो देशः सम्भवति । नहि संवृते देहदेशे रथादयो ऽवकाशं लभेरन् । नच वाच्यं"बहिः कुलायादमृतश्चरित्वाऽ; इति श्रुतेः स्थितिगतिप्रत्ययभेदाच्च बहिर्देहात्स्वप्नं पश्यतीति । सुप्तस्य जन्तोर्योजनशतान्तरितं देशं क्षणमात्रेण पर्येतुं विपर्येतु च ततः (सर्वतः)सामर्थ्या(भावा)सम्भवात् । क्वचिच्च प्रत्यागमनवर्जितः स्वप्नो भवति । कुरुष्वहमद्य शयानः स्वप्ने पाञ्चालानधिगतश्च प्रतिबुद्धश्चेति । देहाच्चेदपेयात्पाञ्चालेषु प्रतिबुध्येत । कुरुष्वेव तु प्रतिबुध्यते । येन चायं देहेन देशान्तराणि स्वप्ने पश्यति, न तानि तथाभूतान्येव भवन्ति । परिधावंश्चेत्पश्येज्जाग्रद्वद्भूतमर्थमाकलयेत् । दर्शयति च श्रुतिरन्तरेव स्वप्नं"स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्ततेऽ; इति । अतश्च श्रुत्युपपत्तिविरेधाद्बहिः श्रुतिरनुपकारित्वसाम्याद्गौणी व्याख्येया । स्थितिगतिप्रत्ययभेदश्च भ्रान्तो ऽभ्युपेयः । *९,३७* कालविसंवादो ऽपि स्वप्ने भवति । रजन्यां सुप्तो हि वासरं भारते वर्षे मन्यन्ते । तथा मुहूर्तमात्रमपि वर्षम् । निमित्तान्यपि (च) स्वप्ने न बुद्धये कर्मणे वोचि(चोचि)तानि विद्यन्ते । बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्ने दृष्टाः प्रबोधे । स्वप्ने एव चैते सुलभबाधा भवन्ति । आद्यन्तयोर्व्यभिचारदर्शनात् । रथो ऽयमिति हि कदाचित्स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः सम्पद्यते । मनुष्यो ऽयमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः । स्पष्टं चाभावं रथादीनां स्वप्ने श्रावयति शास्त्रम् । "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तिऽ; इत्यादि । तस्मान्मायामात्रं स्वपनदर्शनम् । *९,४४* अपर आह कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरपूत्वाद् द्रष्टुभिर्न्नत्वादिना निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि । स्वाप्नानां रथादीनां द्रष्टुर्भेदो ऽभेदो भेदाभेदो वा । न तावद्भेदः । पाश्वर्स्थानामपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् । आन्तरत्वस्य चानुचितत्वात् । नाप्यभेदः । एकस्याविचित्रस्य विचित्रानेकात्मकताया विना भ्रान्तिमनुपपत्तेः । भेदप्रत्ययविरोधाच्च । नच भेदाभेदौ । व्याघातात् । अतो ऽनिर्वाच्याविद्यालास एवायमिति । सूचकश्च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्विदः
tathāhi / na tāvatsvapne rathādīnāmucito deśaḥ sambhavati / nahi saṃvṛte dehadeśe rathādayo 'vakāśaṃ labheran / naca vācyaṃ"bahiḥ kulāyādamṛtaścaritvā'; iti śruteḥ sthitigatipratyayabhedācca bahirdehātsvapnaṃ paśyatīti / suptasya jantoryojanaśatāntaritaṃ deśaṃ kṣaṇamātreṇa paryetuṃ viparyetu ca tataḥ (sarvataḥ)sāmarthyā(bhāvā)sambhavāt / kvacicca pratyāgamanavarjitaḥ svapno bhavati / kuruṣvahamadya śayānaḥ svapne pāñcālānadhigataśca pratibuddhaśceti / dehāccedapeyātpāñcāleṣu pratibudhyeta / kuruṣveva tu pratibudhyate / yena cāyaṃ dehena deśāntarāṇi svapne paśyati, na tāni tathābhūtānyeva bhavanti / paridhāvaṃścetpaśyejjāgradvadbhūtamarthamākalayet / darśayati ca śrutirantareva svapnaṃ"sve śarīre yathākāmaṃ parivartate'; iti / ataśca śrutyupapattiviredhādbahiḥ śrutiranupakāritvasāmyādgauṇī vyākhyeyā / sthitigatipratyayabhedaśca bhrānto 'bhyupeyaḥ / *9,37* kālavisaṃvādo 'pi svapne bhavati / rajanyāṃ supto hi vāsaraṃ bhārate varṣe manyante / tathā muhūrtamātramapi varṣam / nimittānyapi (ca) svapne na buddhaye karmaṇe voci(coci)tāni vidyante / bādhyante caite rathādayaḥ svapne dṛṣṭāḥ prabodhe / svapne eva caite sulabhabādhā bhavanti / ādyantayorvyabhicāradarśanāt / ratho 'yamiti hi kadācitsvapne nirdhāritaḥ kṣaṇena manuṣyaḥ sampadyate / manuṣyo 'yamiti nirdhāritaḥ kṣaṇena vṛkṣaḥ / spaṣṭaṃ cābhāvaṃ rathādīnāṃ svapne śrāvayati śāstram / "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti'; ityādi / tasmānmāyāmātraṃ svapanadarśanam / *9,44* apara āha kātsnaryenānabhivyaktasvarapūtvād draṣṭubhirnnatvādinā nirvaktumaśakyatvāt / tathāhi / svāpnānāṃ rathādīnāṃ draṣṭurbhedo 'bhedo bhedābhedo vā / na tāvadbhedaḥ / pāśvarsthānāmapi tadupalambhaprasaṅgāt / āntaratvasya cānucitatvāt / nāpyabhedaḥ / ekasyāvicitrasya vicitrānekātmakatāyā vinā bhrāntimanupapatteḥ / bhedapratyayavirodhācca / naca bhedābhedau / vyāghātāt / ato 'nirvācyāvidyālāsa evāyamiti / sūcakaśca hi śruter ācakṣate ca tadvidaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.