॥ अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ॥ ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्ये ऽभिहितम् । सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव । ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् । तच्च विद्यैवेत्युक्तम् । किमपरमवशिष्यते । यदर्थं पादारम्भः । उच्यते । सिद्धे(द्धं) स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे(त्वम्) । विषयान्तरे तु समर्थ्यते । यद्यपि साधकेन मोक्षार्थमेवेदं साधितं तथापि स्वभावबलायतं तत्सामर्थ्यमुपपद्यते । यथा दहनार्थमुत्पादितो ऽपि दहनः स्वभाववशात्प्रकाशयत्यपीति । ॐ पुरुषार्थो ऽतः शब्दादिति बादरायणः ॐ ॥ किं कर्मानुप्रवेशेन ज्ञानं मोक्षसाधनं किं वा स्वतन्त्रमेवेति संशये स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमनेन समर्थ्यत इति केचिद्वयाचक्षते । तदसत् । विद्यैवेत्यत्रैवास्यार्थस्य समर्थितत्वात् । किन्तु ज्ञानं किं मोक्षमेव साधयत्युतान्यमपि पुरुषार्थमिति संशये ज्ञानिनां पुरुषान्तरे रागाभावान्मोक्षस्यैव साधकं ज्ञानमिति प्राप्ते सतीदमुच्यत इत्याशयवान्पुरुषार्थो ऽत इत्येतावद्वयाचष्टे एवमिति ॥ पुरुषार्थो ऽतः शब्दाद् इति बादरायणः
// atha puruṣārthādhikaraṇam // jñānasāmarthyamasminpāda ucyata iti pādapratipādyaṃ bhāṣye 'bhihitam / saṅgatistu prāguktaiva / nanu ca jñānasya svātantryeṇa mokṣasādhanatvaṃ sāmarthyam / tacca vidyaivetyuktam / kimaparamavaśiṣyate / yadarthaṃ pādārambhaḥ / ucyate / siddhe(ddhaṃ) svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatve(tvam) / viṣayāntare tu samarthyate / yadyapi sādhakena mokṣārthamevedaṃ sādhitaṃ tathāpi svabhāvabalāyataṃ tatsāmarthyamupapadyate / yathā dahanārthamutpādito 'pi dahanaḥ svabhāvavaśātprakāśayatyapīti / oṃ puruṣārtho 'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ oṃ // kiṃ karmānupraveśena jñānaṃ mokṣasādhanaṃ kiṃ vā svatantrameveti saṃśaye svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatvamanena samarthyata iti kecidvayācakṣate / tadasat / vidyaivetyatraivāsyārthasya samarthitatvāt / kintu jñānaṃ kiṃ mokṣameva sādhayatyutānyamapi puruṣārthamiti saṃśaye jñānināṃ puruṣāntare rāgābhāvānmokṣasyaiva sādhakaṃ jñānamiti prāpte satīdamucyata ityāśayavānpuruṣārtho 'ta ityetāvadvayācaṣṭe evamiti // puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.