॥ अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ॥ ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्ये ऽभिहितम् । सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव । ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् । तच्च विद्यैवेत्युक्तम् । किमपरमवशिष्यते । यदर्थं पादारम्भः । उच्यते । सिद्धे(द्धं) स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे(त्वम्) । विषयान्तरे तु समर्थ्यते । यद्यपि साधकेन मोक्षार्थमेवेदं साधितं तथापि स्वभावबलायतं तत्सामर्थ्यमुपपद्यते । यथा दहनार्थमुत्पादितो ऽपि दहनः स्वभाववशात्प्रकाशयत्यपीति । ॐ पुरुषार्थो ऽतः शब्दादिति बादरायणः ॐ ॥ किं कर्मानुप्रवेशेन ज्ञानं मोक्षसाधनं किं वा स्वतन्त्रमेवेति संशये स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमनेन समर्थ्यत इति केचिद्वयाचक्षते । तदसत् । विद्यैवेत्यत्रैवास्यार्थस्य समर्थितत्वात् । किन्तु ज्ञानं किं मोक्षमेव साधयत्युतान्यमपि पुरुषार्थमिति संशये ज्ञानिनां पुरुषान्तरे रागाभावान्मोक्षस्यैव साधकं ज्ञानमिति प्राप्ते सतीदमुच्यत इत्याशयवान्पुरुषार्थो ऽत इत्येतावद्वयाचष्टे एवमिति ॥ पुरुषार्थो ऽतः शब्दाद् इति बादरायणः
// atha puruṣārthādhikaraṇam // jñānasāmarthyamasminpāda ucyata iti pādapratipādyaṃ bhāṣye 'bhihitam / saṅgatistu prāguktaiva / nanu ca jñānasya svātantryeṇa mokṣasādhanatvaṃ sāmarthyam / tacca vidyaivetyuktam / kimaparamavaśiṣyate / yadarthaṃ pādārambhaḥ / ucyate / siddhe(ddhaṃ) svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatve(tvam) / viṣayāntare tu samarthyate / yadyapi sādhakena mokṣārthamevedaṃ sādhitaṃ tathāpi svabhāvabalāyataṃ tatsāmarthyamupapadyate / yathā dahanārthamutpādito 'pi dahanaḥ svabhāvavaśātprakāśayatyapīti / oṃ puruṣārtho 'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ oṃ // kiṃ karmānupraveśena jñānaṃ mokṣasādhanaṃ kiṃ vā svatantrameveti saṃśaye svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatvamanena samarthyata iti kecidvayācakṣate / tadasat / vidyaivetyatraivāsyārthasya samarthitatvāt / kintu jñānaṃ kiṃ mokṣameva sādhayatyutānyamapi puruṣārthamiti saṃśaye jñānināṃ puruṣāntare rāgābhāvānmokṣasyaiva sādhakaṃ jñānamiti prāpte satīdamucyata ityāśayavānpuruṣārtho 'ta ityetāvadvayācaṣṭe evamiti // puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ कामचाराधिकरणम् ॥ ॥ ॐ स्तुतये ऽनुमतिर्वा ॐ ॥ अत्राधिकरणे ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः समर्थ्यते । तथा चाज्ञानिसामान्यसमर्थनार्थस्यास्य न ज्ञानसामर्थ्यप्रतिपादनार्थे ऽस्मिन्पादे ऽन्तर्भावः सम्भवतीत्यतो ऽधिकरणस्य तात्पर्यमाह विकर्मेति ॥ स्तुतये ऽनुमतिर् वा
// atha kāmacārādhikaraṇam // // oṃ stutaye 'numatirvā oṃ // atrādhikaraṇe jñāninaḥ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ samarthyate / tathā cājñānisāmānyasamarthanārthasyāsya na jñānasāmarthyapratipādanārthe 'sminpāde 'ntarbhāvaḥ sambhavatītyato 'dhikaraṇasya tātparyamāha vikarmeti // stutaye 'numatir vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानां विकर्मणा प्रसक्तहानिरेव भवति न तु कॢप्तहानिरित्युक्तम् । तदतिरिक्तानां तु कथमित्यपेक्षायामाह ह्रासो ऽपीति ॥ कॢप्तस्यापीत्यपेरर्थः । आनन्दस्येत्युपलक्षणम् । ह्रासोनामानभिव्यक्तिः । सा चेश्वरेच्छाधीना । प्रकृत्याद्यावरणानामपास्तत्वात् । विकर्मस्वप्यधिकं निर्धारयन्नाह विशेषेणेति ॥ स्वोत्तमविषयापराधाद्विशेषेणानन्दह्रासो भवति । ॥ ॐ कामचारेण चैके ॐ ॥ स्यादेतत् । अत्राधिकरणे कामचारेण चैक इति सूत्रेण ज्ञानोत्तरकालं कृतेन विकर्मणा ज्ञानिनो लेपाभावो ऽभिधीयते । तथोपमर्दं चेति सूत्रेण ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानेन विनाशः । एतदुभयं चतुर्थे ऽध्याये तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशाविति सूत्रेणोच्यते । तत्कथं च पुनरुक्तिदोष इत्यतस्तावत्कामचारेण चैक इत्यस्य पुनरुक्तिदोषं परिहरति ज्ञानोत्तरस्येति ॥ कामकारेण चैके
devānāṃ vikarmaṇā prasaktahānireva bhavati na tu kḷptahānirityuktam / tadatiriktānāṃ tu kathamityapekṣāyāmāha hrāso 'pīti // kḷptasyāpītyaperarthaḥ / ānandasyetyupalakṣaṇam / hrāsonāmānabhivyaktiḥ / sā ceśvarecchādhīnā / prakṛtyādyāvaraṇānāmapāstatvāt / vikarmasvapyadhikaṃ nirdhārayannāha viśeṣeṇeti // svottamaviṣayāparādhādviśeṣeṇānandahrāso bhavati / // oṃ kāmacāreṇa caike oṃ // syādetat / atrādhikaraṇe kāmacāreṇa caika iti sūtreṇa jñānottarakālaṃ kṛtena vikarmaṇā jñānino lepābhāvo 'bhidhīyate / tathopamardaṃ ceti sūtreṇa jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānena vināśaḥ / etadubhayaṃ caturthe 'dhyāye tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśāviti sūtreṇocyate / tatkathaṃ ca punaruktidoṣa ityatastāvatkāmacāreṇa caika ityasya punaruktidoṣaṃ pariharati jñānottarasyeti // kāmakāreṇa caike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तृतीये ऽध्याये कामचारेण चैक इत्यनेन ज्ञानफलस्य मुक्तेर्नियतता । ज्ञानिना कृतानि पापानि ज्ञानफलं मोक्षं न विहन्तुमलभित्येषो ऽर्थ उच्यते । अतो न पुनरुक्तिदोष इति । ॥ ॐ उपमर्दं च ॐ ॥ द्वितीयां पुनरुक्तिं परिहर्तुमुपमर्दं चेत्यस्य प्रतिपाद्यमाह प्रारब्धेति ॥ उपमर्दं च
atra tṛtīye 'dhyāye kāmacāreṇa caika ityanena jñānaphalasya mukterniyatatā / jñāninā kṛtāni pāpāni jñānaphalaṃ mokṣaṃ na vihantumalabhityeṣo 'rtha ucyate / ato na punaruktidoṣa iti / // oṃ upamardaṃ ca oṃ // dvitīyāṃ punaruktiṃ parihartumupamardaṃ cetyasya pratipādyamāha prārabdheti // upamardaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ उभयलिङ्गाधिकारिकाधिकरणे ॥ ॥ ॐ सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् ॐ ॥ ॐ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॐ ॥ अत्र प्रथमाधिकरणे ऽनादिज्ञानयोग्यतावतामेवज्ञानप्राप्तिर्नान्येषामित्युक्तम् । द्वितीये च देवतादिपदप्राप्तिरनादितद्योग्यतोपेतानामेव नेतरेषामित्यभिहितम् । सेयं जीवानां नानाविधानादियोग्यता प्रसिद्धैस्तैस्तैः कारणैरुत्कर्षापर्कप्राप्तिर्भवतीति वदद्भिर्वादिभिर्नाभ्युपगम्यते ऽतस्तां साधयितुमाह अनादीति ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात्
// atha ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe // // oṃ sarvathāpi tu ta evobhayaliṅgāt oṃ // oṃ na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt oṃ // atra prathamādhikaraṇe 'nādijñānayogyatāvatāmevajñānaprāptirnānyeṣāmityuktam / dvitīye ca devatādipadaprāptiranāditadyogyatopetānāmeva netareṣāmityabhihitam / seyaṃ jīvānāṃ nānāvidhānādiyogyatā prasiddhaistaistaiḥ kāraṇairutkarṣāparkaprāptirbhavatīti vadadbhirvādibhirnābhyupagamyate 'tastāṃ sādhayitumāha anādīti // sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चाधिकारिकम् अपि पतनानुमानात् तदयोगात्
na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ फलश्रुत्यधिकरणम् ॥ ॥ ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ॥ ज्ञानं महाफलकारणमिति पुरुषार्थाधिकरणे प्रतिपादितम् । ज्ञानोत्तरमनुष्ठितं वर्णाश्रमकर्म शमदमादिकं चानन्दातिशयकारणमिति स्तुत्यधिकरणे । तदेतज्ज्ञानकर्मादिफलं किं प्रेरकत्वाद्देवानां भवति उत कर्तृत्वाद्देवदत्तस्येति संशये प्रथमसूत्रेण देवानामेवेति पूर्वपक्षयित्वा । "आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियतेऽ; इत्येकदेशिमतेन सिद्धान्तमभिधाय"सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्ऽ; इति परमसिद्धान्तो ऽभिहितः । तत्र देवानां ज्ञानादिफलमिति पूर्वपक्षांशो ग्राह्य एव । अवधारणमात्रमेव त्याज्यम् । अतः पूर्वपक्षसूत्रार्थं विवृणोति ज्ञानेति ॥ स्वामिनः फलश्रुतेर् इत्य् आत्रेयः
// atha phalaśrutyadhikaraṇam // // oṃ svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ oṃ // jñānaṃ mahāphalakāraṇamiti puruṣārthādhikaraṇe pratipāditam / jñānottaramanuṣṭhitaṃ varṇāśramakarma śamadamādikaṃ cānandātiśayakāraṇamiti stutyadhikaraṇe / tadetajjñānakarmādiphalaṃ kiṃ prerakatvāddevānāṃ bhavati uta kartṛtvāddevadattasyeti saṃśaye prathamasūtreṇa devānāmeveti pūrvapakṣayitvā / "ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate'; ityekadeśimatena siddhāntamabhidhāya"sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat'; iti paramasiddhānto 'bhihitaḥ / tatra devānāṃ jñānādiphalamiti pūrvapakṣāṃśo grāhya eva / avadhāraṇamātrameva tyājyam / ataḥ pūrvapakṣasūtrārthaṃ vivṛṇoti jñāneti // svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासङ्खयेन शुभाशुभफलम् । यथाशक्तीति क्रमेणैवेत्यत्र युक्तिः । तस्य विवरणं ये ये यथा प्रयोजकास्तथा तथेति । प्रेरका इत्यस्य पूर्ववच्छङ्कापरिहारश्च । *११,३५६* ॥ ॐ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॐ ॥ ॐ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॐ ॥ एवं प्रपञ्चेन पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमागमवाक्येनाह यद्यपीति । आर्त्विज्यम् इत्य् औडुलोमिः तस्मै हि परिक्रीयते
yathāsaṅkhayena śubhāśubhaphalam / yathāśaktīti krameṇaivetyatra yuktiḥ / tasya vivaraṇaṃ ye ye yathā prayojakāstathā tatheti / prerakā ityasya pūrvavacchaṅkāparihāraśca / *11,356* // oṃ ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate oṃ // oṃ sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat oṃ // evaṃ prapañcena pūrvapakṣamuktvā siddhāntasūtratātparyamāgamavākyenāha yadyapīti / ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्
sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ अनाविष्काराधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ॥ ज्ञानदानं किमाविष्कारेण कार्यमुतानाविष्कारेणेति संशये पूर्ववदत्रापि पूर्वपक्षमत्यन्तहेयत्वाभावात्प्रपञ्चेनांह ज्ञानदा अपीति ॥ अनाविष्कुर्वन्न् अन्वयात्
// atha anāviṣkārādhikaraṇam // // oṃ anāviṣkurvannanvayāt oṃ // jñānadānaṃ kimāviṣkāreṇa kāryamutānāviṣkāreṇeti saṃśaye pūrvavadatrāpi pūrvapakṣamatyantaheyatvābhāvātprapañcenāṃha jñānadā apīti // anāviṣkurvann anvayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरणे ॥ ॥ ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ॥ ॐ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॐ ॥ अधिकरणद्वयस्य तात्पर्यं सङ्क्षेपेणाह एवमेवेति ॥ ऐहिकम् अप्य् अप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात्
// atha aihikādhikaraṇamuktiphalādhikaraṇe // // oṃ aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt oṃ // oṃ evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ oṃ // adhikaraṇadvayasya tātparyaṃ saṅkṣepeṇāha evameveti // aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं मुक्तिफलानियमस् तदवस्थावधृतेस् तदवस्थावधृतेः
evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.