शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्युपदेशाद् असम्भवात् पुरुषमपि चैनम् अधीयते अत्राह- न परमेश्वरो वैश्वनरो भवितुमर्हति । कुतः, शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च । शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति, अर्थान्तरे रूढत्वात् । तथाग्निशब्दः ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरःऽ इति । आदिशब्दात् ऽहृदयं गार्हपत्यःऽ (छा। ५।१८।२) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् । ऽतद्यद्बुक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्ऽ (छा। ५।१०।१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासंकीर्तनम् । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः । तथान्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते- ऽपुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति । तच्च जाठरे संभवति । यदप्युक्तं- मूर्धैव सुतेजा इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः- कुतो ह्येष निर्णयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति । अथवा भूताग्नेरन्तर्बहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति । तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णादवगम्यते- ऽयो भानुना पृथिवी द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्ऽ (ऋस। १०।८८।३) इत्यादौ । अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाद्द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति । तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति । अत्रोच्यते- न तथादृष्ट्युपदेशादिति । न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् । कुतः, तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् । परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते, ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छा। ३।१८।१) इत्यादिवत् । अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिभिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते, ऽमनोमयः प्राणशरीरो भारूपःऽ (छा। ३।१४।२) इत्यादिवत् । यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरो ऽग्निर्विवक्ष्येत ततो मूर्धैव सुतेजा इत्यादिर्विशेषस्यासंभव एव स्यात् । यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् । पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ (शब्रा। १०।६।१।११) इति । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते । ये तु ऽपुरुषविधमपि चैनमधीयतेऽ इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोर्ऽथः- केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यान्न पुरुषविधत्वम् । पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति । पुरुषविधत्वं च प्रकरणाद्यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तं, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तं तत्परिगृह्यते ॥ २६ ॥ ---------------------- फ़्न्: भक्तमन्नं होमीयं होमसाधनं तेन प्राणाग्निहोत्रं कार्यमित्यर्थः । इमां पृथिवीमुत द्यामपि द्यावापृथिव्यावेव रोदसी यो भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् । अन्तरिक्षं च तयोर्मध्यमाततान स देवो द्युलोकाद्यवयवो ध्येय इत्यर्थः । यत् यः । पुरुषः पूर्णः । यो वेद स सर्वत्र भुङ्क्ते ।
śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānāc ca neti cen na tathā dṛṣṭyupadeśād asambhavāt puruṣamapi cainam adhīyate atrāha- na parameśvaro vaiśvanaro bhavitumarhati / kutaḥ, śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānācca / śabdastāvadvaiśvānaraśabdo na parameśvare saṃbhavati, arthāntare rūḍhatvāt / tathāgniśabdaḥ 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaraḥ' iti / ādiśabdāt 'hṛdayaṃ gārhapatyaḥ' (chā. 5.18.2) ityādyagnitretāprakalpanam / 'tadyadbuktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyam' (chā. 5.10.1) ityādinā ca prāṇāhutyadhikaraṇatāsaṃkīrtanam / etebhyo hetubhyo jāṭharo vaiśvānaraḥ pratyetavyaḥ / tathāntaḥpratiṣṭhānamapi śrūyate- 'puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti / tacca jāṭhare saṃbhavati / yadapyuktaṃ- mūrdhaiva sutejā ityāderviśeṣātkāraṇātparamātmā vaiśvānara iti / atra brūmaḥ- kuto hyeṣa nirṇayaḥ, yadubhayathāpi viśeṣapratibhāne sati parameśvaraviṣaya eva viśeṣa āśrayaṇīyo na jāṭharaviṣaya iti / athavā bhūtāgnerantarbahiścāvatiṣṭhamānasyaiṣa nirdeśo bhaviṣyati / tasyāpi hi dyulokādisaṃbandho mantravarṇādavagamyate- 'yo bhānunā pṛthivī dyāmutemāmātatāna rodasī antarikṣam' (ṛ.sa. 10.88.3) ityādau / athavā taccharīrāyā devatāyā aiśvaryayogāddyulokādyavayavatvaṃ bhaviṣyati / tasmānna parameśvaro vaiśvānara iti / atrocyate- na tathādṛṣṭyupadeśāditi / na śabdādibhyaḥ kāraṇebhyaḥ parameśvarasya pratyākhyānaṃ yuktam / kutaḥ, tathā jāṭharāparityāgena dṛṣṭyupadeśāt / parameśvaradṛṣṭirhi jāṭhare vaiśvānara ihopadiśyate, 'mano brahmetyupāsīta' (chā. 3.18.1) ityādivat / athavā jāṭharavaiśvānaropādhibhiḥ parameśvara iha draṣṭavyatvenopadiśyate, 'manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.2) ityādivat / yadi ceha parameśvaro na vivakṣyeta kevala eva jāṭharo 'gnirvivakṣyeta tato mūrdhaiva sutejā ityādirviśeṣasyāsaṃbhava eva syāt / yathā tu devatābhūtāgnivyapāśrayeṇāpyayaṃ viśeṣa upapādayituṃ na śakyate tathottarasūtre vakṣyāmaḥ / yadi ca kevala eva jāṭharo vivakṣyeta, puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ tasya syānna tu puruṣatvam / puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaro yatpuruṣaḥ sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' (śa.brā. 10.6.1.11) iti / parameśvarasya tu sarvātmatvātpuruṣatvaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ cobhayamupapadyate / ye tu 'puruṣavidhamapi cainamadhīyate' iti sūtrāvayavaṃ paṭhanti, teṣāmeṣor'thaḥ- kevalajāṭharaparigrahe puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ syānna puruṣavidhatvam / puruṣavidhamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti / puruṣavidhatvaṃ ca prakaraṇādyadadhidaivataṃ dyumūrdhatvādi pṛthivīpratiṣṭhitatvāntaṃ, yaccādhyātmaṃ prasiddhaṃ mūrdhatvādi cubukapratiṣṭhitatvāntaṃ tatparigṛhyate // 26 // ---------------------- FN: bhaktamannaṃ homīyaṃ homasādhanaṃ tena prāṇāgnihotraṃ kāryamityarthaḥ / imāṃ pṛthivīmuta dyāmapi dyāvāpṛthivyāveva rodasī yo bhānurūpeṇātatāna vyāptavān / antarikṣaṃ ca tayormadhyamātatāna sa devo dyulokādyavayavo dhyeya ityarthaḥ / yat yaḥ / puruṣaḥ pūrṇaḥ / yo veda sa sarvatra bhuṅkte /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.