योनिश् च हि गीयते इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म योनिरित्यपि पठ्यते वेदान्तेषु ऽकर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्ऽ (मुण्ड। ३।१।३) इति, ऽयद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराःऽ (मुण्ड। १।१६) इति च । योनिशब्दश्च प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके ऽपृथिवी योनिरोषधिवनस्पतीनाम्ऽ इति । स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवायवद्वारेण गर्भं प्रत्युपादानकारणत्वम् । कचित्स्थानवचनो ऽपि योनिशब्दो दृष्टः - ऽयोनिष्ट इन्द्र निषदे अकारिऽ (ऋसं। १।१०४।१) इति । वाक्यशेषात्त्वत्र प्रकृतिवचनता परिगृह्यते ऽयथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते चऽ (मुण्ड। १।१।७) इत्येवञ्जातीयकात् । एवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम् । यत्पुनरिदमुक्तमीक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु लोके दृष्टं नोपादानेष्वित्यादि, तत्प्रत्युच्यते- न लोकवदिह भवितव्यम् । नह्ययमनुमानगम्योर्ऽथः । शब्दगम्यत्वात्त्वस्यार्थस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम् । शब्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिदयतात्यवोचाम । पुनश्चैतत्सर्वं विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः ॥ २७ ॥ ---------------------- फ़्न्: कर्तारं क्रियाशक्तिमन्तम्, ईशं नियन्तारम्, पुरुषं प्रत्यञ्चम्, ब्रह्म पूर्णम्, योनिं प्रकृतिम् । हे इन्द्र, ते तव निषदे उपवेशनाय योनिः स्थानं मया अकारि कृतम् । ८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । सू। २८
yoniś ca hi gīyate itaśca prakṛtirbrahma yonirityapi paṭhyate vedānteṣu 'kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim' (muṇḍa. 3.1.3) iti, 'yadbhūtayoni paripaśyanti dhīrāḥ' (muṇḍa. 1.16) iti ca / yoniśabdaśca prakṛtivacanaḥ samadhigato loke 'pṛthivī yoniroṣadhivanaspatīnām' iti / strīyonerapyastyevāyavadvāreṇa garbhaṃ pratyupādānakāraṇatvam / kacitsthānavacano 'pi yoniśabdo dṛṣṭaḥ - 'yoniṣṭa indra niṣade akāri' (ṛ.saṃ. 1.104.1) iti / vākyaśeṣāttvatra prakṛtivacanatā parigṛhyate 'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca' (muṇḍa. 1.1.7) ityevañjātīyakāt / evaṃ prakṛtitvaṃ brahmaṇaḥ prasiddham / yatpunaridamuktamīkṣāpūrvakaṃ kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi, tatpratyucyate- na lokavadiha bhavitavyam / nahyayamanumānagamyor'thaḥ / śabdagamyatvāttvasyārthasya yathāśabdamiha bhavitavyam / śabdaścekṣiturīśvarasya prakṛtitvaṃ pratidayatātyavocāma / punaścaitatsarvaṃ vistareṇa prativakṣyāmaḥ // 27 // ---------------------- FN: kartāraṃ kriyāśaktimantam, īśaṃ niyantāram, puruṣaṃ pratyañcam, brahma pūrṇam, yoniṃ prakṛtim / he indra, te tava niṣade upaveśanāya yoniḥ sthānaṃ mayā akāri kṛtam / 8 sarvavyākhyānādhikaraṇam / sū. 28
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.