रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात् सावयवानां द्रव्याणामवयववशो विभज्यमानानां यतः परो विभागो न संभवति ते चतुर्विधा रूपादिमन्तः परमाणवश्चतुर्विधस्य रूपादिमतो भूतभौतिकस्यारम्भका नित्याश्चेति यद्वैशेषिका अभ्युपगच्छन्ति स तेषामभ्युपगमो निरालम्बन एव । यतो रूपादिमत्त्वात्परमाणूनामणुत्वनित्यत्वविपर्ययः प्रसज्येत । परमकारणापेक्षया स्थूलत्वमनित्यत्वं च तेषामभिप्रेतविपरीतमापद्येतेत्यर्थः । कुतः । एवं लोके दृष्टत्वात् । यदि लोके रूपादिमद्वस्तु तत्स्वकारणापेक्षया स्थूलमनित्यं च दृष्टम् । तद्यथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूले ऽनित्यश्च भवति तन्तवश्चंशूनपेक्ष्य स्थूला अनित्याश्च भवन्ति, तथाचामी परमाणवो रूपादिमन्तस्तैरभ्युपगम्यन्ते, तस्मात्ते ऽपि कारणवन्तस्तदपेक्षया स्थूला अनित्याश्च प्राप्नुवन्ति । यच्च नित्यत्वे कारणं तैरुक्तम्- ऽसदकारणवन्नित्यम्ऽ (वै। सू। ४।१।१) इति । तदप्येवं सत्यणुषु न संभवति । उक्तेन प्रकारेणाणूनामपि कारणवत्त्वोपपत्तेः । यदपि नित्यत्वे द्वितीयं कारणमुक्तम्- ऽअनित्यमिति च विशेषतः प्रतिषेधाभावःऽ (वै। सू। ४।१।४) इति । तदपि नावश्यं परमाणूनां नित्यत्वं साधयति । असति हि यस्मिन्कस्मिंश्चिन्नित्ये वस्तुनि नित्यशब्देन नञः समासो नोपपद्यते । न पुनः परमाणुनित्यत्वमेवापेक्ष्यते । तच्चास्त्येव नित्यं परमकारणं ब्रह्म । नच शब्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्यचिदर्थस्य प्रसिद्धिर्भवति, प्रमाणान्तरसिद्धयोः शब्दार्थयोर्व्यवहारावतारात् । यदपि नित्यत्वे तृतीयं कारणमुक्तम्- ऽअविद्या चऽ (वै। सू। ४।१।५) इति, तद्यद्येवं विव्रीयते सतां परिदृश्यमानकार्याणां कारणानां प्रत्यक्षेणाग्रहणमविद्येति, ततो द्व्यणुकनित्यताप्यापद्येत । अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत तथाप्यकारणवत्त्वमेव नित्यतानिमित्तमाद्येत । तस्य च प्रागेवोक्तत्वात् ऽअविद्या चऽ इति पुनरुक्तं स्यात् । अथापि कारणविभागात्कारणविनाशाच्चन्यस्य तृतीयस्य विनाशहेतोरसंभवो ऽविद्या सा परमाणूनां नित्यत्वं ख्यपयतीति व्याख्यायेत । नावश्यं विनश्यद्वस्तु द्वाभ्यामेव हेतुभ्यां विनष्टुमर्हतिति नियमो ऽस्ति । संयोगसचिवे ह्यनेकस्मिंश्च द्रव्ये द्रव्यान्तरस्यारम्भके ऽभ्युपगम्यमान एतदेवं स्यात् । यदा त्वपास्तविशेषं सामान्यात्मकं कारणं विशेषवदवस्थान्तरमापद्यमानमारम्भकमभ्युपगम्यते तदा घृतकाठिन्यविलयनवन्मूर्त्यवस्थाविलयनेनापि विनाश उपपद्यते । तस्माद्रूपादिमत्त्वात्स्यादभिप्रेतविपर्ययः परमाणूनाम् । तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणुकारणवादः ॥ १५ ॥
rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt sāvayavānāṃ dravyāṇāmavayavavaśo vibhajyamānānāṃ yataḥ paro vibhāgo na saṃbhavati te caturvidhā rūpādimantaḥ paramāṇavaścaturvidhasya rūpādimato bhūtabhautikasyārambhakā nityāśceti yadvaiśeṣikā abhyupagacchanti sa teṣāmabhyupagamo nirālambana eva / yato rūpādimattvātparamāṇūnāmaṇutvanityatvaviparyayaḥ prasajyeta / paramakāraṇāpekṣayā sthūlatvamanityatvaṃ ca teṣāmabhipretaviparītamāpadyetetyarthaḥ / kutaḥ / evaṃ loke dṛṣṭatvāt / yadi loke rūpādimadvastu tatsvakāraṇāpekṣayā sthūlamanityaṃ ca dṛṣṭam / tadyathā paṭastantūnapekṣya sthūle 'nityaśca bhavati tantavaścaṃśūnapekṣya sthūlā anityāśca bhavanti, tathācāmī paramāṇavo rūpādimantastairabhyupagamyante, tasmātte 'pi kāraṇavantastadapekṣayā sthūlā anityāśca prāpnuvanti / yacca nityatve kāraṇaṃ tairuktam- 'sadakāraṇavannityam' (vai. sū. 4.1.1) iti / tadapyevaṃ satyaṇuṣu na saṃbhavati / uktena prakāreṇāṇūnāmapi kāraṇavattvopapatteḥ / yadapi nityatve dvitīyaṃ kāraṇamuktam- 'anityamiti ca viśeṣataḥ pratiṣedhābhāvaḥ' (vai. sū. 4.1.4) iti / tadapi nāvaśyaṃ paramāṇūnāṃ nityatvaṃ sādhayati / asati hi yasminkasmiṃścinnitye vastuni nityaśabdena nañaḥ samāso nopapadyate / na punaḥ paramāṇunityatvamevāpekṣyate / taccāstyeva nityaṃ paramakāraṇaṃ brahma / naca śabdārthavyavahāramātreṇa kasyacidarthasya prasiddhirbhavati, pramāṇāntarasiddhayoḥ śabdārthayorvyavahārāvatārāt / yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamuktam- 'avidyā ca' (vai. sū. 4.1.5) iti, tadyadyevaṃ vivrīyate satāṃ paridṛśyamānakāryāṇāṃ kāraṇānāṃ pratyakṣeṇāgrahaṇamavidyeti, tato dvyaṇukanityatāpyāpadyeta / athādravyatve satīti viśeṣyeta tathāpyakāraṇavattvameva nityatānimittamādyeta / tasya ca prāgevoktatvāt 'avidyā ca' iti punaruktaṃ syāt / athāpi kāraṇavibhāgātkāraṇavināśāccanyasya tṛtīyasya vināśahetorasaṃbhavo 'vidyā sā paramāṇūnāṃ nityatvaṃ khyapayatīti vyākhyāyeta / nāvaśyaṃ vinaśyadvastu dvābhyāmeva hetubhyāṃ vinaṣṭumarhatiti niyamo 'sti / saṃyogasacive hyanekasmiṃśca dravye dravyāntarasyārambhake 'bhyupagamyamāna etadevaṃ syāt / yadā tvapāstaviśeṣaṃ sāmānyātmakaṃ kāraṇaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānamārambhakamabhyupagamyate tadā ghṛtakāṭhinyavilayanavanmūrtyavasthāvilayanenāpi vināśa upapadyate / tasmādrūpādimattvātsyādabhipretaviparyayaḥ paramāṇūnām / tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ // 15 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.