समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः वैशेषिकराद्धान्तो दुर्युक्तियोगाद्वेदविरोधाच्छिष्टापरिग्रहाच्च नापेक्षितव्य इत्युक्तम् । सोर्ऽधवैनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्यात्सर्ववैनाशिकराद्धान्तो नतरामपेक्षितव्य इतीदमिदानीमुपपादयामः । स च बहुप्रकारः प्रतिपत्तिभेदाद्विनेयभेदाद्वा । तत्रैते त्रयो वादिनो भवन्ति- केचित्सर्वास्तित्ववादिनः, केचिद्विज्ञानास्तित्वमात्रवादिनः, अन्ये पुनः सर्वशून्यत्ववादिन इति । तत्र ते सर्वास्तित्ववादिनो बाह्यमान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति भूतं भौतिकं च चित्तं चैत्तं च, तांस्तावत्प्रतिब्रूमः । तत्र भूतं पृथिवीधात्वादयः । भौतिकं रूपादयष्चक्षुरादयश्च । चतुष्टये च पृथिव्यादिपरमाणवः स्वरस्नेहोष्णस्वभावास्ते पृथिव्यादिभावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते । तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पञ्चस्कन्धाः । ते ऽप्यध्यात्मं सर्वव्यवहारास्पदभावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते । तत्रेदमभिधीयते- यो ऽयमुभयहेतुक उभयप्रकारः समुदायः परेषामभिप्रेतो ऽणुहेतुकश्च भूतभौतिकसंहतिरूपः स्कन्धहेतुकश्च पञ्चस्कन्धीरूपः तस्मिन्नुभयहेतुके ऽपि समुदाये ऽभिप्रेयमाणे तदप्राप्तिः स्यात्समुदायाप्राप्तिः । समुदायभावानुपपत्तिरित्यर्थः । कुतः । समुदायिनामचेतनत्वात् । चित्ताभिज्ज्वलनस्य च समुदायसिद्ध्यधीनत्वात् । अन्यस्य च कस्यचिच्चेतनस्य भोक्तुः प्रशासितुर्वा स्थिरस्य संहन्तुरनभ्युपगमात् निरपेक्षप्रवृत्त्यभ्युपगमे च प्रवृत्त्यनुपरमप्रसङ्गात् । आशयस्याप्यन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूप्यत्वात् । क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्च निर्व्यापारत्वात्प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्समुदायानुपपत्तिः । समुदायानुपपत्तौ च तदाश्रया लोकयात्रा लुप्येत ॥ १८ ॥ ---------------------- फ़्न्: भूते भौतिकं बाह्यम्, चित्तं चैत्तं च कामाद्यन्तरमिति विभागः । चतुष्टये चतुर्विधाः । स्वराः कठिनाः पार्थिवाः परमाणवः, स्निग्धा आप्याः, उष्णस्तैजसाः, ईरणं चलनं स्वभावो वायव्यानामिति । सविशेषेन्द्रियाणि रूपस्कन्धः, अहमहमित्यालयविज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः, सुखाद्यनुभवो वेदान्तस्कन्धः, गौरश्व इत्येवंनामविशिष्टसविकल्पप्रत्ययः संज्ञास्कन्धः, रागद्वेषमोहधर्माः संस्कारस्कन्धः । आशेरते ऽस्मिन् रागादय इत्याशयः संतानः ।
samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ vaiśeṣikarāddhānto duryuktiyogādvedavirodhācchiṣṭāparigrahācca nāpekṣitavya ityuktam / sor'dhavaināśika iti vaināśikatvasāmyātsarvavaināśikarāddhānto natarāmapekṣitavya itīdamidānīmupapādayāmaḥ / sa ca bahuprakāraḥ pratipattibhedādvineyabhedādvā / tatraite trayo vādino bhavanti- kecitsarvāstitvavādinaḥ, kecidvijñānāstitvamātravādinaḥ, anye punaḥ sarvaśūnyatvavādina iti / tatra te sarvāstitvavādino bāhyamāntaraṃ ca vastvabhyupagacchanti bhūtaṃ bhautikaṃ ca cittaṃ caittaṃ ca, tāṃstāvatpratibrūmaḥ / tatra bhūtaṃ pṛthivīdhātvādayaḥ / bhautikaṃ rūpādayaṣcakṣurādayaśca / catuṣṭaye ca pṛthivyādiparamāṇavaḥ svarasnehoṣṇasvabhāvāste pṛthivyādibhāvena saṃhanyanta iti manyante / tathā rūpavijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārasaṃjñakāḥ pañcaskandhāḥ / te 'pyadhyātmaṃ sarvavyavahārāspadabhāvena saṃhanyanta iti manyante / tatredamabhidhīyate- yo 'yamubhayahetuka ubhayaprakāraḥ samudāyaḥ pareṣāmabhipreto 'ṇuhetukaśca bhūtabhautikasaṃhatirūpaḥ skandhahetukaśca pañcaskandhīrūpaḥ tasminnubhayahetuke 'pi samudāye 'bhipreyamāṇe tadaprāptiḥ syātsamudāyāprāptiḥ / samudāyabhāvānupapattirityarthaḥ / kutaḥ / samudāyināmacetanatvāt / cittābhijjvalanasya ca samudāyasiddhyadhīnatvāt / anyasya ca kasyaciccetanasya bhoktuḥ praśāsiturvā sthirasya saṃhanturanabhyupagamāt nirapekṣapravṛttyabhyupagame ca pravṛttyanuparamaprasaṅgāt / āśayasyāpyanyatvānanyatvābhyāmanirūpyatvāt / kṣaṇikatvābhyupagamācca nirvyāpāratvātpravṛttyanupapatteḥ / tasmātsamudāyānupapattiḥ / samudāyānupapattau ca tadāśrayā lokayātrā lupyeta // 18 // ---------------------- FN: bhūte bhautikaṃ bāhyam, cittaṃ caittaṃ ca kāmādyantaramiti vibhāgaḥ / catuṣṭaye caturvidhāḥ / svarāḥ kaṭhināḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, snigdhā āpyāḥ, uṣṇastaijasāḥ, īraṇaṃ calanaṃ svabhāvo vāyavyānāmiti / saviśeṣendriyāṇi rūpaskandhaḥ, ahamahamityālayavijñānapravāho vijñānaskandhaḥ, sukhādyanubhavo vedāntaskandhaḥ, gauraśva ityevaṃnāmaviśiṣṭasavikalpapratyayaḥ saṃjñāskandhaḥ, rāgadveṣamohadharmāḥ saṃskāraskandhaḥ / āśerate 'smin rāgādaya ityāśayaḥ saṃtānaḥ /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.