अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कैश्चिन्मन्वादिभिः सत्कार्यत्वाद्यंशोपजीवनाभिप्रायेणोपनिबद्धः । अयं तु परमाणुकारणवादो न कैश्चिदपि शिष्टैः केनचिदप्यंशेन परिगृहीत इत्यत्यन्तमेवानादरणीयो वेदवादिभिः । अपिच वैशेषिकास्तन्त्रार्थभूतान्षट्पदार्थान्द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्यानत्यन्तभिन्नान्भिन्नलक्षणानभ्युपगच्छन्ति । यथा मनुष्यो ऽश्वः शश इति । तथात्वं चाभ्युपगम्य तद्विरुद्धं द्रव्याधीनत्वं शेषाणमभ्युपगच्छन्ति । तन्नोपपद्यते । कथम् । यथा हि लोके शशकुशपलाशप्रभृतीनामत्यन्तभिन्नानां सतां नेतरेतराधीनत्वं भवति, एवं द्रव्यादीनामत्यन्तभिन्नत्वान्नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुमर्हति । अथ भवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां ततो द्रव्यभावे भावाद्द्रव्याभावे ऽभावाद्द्रव्यमेव संस्थानादिभेदादनेकशब्दप्रत्ययभाग्भवति । यथा देवदत्त एक एव सन्नवस्थान्तरयोगादनेकशब्दप्रत्ययभाग्भवति तद्वत् । तथा सति सांख्यसिद्धान्तप्रसङ्गः स्वसिद्धान्तविरोधश्चापद्येयाताम् । नन्वग्नेरन्यस्यापि सतो धूमस्याग्न्यधीनत्वं दृश्यते । सत्यं दृश्यते । भेदप्रतीतेस्तु तत्राग्निधूमयोरन्यत्वं निश्चीयते । इह तु शुक्लः कम्बलो रोहिणी धेनुर्नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैव तस्य तस्य तेन तेन विशेषेण प्रतीयमानत्वान्नैव द्रव्यगुणयोरग्निधूमयोरिव भेदप्रतीतिरस्ति । तस्माद्द्रव्यात्मकता गुणस्य । एतेन कर्मसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यात्मकता व्याख्याता । गुणा(दी)नां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगुणयोरयुतसिद्धत्वादिति यदुच्येत, तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्वं वा स्यादपृथक्कालत्वं वापृथक्स्वभावत्वं वा । सर्वथापि नोपपद्यते । अपृथकग्देशत्वे तावत्स्वाभ्युपगमो विरुध्येत । कथम् । तन्त्वारब्धो हि पटष्टन्तुदेशो ऽभ्युपगम्यते न पटदेशः । पटस्य तु गुणाः शुक्लत्वादयः पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते न तन्तुदेशाः । तथाचाहुः - ऽद्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्ऽ (वै। सू। १।१।१०) इति । तन्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटमारभन्ते । तन्तुगताश्च गुणाः शुक्लादयः कार्यद्रव्ये पटे शुक्लादिगुणान्तरमारभन्त इति हि ते ऽभ्युपगच्छन्ति । सो ऽभ्युपगमो द्रव्यगुणयोरपृथग्देशत्वे ऽभ्युपगम्यमाने बाध्येत । अथापृथक्कालत्वमयुतसिद्दत्वमुच्येत, सव्यदक्षिणयोरपि गोविषाणयोरयुतसिद्धत्वं प्रसज्येत । तथापृथक्स्वभावत्वे त्वयुतसिद्धत्वेन द्रव्यगुणयोरात्मभेदः संभवति, तस्य तादात्म्येनैव प्रतीयमानत्वात् । युतसिद्धयोः संबन्धः संयोगो ऽप्युतसिद्धयोस्तु समवाय इत्ययमभ्युपगमो मृषैव तेषां, प्राक्सिद्धस्य कार्यात्कारणस्यायुतसिद्धत्वानुपपत्तेः । अथान्यतरापेक्ष एवायमभ्युपगमः स्यादयुतसिद्धस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धः समवाय इति, एवमपि प्राग्सिद्धस्यालब्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धो नोपपद्यते द्वयायत्तत्वात्संबन्धस्य । सिद्धं भूत्वा संबध्यत इति चेत्, प्राक्कारणसंबन्धात्कार्यस्य सिद्धावभ्युपगम्यमानायामयुतसिद्ध्यभावात्कार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्येते इतीदं दुरुक्तं स्यात् । यथा चेत्पन्नमात्रस्याक्रियस्य कार्यद्रव्यस्य विभुभिराकाशादिभिर्द्रव्यान्तरैः संबन्धः संयोग एवाभ्युपगम्यते न समवाय एवं कारणद्रव्येणापि संबन्धः संयोग एव स्यान्न समवायः । नापि संयोगस्य समवायस्य वा संबन्धव्यतिरेकेणास्तित्वे किञ्चित्प्रमाणमस्ति । संबन्धशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययदर्शनात्तयोरस्तित्वमिति चेत् । न । एकत्वे ऽपि स्वरूपबाह्यरूपापेक्षयानेकशब्दप्रत्ययदर्शनात् । यथैको ऽपि सन् देवदत्तो लोके स्वरूपं संबन्धिरूपं चापेक्ष्यानेकशब्दप्रत्ययभाग्भवति, मनुष्यो ब्राह्मणः श्रोत्रियो वदान्यो बालो युवा स्थविरः पिता पुत्रः पौत्रो भ्राता जामातेति, यथा चैकापि सती रेखा स्थानान्न्यत्वेन निविशमानैकदशशतसहस्रादिशब्दप्रत्ययभेदमनुभवति, तथासंबन्धिनोरेव संबन्धशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययार्हत्वं न व्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वेन , इत्युपलब्दिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरभावो वस्त्वन्तरस्य । नापि संबन्दधिविषयत्वे संबन्धशब्दप्रत्यययोः संततभावप्रसङ्गः । स्वरूपाह्यरूपापेक्षयेत्युक्तोत्तरत्वात् । तथाण्वात्ममनसामप्रदेशत्वान्न संयोगः संभवति, प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगदर्शनात् । कल्पिताः प्रदेशा अण्वात्ममनसां भविष्यन्तीति चेत् । न । अविद्यामानार्थकल्पनायां सर्वार्थसिद्धिप्रसङ्गात् । इयानेवाविद्यमानो विरुद्धो ऽविरुद्धो वार्थः कल्पनीयो नातो ऽधिक इति नियमहेत्वभावात् । कल्पनायाश्च स्वायत्तत्वात्प्रभूतत्वसंभवाच्च । नच वैशेषिकैः कल्पितेभ्यः षड्भ्यः पदार्थेभ्यो ऽन्ये ऽधिकाः शतं सहस्रं वार्था न कल्पयितव्या इति निवारको हेतुरस्ति । तस्माद्यस्मै यस्मै यद्यद्रोचते तत्तत्सिद्ध्येत् । कश्चित्कृपालुः प्राणिनां दुःखबहुलं संसार एव माभूदिति कल्पयेत् । अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिं कल्पयेत् । कस्तयोर्निवारकः स्यात् । किञ्चान्यत् । द्वाभ्यां परमाणुभ्यां निरवयवाभ्यां सावयवस्य द्व्यणुकस्याकाशेनेव संश्लेषानुपपत्तिः । नह्याकाशस्य पृथिव्यादीनां च जतुकाष्ठवत्संश्लेषो ऽस्ति । कार्यकारणद्रव्ययोराश्रिताश्रयभावो ऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्यः समवाय इति चेत् । न । इतरेतराश्रयत्वात् । कार्यकारणयोर्हि भेदसिद्धावाश्रिताश्रयभावसिद्धिराश्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोर्भेदसिद्धिः कुण्डबदरवदितरेतराश्रयता स्यात् । नहि कार्यकारणयोर्भेद आश्रिताश्रयभावो वा वेदान्तवादिभिरभ्युपगम्यते, कारणस्यैव संस्थानमात्रं कार्यमित्यभ्युपगमात् । किञ्चान्यत् । परमाणूनां परिच्छिन्नत्वाद्यावत्यो दिशः षडष्टौ दश वा तावद्भिरवयवैः सावयवास्ते स्युः सावयवत्वादनित्याश्चेति नित्यत्वनिरवयवत्वाभ्युपगमो बाध्येत । यांस्त्वं दिग्भेदभेदिनो ऽवयवान्कल्पयसि त एव परमाणव इति चेत् । न । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यक्रमेणापरमकारणाद्विनाशोपपत्तेः । यथा पृथिवी द्व्यणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभूतापि विनश्यति, ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विनश्यति, ततो द्व्यणुकं, तथा परमाणवो ऽपि पृथिव्येकजातीयकत्वाद्विनश्येयुः । विनश्यन्तो ऽप्यवयवविभागेनैव विनश्यन्तीति चेत् । नायं दोषः । यतो घृतकाठिन्यविलयनवदपि विनाशोपपत्तिमवोचाम । यथा हि घृतसुवर्णादीनामविभज्यमानावयवानामप्यग्निसंयोगाद्द्रवभावापत्त्या काठन्यविनाशो भवति, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्त्या मूर्त्यादिविनाशो भविष्यति । तथा कार्यरम्भो ऽपि नावयवसंयोगेनैव केवलेन भवति, क्षीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यारम्भदर्शनात् । तदेवमसारतरतर्कसंदृब्धत्वादीश्वरकारणश्रुतिविरुद्धत्वाच्छ्रुति प्रवणैश्च शिष्टैर्मन्वादिभिरपरिगृहीतत्वादत्यन्तमेवानपेक्षास्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोर्थिभिरिति वाक्यशेषः ॥ १७ ॥ ---------------------- फ़्न्: तथात्वमत्यन्तभिन्नत्वम् । सांख्यो ऽत्रवेदान्ती ग्राह्यः । यद्वा कापिलस्यापि तादात्म्यसिद्धान्त इति सांख्यग्रहणम् । प्रभूतत्वसंभवान्निरवधित्वसंभवात् । संश्लेषः संग्रह एकाकर्षणेनापराकर्षणं तस्यानुपपत्तिरित्यर्थः । ४ समुदायाधिकरणम् । सू। १८-२७
aparigrahāc cātyantam anapekṣā pradhānakāraṇavādo vedavidbhirapi kaiścinmanvādibhiḥ satkāryatvādyaṃśopajīvanābhiprāyeṇopanibaddhaḥ / ayaṃ tu paramāṇukāraṇavādo na kaiścidapi śiṣṭaiḥ kenacidapyaṃśena parigṛhīta ityatyantamevānādaraṇīyo vedavādibhiḥ / apica vaiśeṣikāstantrārthabhūtānṣaṭpadārthāndravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyākhyānatyantabhinnānbhinnalakṣaṇānabhyupagacchanti / yathā manuṣyo 'śvaḥ śaśa iti / tathātvaṃ cābhyupagamya tadviruddhaṃ dravyādhīnatvaṃ śeṣāṇamabhyupagacchanti / tannopapadyate / katham / yathā hi loke śaśakuśapalāśaprabhṛtīnāmatyantabhinnānāṃ satāṃ netaretarādhīnatvaṃ bhavati, evaṃ dravyādīnāmatyantabhinnatvānnaiva dravyādhīnatvaṃ guṇādīnāṃ bhavitumarhati / atha bhavati dravyādhīnatvaṃ guṇādīnāṃ tato dravyabhāve bhāvāddravyābhāve 'bhāvāddravyameva saṃsthānādibhedādanekaśabdapratyayabhāgbhavati / yathā devadatta eka eva sannavasthāntarayogādanekaśabdapratyayabhāgbhavati tadvat / tathā sati sāṃkhyasiddhāntaprasaṅgaḥ svasiddhāntavirodhaścāpadyeyātām / nanvagneranyasyāpi sato dhūmasyāgnyadhīnatvaṃ dṛśyate / satyaṃ dṛśyate / bhedapratītestu tatrāgnidhūmayoranyatvaṃ niścīyate / iha tu śuklaḥ kambalo rohiṇī dhenurnīlamutpalamiti dravyasyaiva tasya tasya tena tena viśeṣeṇa pratīyamānatvānnaiva dravyaguṇayoragnidhūmayoriva bhedapratītirasti / tasmāddravyātmakatā guṇasya / etena karmasāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ dravyātmakatā vyākhyātā / guṇā(dī)nāṃ dravyādhīnatvaṃ dravyaguṇayorayutasiddhatvāditi yaducyeta, tatpunarayutasiddhatvamapṛthagdeśatvaṃ vā syādapṛthakkālatvaṃ vāpṛthaksvabhāvatvaṃ vā / sarvathāpi nopapadyate / apṛthakagdeśatve tāvatsvābhyupagamo virudhyeta / katham / tantvārabdho hi paṭaṣṭantudeśo 'bhyupagamyate na paṭadeśaḥ / paṭasya tu guṇāḥ śuklatvādayaḥ paṭadeśā abhyupagamyante na tantudeśāḥ / tathācāhuḥ - 'dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇāntaram' (vai. sū. 1.1.10) iti / tantavo hi kāraṇadravyāṇi kāryadravyaṃ paṭamārabhante / tantugatāśca guṇāḥ śuklādayaḥ kāryadravye paṭe śuklādiguṇāntaramārabhanta iti hi te 'bhyupagacchanti / so 'bhyupagamo dravyaguṇayorapṛthagdeśatve 'bhyupagamyamāne bādhyeta / athāpṛthakkālatvamayutasiddatvamucyeta, savyadakṣiṇayorapi goviṣāṇayorayutasiddhatvaṃ prasajyeta / tathāpṛthaksvabhāvatve tvayutasiddhatvena dravyaguṇayorātmabhedaḥ saṃbhavati, tasya tādātmyenaiva pratīyamānatvāt / yutasiddhayoḥ saṃbandhaḥ saṃyogo 'pyutasiddhayostu samavāya ityayamabhyupagamo mṛṣaiva teṣāṃ, prāksiddhasya kāryātkāraṇasyāyutasiddhatvānupapatteḥ / athānyatarāpekṣa evāyamabhyupagamaḥ syādayutasiddhasya kāryasya kāraṇena saṃbandhaḥ samavāya iti, evamapi prāgsiddhasyālabdhātmakasya kāryasya kāraṇena saṃbandho nopapadyate dvayāyattatvātsaṃbandhasya / siddhaṃ bhūtvā saṃbadhyata iti cet, prākkāraṇasaṃbandhātkāryasya siddhāvabhyupagamyamānāyāmayutasiddhyabhāvātkāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyete itīdaṃ duruktaṃ syāt / yathā cetpannamātrasyākriyasya kāryadravyasya vibhubhirākāśādibhirdravyāntaraiḥ saṃbandhaḥ saṃyoga evābhyupagamyate na samavāya evaṃ kāraṇadravyeṇāpi saṃbandhaḥ saṃyoga eva syānna samavāyaḥ / nāpi saṃyogasya samavāyasya vā saṃbandhavyatirekeṇāstitve kiñcitpramāṇamasti / saṃbandhaśabdapratyayavyatirekeṇa saṃyogasamavāyaśabdapratyayadarśanāttayorastitvamiti cet / na / ekatve 'pi svarūpabāhyarūpāpekṣayānekaśabdapratyayadarśanāt / yathaiko 'pi san devadatto loke svarūpaṃ saṃbandhirūpaṃ cāpekṣyānekaśabdapratyayabhāgbhavati, manuṣyo brāhmaṇaḥ śrotriyo vadānyo bālo yuvā sthaviraḥ pitā putraḥ pautro bhrātā jāmāteti, yathā caikāpi satī rekhā sthānānnyatvena niviśamānaikadaśaśatasahasrādiśabdapratyayabhedamanubhavati, tathāsaṃbandhinoreva saṃbandhaśabdapratyayavyatirekeṇa saṃyogasamavāyaśabdapratyayārhatvaṃ na vyatiriktavastvastitvena , ityupalabdilakṣaṇaprāptasyānupalabdherabhāvo vastvantarasya / nāpi saṃbandadhiviṣayatve saṃbandhaśabdapratyayayoḥ saṃtatabhāvaprasaṅgaḥ / svarūpāhyarūpāpekṣayetyuktottaratvāt / tathāṇvātmamanasāmapradeśatvānna saṃyogaḥ saṃbhavati, pradeśavato dravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa saṃyogadarśanāt / kalpitāḥ pradeśā aṇvātmamanasāṃ bhaviṣyantīti cet / na / avidyāmānārthakalpanāyāṃ sarvārthasiddhiprasaṅgāt / iyānevāvidyamāno viruddho 'viruddho vārthaḥ kalpanīyo nāto 'dhika iti niyamahetvabhāvāt / kalpanāyāśca svāyattatvātprabhūtatvasaṃbhavācca / naca vaiśeṣikaiḥ kalpitebhyaḥ ṣaḍbhyaḥ padārthebhyo 'nye 'dhikāḥ śataṃ sahasraṃ vārthā na kalpayitavyā iti nivārako heturasti / tasmādyasmai yasmai yadyadrocate tattatsiddhyet / kaścitkṛpāluḥ prāṇināṃ duḥkhabahulaṃ saṃsāra eva mābhūditi kalpayet / anyo vā vyasanī muktānāmapi punarutpattiṃ kalpayet / kastayornivārakaḥ syāt / kiñcānyat / dvābhyāṃ paramāṇubhyāṃ niravayavābhyāṃ sāvayavasya dvyaṇukasyākāśeneva saṃśleṣānupapattiḥ / nahyākāśasya pṛthivyādīnāṃ ca jatukāṣṭhavatsaṃśleṣo 'sti / kāryakāraṇadravyayorāśritāśrayabhāvo 'nyathā nopapadyata ityavaśyaṃ kalpyaḥ samavāya iti cet / na / itaretarāśrayatvāt / kāryakāraṇayorhi bhedasiddhāvāśritāśrayabhāvasiddhirāśritāśrayabhāvasiddhau ca tayorbhedasiddhiḥ kuṇḍabadaravaditaretarāśrayatā syāt / nahi kāryakāraṇayorbheda āśritāśrayabhāvo vā vedāntavādibhirabhyupagamyate, kāraṇasyaiva saṃsthānamātraṃ kāryamityabhyupagamāt / kiñcānyat / paramāṇūnāṃ paricchinnatvādyāvatyo diśaḥ ṣaḍaṣṭau daśa vā tāvadbhiravayavaiḥ sāvayavāste syuḥ sāvayavatvādanityāśceti nityatvaniravayavatvābhyupagamo bādhyeta / yāṃstvaṃ digbhedabhedino 'vayavānkalpayasi ta eva paramāṇava iti cet / na / sthūlasūkṣmatāratamyakrameṇāparamakāraṇādvināśopapatteḥ / yathā pṛthivī dvyaṇukādyapekṣayā sthūlatamā vastubhūtāpi vinaśyati, tataḥ sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ ca pṛthivyekajātīyakaṃ vinaśyati, tato dvyaṇukaṃ, tathā paramāṇavo 'pi pṛthivyekajātīyakatvādvinaśyeyuḥ / vinaśyanto 'pyavayavavibhāgenaiva vinaśyantīti cet / nāyaṃ doṣaḥ / yato ghṛtakāṭhinyavilayanavadapi vināśopapattimavocāma / yathā hi ghṛtasuvarṇādīnāmavibhajyamānāvayavānāmapyagnisaṃyogāddravabhāvāpattyā kāṭhanyavināśo bhavati, evaṃ paramāṇūnāmapi paramakāraṇabhāvāpattyā mūrtyādivināśo bhaviṣyati / tathā kāryarambho 'pi nāvayavasaṃyogenaiva kevalena bhavati, kṣīrajalādīnāmantareṇāpyavayavasaṃyogāntaraṃ dadhihimādikāryārambhadarśanāt / tadevamasārataratarkasaṃdṛbdhatvādīśvarakāraṇaśrutiviruddhatvācchruti pravaṇaiśca śiṣṭairmanvādibhiraparigṛhītatvādatyantamevānapekṣāsminparamāṇukāraṇavāde kāryā śreyorthibhiriti vākyaśeṣaḥ // 17 // ---------------------- FN: tathātvamatyantabhinnatvam / sāṃkhyo 'travedāntī grāhyaḥ / yadvā kāpilasyāpi tādātmyasiddhānta iti sāṃkhyagrahaṇam / prabhūtatvasaṃbhavānniravadhitvasaṃbhavāt / saṃśleṣaḥ saṃgraha ekākarṣaṇenāparākarṣaṇaṃ tasyānupapattirityarthaḥ / 4 samudāyādhikaraṇam . sū. 18-27
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.