प्रवृत्तेश् च आस्तां तावदियं रचना । तत्सिद्ध्यर्था या प्रवृत्तिः साम्यावस्थानात्प्रच्युतिः सत्त्वरजस्तमसामङ्गाङ्गिभावरूपापत्तिर्विशिष्टकार्याभिमुखप्रवृत्तिता सापि नाचेतनस्य प्रधानस्य स्वतन्त्रस्योपपद्यते, मृदादिष्वदर्शनाद्रथादिषु च । नहि मृदादयो रथादयो वा स्वयमचेतनाः सन्तश्चेतनैः कुलालादिभिरश्वादिभिर्वानधिष्ठिता विशिष्टकार्याभिमुखप्रवृत्तयो दृश्यन्ते दृष्टाच्चादृष्टिसिद्धिः । अतः प्रवृत्त्यनुपपत्तेरपि हेतोर्नाचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति । ननु चेतनस्यापि प्रवृत्तिः केवलस्य न दृष्टा । सत्यमेतत् । तथापि चेतनसंयुक्तस्य रथादेरचेतनस्य प्रवृत्तिदृष्टा । नत्वचेतनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिर्दृष्टा । किं पुनरत्र युक्तम् । यस्मिन्प्रवृत्तिर्दृष्टा तस्य सोत यतसंयुक्तस्य दृष्टा तस्य सेति । ननु यस्मिन्दृश्यते प्रवृत्तिस्तस्यैव सेति युक्तमुभयोः प्रत्यक्षत्वात् । नतु प्रवृत्त्याश्रयत्वेन केवलश्चेतनो रथादिवत्प्रत्यक्षः । प्रवृत्याश्रयदेहादिसंयुक्तस्यैव तु चेतनस्य सद्भावसिद्धिः केवलाचेतनरथादिवैलक्षण्यं जीवदेहस्य दृष्टमिति । अत एव च प्रत्यक्षे देहे सति दर्शनादसति चादर्शनाद्देहस्यैव चैतन्यमपीति लौकायतिकाः प्रतिपन्नाः । तस्मादचेतनस्यैव प्रवृत्तिरिति । तदभिधीयते- न ब्रूमो यस्मिन्नचेतने प्रवृत्तिर्दृश्यते न तस्य सेति । भवतु तस्यैव सा । सा तु चेतनाद्भवतीति ब्रूमः । तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् । यथा काष्ठादिव्यपाश्रयापि दाहप्रकाशलक्षणा विक्रियानुपलभ्यमानापि च केवले ज्वलने ज्वलनादेव भवति, तत्संयोगे दर्शनात्तद्वियोगे चादर्शनात्तद्वत् । लौकायतिकानामपि चेतन एव देहो ऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इत्यविप्रतिषिद्धं चेतनस्य प्रवर्तकत्वम् । ननु तव देहादिसंयुक्तस्याप्यात्मनो विज्ञानस्वरूपमात्रव्यतिरेकेण प्रवृत्त्यनुपपत्तेरनुपपन्नं प्रवर्तकत्वमिति चेत् । न । अयस्कान्तवद्रूपादिवच्च प्रवृत्तिरहितस्यापि प्रवर्तकत्वोपपत्तेः । यथायस्कान्तो मणिः स्वयं प्रवृत्तिरहितो ऽप्ययसः प्रवर्तको भवति । यथा वा रूपादयो विषयाः स्वयं प्रवृत्तिरहिता अपि चक्षुरादीनां प्रवर्तकाभवन्ति । एवं प्रवृत्तिरहितो ऽपीश्वरः सर्वगतः सर्वात्मा सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सन् सर्वं प्रवर्तयेदित्युपपन्नम् । एकत्वात्प्रवर्त्याभावे प्रवर्तकत्वानुपपत्तिरिति चेत् । न । अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेनासकृत्प्रत्युक्तत्वात् । तस्मात्संभवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञकारणत्वे नत्वचेतनकारणत्वे ॥ २ ॥ ---------------------- फ़्न्: उभयोः प्रवृत्तितदाश्रययोः ।
pravṛtteś ca āstāṃ tāvadiyaṃ racanā / tatsiddhyarthā yā pravṛttiḥ sāmyāvasthānātpracyutiḥ sattvarajastamasāmaṅgāṅgibhāvarūpāpattirviśiṣṭakāryābhimukhapravṛttitā sāpi nācetanasya pradhānasya svatantrasyopapadyate, mṛdādiṣvadarśanādrathādiṣu ca / nahi mṛdādayo rathādayo vā svayamacetanāḥ santaścetanaiḥ kulālādibhiraśvādibhirvānadhiṣṭhitā viśiṣṭakāryābhimukhapravṛttayo dṛśyante dṛṣṭāccādṛṣṭisiddhiḥ / ataḥ pravṛttyanupapatterapi hetornācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavyaṃ bhavati / nanu cetanasyāpi pravṛttiḥ kevalasya na dṛṣṭā / satyametat / tathāpi cetanasaṃyuktasya rathāderacetanasya pravṛttidṛṣṭā / natvacetanasaṃyuktasya cetanasya pravṛttirdṛṣṭā / kiṃ punaratra yuktam / yasminpravṛttirdṛṣṭā tasya sota yatasaṃyuktasya dṛṣṭā tasya seti / nanu yasmindṛśyate pravṛttistasyaiva seti yuktamubhayoḥ pratyakṣatvāt / natu pravṛttyāśrayatvena kevalaścetano rathādivatpratyakṣaḥ / pravṛtyāśrayadehādisaṃyuktasyaiva tu cetanasya sadbhāvasiddhiḥ kevalācetanarathādivailakṣaṇyaṃ jīvadehasya dṛṣṭamiti / ata eva ca pratyakṣe dehe sati darśanādasati cādarśanāddehasyaiva caitanyamapīti laukāyatikāḥ pratipannāḥ / tasmādacetanasyaiva pravṛttiriti / tadabhidhīyate- na brūmo yasminnacetane pravṛttirdṛśyate na tasya seti / bhavatu tasyaiva sā / sā tu cetanādbhavatīti brūmaḥ / tadbhāve bhāvāttadabhāve cābhāvāt / yathā kāṣṭhādivyapāśrayāpi dāhaprakāśalakṣaṇā vikriyānupalabhyamānāpi ca kevale jvalane jvalanādeva bhavati, tatsaṃyoge darśanāttadviyoge cādarśanāttadvat / laukāyatikānāmapi cetana eva deho 'cetanānāṃ rathādīnāṃ pravartako dṛṣṭa ityavipratiṣiddhaṃ cetanasya pravartakatvam / nanu tava dehādisaṃyuktasyāpyātmano vijñānasvarūpamātravyatirekeṇa pravṛttyanupapatteranupapannaṃ pravartakatvamiti cet / na / ayaskāntavadrūpādivacca pravṛttirahitasyāpi pravartakatvopapatteḥ / yathāyaskānto maṇiḥ svayaṃ pravṛttirahito 'pyayasaḥ pravartako bhavati / yathā vā rūpādayo viṣayāḥ svayaṃ pravṛttirahitā api cakṣurādīnāṃ pravartakābhavanti / evaṃ pravṛttirahito 'pīśvaraḥ sarvagataḥ sarvātmā sarvajñaḥ sarvaśaktiśca san sarvaṃ pravartayedityupapannam / ekatvātpravartyābhāve pravartakatvānupapattiriti cet / na / avidyāpratyupasthāpitanāmarūpamāyāveśavaśenāsakṛtpratyuktatvāt / tasmātsaṃbhavati pravṛttiḥ sarvajñakāraṇatve natvacetanakāraṇatve // 2 // ---------------------- FN: ubhayoḥ pravṛttitadāśrayayoḥ /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.