अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् तुशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । यदुक्तम् - ऽशेषत्वात्पुरुषार्थवादःऽ (ब्र। सू। ३।४।२) इति तन्नोपपद्यते । कस्मात् । अधिकोपदेशात् । यदि संसार्येवात्मा शारीरः कर्ता भोक्ता च शरीरमात्रव्यतिरेकेण वेदान्तेषूपदिष्टः स्यात्ततो वर्णितेन प्रकारेण फलश्रुतेरर्थवादत्वं स्यात् । अधिकस्तावच्छरीरादात्मनो ऽसंसारीश्वरः कर्तृत्वादिसंसारिधर्मरहितो ऽपहतपाप्मत्वादिविशेषणः परमात्मा वेद्यत्वेनोपदिश्यते वेदान्तेषु । नच तद्विज्ञानं कर्मणां प्रवर्तकं भवति प्रत्युत कर्माण्युच्छिनत्तीति वक्ष्यति ऽउपमर्दं चऽ (ब्रसू। ३।४।१६) इत्यत्र । तस्मात् ऽपुरुषार्थो ऽतः शब्दात्ऽ (ब्रसू। ३।४।१) इति यन्मतं भगवतो बादरायणस्य तत्तथैव तिष्ठति न शेषत्वप्रभृतिभिर्हेत्वाभासैश्चालयितुं शक्यते । तथाहि तमधिकं शारीरादीश्वरमात्मानं दर्शयन्ति श्रुतयः - ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ (मुण्ड। १।१९) ऽभीषास्माद्वातः पवतेऽ (तै। २।८।१) ऽमहद्भयं वज्रमुद्यतम्ऽ (कठ। ६।२) ऽएतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गिऽ (बृ। ३।८।९) ऽतदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजो ऽसृजतऽ (छा। ६।२।३) इत्येवमाद्याः । यत्तु प्रियादिसंसूचितस्य संसारिण एवात्मनो वेद्यतयानुकर्षणम् ऽआत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ (बृ। २।४।५) ऽयः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरःऽ (बृ। ३।४।१) ऽय एषो ऽक्षीणि पुरुषो दृश्यतेऽ (छा। ८।७।४) इत्युपक्रम्य ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यस्यामिऽ (छा। ८।९।३) इति चैवमादि तदपि ऽअस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदःऽ (बृ। २।४।१०) ऽयो ऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतिऽ (बृ। ३।५।१) ऽपरं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेनरूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषःऽ (छा। ८।१२।३) इत्येवमादिभिर्वाक्यशेषैः सत्यामेवाधिकोपदिदिक्षायामत्यन्ताभेदाभिप्रायमित्यविरोधः । पारमेश्वरमेव हि शारीरस्य पारमार्थिकं स्वरूपम् । उपाधिकृतं तु शारीरत्वम् ऽतत्वमसिऽ (छा। ६।८।७) ऽनान्योदतो ऽस्ति द्रष्टृऽ (बृ। ३।८।११) इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वं चातद्विस्तरेणास्माभिः पुरस्तात्तत्र तत्र वर्णितम् ॥ ८ ॥
adhikopadeśāt tu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt tuśabdātpakṣo viparivartate / yaduktam - 'śeṣatvātpuruṣārthavādaḥ' (bra. sū. 3.4.2) iti tannopapadyate / kasmāt / adhikopadeśāt / yadi saṃsāryevātmā śārīraḥ kartā bhoktā ca śarīramātravyatirekeṇa vedānteṣūpadiṣṭaḥ syāttato varṇitena prakāreṇa phalaśruterarthavādatvaṃ syāt / adhikastāvaccharīrādātmano 'saṃsārīśvaraḥ kartṛtvādisaṃsāridharmarahito 'pahatapāpmatvādiviśeṣaṇaḥ paramātmā vedyatvenopadiśyate vedānteṣu / naca tadvijñānaṃ karmaṇāṃ pravartakaṃ bhavati pratyuta karmāṇyucchinattīti vakṣyati 'upamardaṃ ca' (bra.sū. 3.4.16) ityatra / tasmāt 'puruṣārtho 'taḥ śabdāt' (bra.sū. 3.4.1) iti yanmataṃ bhagavato bādarāyaṇasya tattathaiva tiṣṭhati na śeṣatvaprabhṛtibhirhetvābhāsaiścālayituṃ śakyate / tathāhi tamadhikaṃ śārīrādīśvaramātmānaṃ darśayanti śrutayaḥ - 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' (muṇḍa. 1.19) 'bhīṣāsmādvātaḥ pavate' (tai. 2.8.1) 'mahadbhayaṃ vajramudyatam' (kaṭha. 6.2) 'etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi' (bṛ. 3.8.9) 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) ityevamādyāḥ / yattu priyādisaṃsūcitasya saṃsāriṇa evātmano vedyatayānukarṣaṇam 'ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati / ātmā vā are draṣṭavyaḥ' (bṛ. 2.4.5) 'yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'ya eṣo 'kṣīṇi puruṣo dṛśyate' (chā. 8.7.4) ityupakramya 'etaṃ tveva te bhūyo 'nuvyākhyasyāmi' (chā. 8.9.3) iti caivamādi tadapi 'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' (bṛ. 2.4.10) 'yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti' (bṛ. 3.5.1) 'paraṃ jyotirupasaṃpadya svenarūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ' (chā. 8.12.3) ityevamādibhirvākyaśeṣaiḥ satyāmevādhikopadidikṣāyāmatyantābhedābhiprāyamityavirodhaḥ / pārameśvarameva hi śārīrasya pāramārthikaṃ svarūpam / upādhikṛtaṃ tu śārīratvam 'tatvamasi' (chā. 6.8.7) 'nānyodato 'sti draṣṭṛ' (bṛ. 3.8.11) ityādiśrutibhyaḥ / sarvaṃ cātadvistareṇāsmābhiḥ purastāttatra tatra varṇitam // 8 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.