आवृत्तिर् असकृदुपदेशात् तृतीये अध्याये परा अपरासु विद्यासु साधन आश्रयो विचारः प्रायेणात्यगात् । अथ इह चतुर्थे फलाश्रय आगमिष्यति । प्रसङ्गागतं च अन्यदपि किञ्चित् चिन्तयिष्यते । प्रथमं तावत् कतिभिः चिदधिकरणैः साधन आश्रयविचारशेषमेव अनुसरामः । ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ (बृ। ४।४।२१) ऽतमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतऽ(बृ। ४।५।६) ऽसो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यःऽ (छा। ८।७।१) इति च एवमादिश्रवणेषु संशयः - किं सकृत् प्रत्ययः कर्तव्य आहोस्वित् आवृत्त्य इति । किं तावत् प्राप्तं सकृत् प्रत्ययः स्यात् प्रयाजादिवत् । तावता शास्त्रस्य कृतार्थत्वात् । अश्रूयमाणायां क्रियमाणायाम् अशास्त्रार्थः कृतो भवेत् । ननु असकृत् उपदेशा उदाहृताः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति एवमादयः । एवम् अपि यावत् शब्दम् आवर्तयेत् सकृत् श्रवणं सकृत् मननं सकृत् निदिध्यासनं च इति न अतिरिक्तम् । सकृत् उपदेशेषु तु वेद उपासीत इति एवमादिषु अनावृत्तिः इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्या । कुतः - असकृत् उपदेशात् । ऽश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ इति एवञ्जातीयको हि असकृत् उपदेशः प्रत्ययावृत्तिं सूचयति । ननु उक्तं यावत् शब्दमेव आवर्तयेत् न अधिकम् इति । न । दर्शनपर्यवसितत्वात् अदोषम् । दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीनि आवर्त्यमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति । यथा अवघातादीनि तण्डुलादि निष्पत्तिपर्यसानानि तद्वत् ॥ अपि च उपासनं निदिध्यासनं च इति अत्यन्तर्णीतावृत्तिगुण एव क्रियाभिधीयते । तथा हि - लोके गुरुम् उपास्ते राजानम् उपास्त इति च यः तात्पर्येण गुर्वादीन् अनुवर्तते स एवम् उच्यते । तथा ध्यायति प्रोषितनाथा पतिम् इति या निरन्तर स्मरणा पतिं प्रति सा उत्कण्ठा सा एवम् अभिधीयते । विद्युपास्त्योः च वेदान्तेषु अव्यतिरेकेण प्रयोगो दृश्यते । क्वचित् विदिना उपक्रम्य उपासिन उपसंहरति यथा - ऽयस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्तःऽ (छा। ४।१।४) इति अत्र ऽअनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपाःसेऽ (छा। ५।२।२) इति । क्वचित् च उपासिन उपक्रम्य विदिना उपसंहरति यथा - ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छा। ३।१८।१) इति अत्र ऽभाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेदऽ (छा। ३।१८।३) इति । तस्मत् सकृत् उपदेशेषु अपि आवृत्तिसिद्धिः । असकृत् उपदेशः तु आवृत्तेः सूचकः ॥ १ ॥
āvṛttir asakṛdupadeśāt tṛtīye adhyāye parā aparāsu vidyāsu sādhana āśrayo vicāraḥ prāyeṇātyagāt / atha iha caturthe phalāśraya āgamiṣyati / prasaṅgāgataṃ ca anyadapi kiñcit cintayiṣyate / prathamaṃ tāvat katibhiḥ cidadhikaraṇaiḥ sādhana āśrayavicāraśeṣameva anusarāmaḥ / 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' (bṛ. 4.4.21) 'tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta'(bṛ. 4.5.6) 'so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' (chā. 8.7.1) iti ca evamādiśravaṇeṣu saṃśayaḥ - kiṃ sakṛt pratyayaḥ kartavya āhosvit āvṛttya iti / kiṃ tāvat prāptaṃ sakṛt pratyayaḥ syāt prayājādivat / tāvatā śāstrasya kṛtārthatvāt / aśrūyamāṇāyāṃ kriyamāṇāyām aśāstrārthaḥ kṛto bhavet / nanu asakṛt upadeśā udāhṛtāḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya iti evamādayaḥ / evam api yāvat śabdam āvartayet sakṛt śravaṇaṃ sakṛt mananaṃ sakṛt nididhyāsanaṃ ca iti na atiriktam / sakṛt upadeśeṣu tu veda upāsīta iti evamādiṣu anāvṛttiḥ iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - pratyayāvṛttiḥ kartavyā / kutaḥ - asakṛt upadeśāt / 'śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' iti evañjātīyako hi asakṛt upadeśaḥ pratyayāvṛttiṃ sūcayati / nanu uktaṃ yāvat śabdameva āvartayet na adhikam iti / na / darśanaparyavasitatvāt adoṣam / darśanaparyavasānāni hi śravaṇādīni āvartyamānāni dṛṣṭārthāni bhavanti / yathā avaghātādīni taṇḍulādi niṣpattiparyasānāni tadvat // api ca upāsanaṃ nididhyāsanaṃ ca iti atyantarṇītāvṛttiguṇa eva kriyābhidhīyate / tathā hi - loke gurum upāste rājānam upāsta iti ca yaḥ tātparyeṇa gurvādīn anuvartate sa evam ucyate / tathā dhyāyati proṣitanāthā patim iti yā nirantara smaraṇā patiṃ prati sā utkaṇṭhā sā evam abhidhīyate / vidyupāstyoḥ ca vedānteṣu avyatirekeṇa prayogo dṛśyate / kvacit vidinā upakramya upāsina upasaṃharati yathā - 'yastadveda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ' (chā. 4.1.4) iti atra 'anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāḥse' (chā. 5.2.2) iti / kvacit ca upāsina upakramya vidinā upasaṃharati yathā - 'mano brahmetyupāsīta' (chā. 3.18.1) iti atra 'bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda' (chā. 3.18.3) iti / tasmat sakṛt upadeśeṣu api āvṛttisiddhiḥ / asakṛt upadeśaḥ tu āvṛtteḥ sūcakaḥ // 1 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.