वाङ्मनसि दर्शनाच् छब्दाच् च अथ अपरासु विद्यासु फलप्राप्तये देवयानं पन्थानम् अवतारयिष्यन् प्रथमं तावत् यथाशास्त्रम् उत्क्रान्तिक्रमम् अन्वाचष्टे । समाना हि विद्वत् अविदुषोः उत्क्रान्तिः इति वक्ष्यति । अस्ति प्रायणविषया श्रुतिः ऽअस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाक् मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राण- तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्ऽ (छा। ६।८।६) इति । किम् इह वाच एव वृत्तिमत्त्या मनसि संपत्तिः उच्यत उत वाग्वृत्तेःइति विशयः । तत्र वाक् एव तावत् मनसि संपद्यत इति प्राप्तम् । तथा हि श्रुतिः अनुगृहीता भवति । इतरथा लक्षणा स्यात् । श्रुतिलक्षण अविशये च श्रुतिः न्याय्या न लक्षणा । तस्मात् वाच एव अयं मनसि प्रलय इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - वाक् वृत्तिः इति व्याख्याते यावता वाक् मेनसि इति एव आचार्यः पठति । सत्यम् एतत् । पठिष्यति तु पुरस्तात् ऽअविभागो वचनात्ऽ (ब्र। सू। ४।२।१६) इति । तस्मात् अत्र वृत्ति उपशममात्रं विवक्षितम् इति गम्यते । तत्त्वप्रलयविवक्षायां तु सर्वत्र एव अविभागसाम्यात् किं परत्र एव विशिष्यात् अविभाग इति । तस्मात् अत्र वृत्ति उपसंहारविवक्षा । वाक् वृत्तिः पूर्वम् उपसंह्रियते मनोवृत्तौ अवस्थितायाम् इति अर्थः । कस्मात् । दर्शनात् । दृश्यते हि वाक् वृत्तेः पूर्व उपसंहारो मनोवृत्तौ विद्यमानायाम् । ननु श्रुतिसामर्थ्यात् वाच एव अयं मनसि अप्ययो युक्त इति उक्तम् । न इति आह । अतत्प्रकृतित्वात् । यस्य हि यत उत्पत्तिः तस्य तत्र प्रलयो न्याय्यो मृदीव शरावस्य । न च मनसो वाक् उत्पद्यत इति किञ्चन प्रमाणम् अस्ति । वृत्त्युत्ति उद्भव अभिभवौ तु अप्रकृतिसमाश्रयौ अपि दृश्येते । पार्थिवेभ्यो हि इन्धनेभ्यः तैजसस्य अग्नेः वृत्तिः उद्भवति अप्सु च उपशाम्यति । कथं तर्हि अस्मिन् पक्षे शब्दो वाक् मनसि संपद्यत इति । अत आह शब्दात् च इति । शब्दः अपि अस्मिन् पक्षे अवकल्पते वृत्तिवृत्तिमतोः अभेद उपचारात् इति अर्थः ॥ १ ॥ ---------------------- फ़्न्: प्रयतो म्रियमाणस्य ।
vāṅmanasi darśanāc chabdāc ca atha aparāsu vidyāsu phalaprāptaye devayānaṃ panthānam avatārayiṣyan prathamaṃ tāvat yathāśāstram utkrāntikramam anvācaṣṭe / samānā hi vidvat aviduṣoḥ utkrāntiḥ iti vakṣyati / asti prāyaṇaviṣayā śrutiḥ 'asya somya puruṣasya prayato vāk manasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇa- tejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām' (chā. 6.8.6) iti / kim iha vāca eva vṛttimattyā manasi saṃpattiḥ ucyata uta vāgvṛtteḥiti viśayaḥ / tatra vāk eva tāvat manasi saṃpadyata iti prāptam / tathā hi śrutiḥ anugṛhītā bhavati / itarathā lakṣaṇā syāt / śrutilakṣaṇa aviśaye ca śrutiḥ nyāyyā na lakṣaṇā / tasmāt vāca eva ayaṃ manasi pralaya iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - vāk vṛttiḥ iti vyākhyāte yāvatā vāk menasi iti eva ācāryaḥ paṭhati / satyam etat / paṭhiṣyati tu purastāt 'avibhāgo vacanāt' (bra. sū. 4.2.16) iti / tasmāt atra vṛtti upaśamamātraṃ vivakṣitam iti gamyate / tattvapralayavivakṣāyāṃ tu sarvatra eva avibhāgasāmyāt kiṃ paratra eva viśiṣyāt avibhāga iti / tasmāt atra vṛtti upasaṃhāravivakṣā / vāk vṛttiḥ pūrvam upasaṃhriyate manovṛttau avasthitāyām iti arthaḥ / kasmāt / darśanāt / dṛśyate hi vāk vṛtteḥ pūrva upasaṃhāro manovṛttau vidyamānāyām / nanu śrutisāmarthyāt vāca eva ayaṃ manasi apyayo yukta iti uktam / na iti āha / atatprakṛtitvāt / yasya hi yata utpattiḥ tasya tatra pralayo nyāyyo mṛdīva śarāvasya / na ca manaso vāk utpadyata iti kiñcana pramāṇam asti / vṛttyutti udbhava abhibhavau tu aprakṛtisamāśrayau api dṛśyete / pārthivebhyo hi indhanebhyaḥ taijasasya agneḥ vṛttiḥ udbhavati apsu ca upaśāmyati / kathaṃ tarhi asmin pakṣe śabdo vāk manasi saṃpadyata iti / ata āha śabdāt ca iti / śabdaḥ api asmin pakṣe avakalpate vṛttivṛttimatoḥ abheda upacārāt iti arthaḥ // 1 // ---------------------- FN: prayato mriyamāṇasya /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.