तन्मनः प्राण उत्तरात् समधिगतमेतत् ऽवाङ्मनसि संपद्यतेऽ (छा। ६।८।६) इति अत्र वृत्तिसंपत्तिविवक्ष इति । अथ यत् उत्तरवाक्यम् ऽमनः प्राणेऽ (छा। ६।८।६) इति किम् अत्र अपि वृत्तिसंपत्तिः एव विवक्ष्यत उत वृत्तिमत् संपत्तिः इति विचिकित्सायां वृत्तिमत् संपत्तिः एव अत्र इति प्राप्तम् । श्रुति अनुग्रहात् तत् प्रकृतिकत्व उपपत्तेः च । तथा हि - ऽअन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयःप्राणःऽ (छा। ६।५।४) इति अन्नयोनि मन आत्मनन्ति अप् योनिं च प्राणम् । ऽआपश्चान्नमसृजन्तऽ इति श्रुतिः । अत- च यत् मनः प्राणे प्रकृतिविकार अभेदात् इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - तत् अपि अगृहीत बाह्य इन्द्रियवृत्ति मनो वृत्तिद्वारेण एव प्राणे प्रलीयते इति उत्तरात् वाक्यात् अवगन्तव्यम् । तथा हि सुषुप्सो- मुमूर्षोः च प्राणवृत्तौ परिस्पन्द आत्मिकायाम् अवस्थितायां मनोवृत्तीनाम् उपशमो दृश्यते । न च मनसः स्वरूप अप्ययः प्राणे संभवति । अतत् प्रकृतित्वात् । ननु दर्शितं मनसः प्राणप्रकृतित्वम् । न एतत् सारम् । न हि ईदृशेन प्राणाडिकेन तत् प्रकृतित्वेन मनः प्राणे संपत्तुम् अर्हति । एवम् अपि हि अन्ने मनः संपद्येत अप्सु च अन्नम् अप्सु एव च प्राणः । न हि एतस्मिन् अपि पक्षे प्राणभावपरिणताभ्यः अद्भ्यो मनो जायत इति किञ्चन प्रमाणम् अस्ति तस्मात् न मनसः प्राणे स्वरूप अप्ययः । वृत्ति अप्यये अपि तु शब्दः अवकल्पते वृत्तिवत्तिमतोः अभेद उपचारात् इति दर्शितम् ॥ ३ ॥
tanmanaḥ prāṇa uttarāt samadhigatametat 'vāṅmanasi saṃpadyate' (chā. 6.8.6) iti atra vṛttisaṃpattivivakṣa iti / atha yat uttaravākyam 'manaḥ prāṇe' (chā. 6.8.6) iti kim atra api vṛttisaṃpattiḥ eva vivakṣyata uta vṛttimat saṃpattiḥ iti vicikitsāyāṃ vṛttimat saṃpattiḥ eva atra iti prāptam / śruti anugrahāt tat prakṛtikatva upapatteḥ ca / tathā hi - 'annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥprāṇaḥ' (chā. 6.5.4) iti annayoni mana ātmananti ap yoniṃ ca prāṇam / 'āpaścānnamasṛjanta' iti śrutiḥ / ata- ca yat manaḥ prāṇe prakṛtivikāra abhedāt iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - tat api agṛhīta bāhya indriyavṛtti mano vṛttidvāreṇa eva prāṇe pralīyate iti uttarāt vākyāt avagantavyam / tathā hi suṣupso- mumūrṣoḥ ca prāṇavṛttau parispanda ātmikāyām avasthitāyāṃ manovṛttīnām upaśamo dṛśyate / na ca manasaḥ svarūpa apyayaḥ prāṇe saṃbhavati / atat prakṛtitvāt / nanu darśitaṃ manasaḥ prāṇaprakṛtitvam / na etat sāram / na hi īdṛśena prāṇāḍikena tat prakṛtitvena manaḥ prāṇe saṃpattum arhati / evam api hi anne manaḥ saṃpadyeta apsu ca annam apsu eva ca prāṇaḥ / na hi etasmin api pakṣe prāṇabhāvapariṇatābhyaḥ adbhyo mano jāyata iti kiñcana pramāṇam asti tasmāt na manasaḥ prāṇe svarūpa apyayaḥ / vṛtti apyaye api tu śabdaḥ avakalpate vṛttivattimatoḥ abheda upacārāt iti darśitam // 3 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.