Library·Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Kāṇva)·4·4.3

Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Kāṇva) 4.3

BU 4.3.1

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । सम् एनेन वदिष्य इति । अथ ह यज् जनकश् च वैदेहो याज्ञवल्क्यश् चाग्निहोत्रे समूदाते । तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स ह कामप्रश्नम् एव वव्रे । तं हास्मै ददौ । तं ह सम्राड् एव पूर्वः पप्रच्छ

janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma | sam enena vadiṣya iti | atha ha yaj janakaś ca vaideho yājñavalkyaś cāgnihotre samūdāte | tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau | sa ha kāmapraśnam eva vavre | taṃ hāsmai dadau | taṃ ha samrāḍ eva pūrvaḥ papraccha

Ya^wavalkya came to Canaka Vaideha, and he did not mean to speak with him. But when formerly together form the historical groundwork of the Upanishads. Ganaka Vaideha and Yagffavalkya are leading characters in the Brfhada- rarayaka-upanishad, and whenever they meet they seem to converse quite freely, though each retains his own character, and Y &gna,- valkya honours Ganaka as king quite as much as Ganaka honours Yfig-ffavalkya as a Brahmaraa. Now in our chapter we read that Yagffavalkya did not wish to enter on a discussion, but that (kanaka was the first to address him (purvam papraM/^a). This was evidently considered not quite correct, and an explanation is given, that Ganaka took this liberty because on a former occasion Ya^ma- valkya had granted him permission to address questions to him, whenever he liked It might be objected that such an explanation looks very much like an after-thought, and we find indeed that in India itself some of the later commentators tried to avoid the difficulty by dividing the words sa mene na vadishya iti, into sam enena vadishya iti, so that we should have to translate, ‘ Ya^riavalky a came to Ganaka intending to speak with him.’ (See Dvivedaganga’s Comm. p. 1141.) This is, no doubt, a very ingenious conjecture, which might well rouse the envy of European scholars. But it is no more. The accents decide nothing, because they are changed by different writers, according to their different views of what the Pada text ought to be. What made me prefer the reading which is supported by.S'ahkara and Dvivedaganga, though the latter alludes to the other pada/ivMeda, is that the tmesis, sam enena vadishye, does not occur again, while sa mene is a common phrase. But the most interesting point, as I remarked before, is that this former disputation between Gan aka and Ya^ffavalkya and the permission granted to the King to ask any question he liked, is not a mere invention to account for the apparent rudeness by which Yag-fiavalkya is forced to enter on a discussion against his will, but actually occurs in a former chapter. In Gatap. Br. XI,,,10, we read: tasmai ha Yagffavalkyo varaw dadau; sa hova/£a, kama- [15] M l6 kanaka Vaideha and Yi^avalkya had a disputation on the Agnihotra, Y&j^avalkya had granted him a boon, and he chose (for a boon) that he might be free to ask him any question he liked. Y&.gna.~ valkya granted it, and thus the King was the first to ask him a question.

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.2

याज्ञवल्क्य किंज्योतिर् अयं पुरुष इति । आदित्यज्योतिः सम्राड् इति होवाच । आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

yājñavalkya kiṃjyotir ayaṃ puruṣa iti | ādityajyotiḥ samrāḍ iti hovāca | ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.3

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर् भवतीति । चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | candramā evāsya jyotir bhavatīti | candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.4

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । अग्निर् एवास्य ज्योतिर् भवतीति । अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | agnir evāsya jyotir bhavatīti | agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.5

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । वाग् एवास्य ज्योतिर् भवतीति । वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति । तस्माद् वै सम्राड् अपि यत्र स्वः पाणिर् न विनिर्ज्ञायते ऽथ यत्र वाग् उच्चरत्य् उपैव तत्र न्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | vāg evāsya jyotir bhavatīti | vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti | tasmād vai samrāḍ api yatra svaḥ pāṇir na vinirjñāyate 'tha yatra vāg uccaraty upaiva tatra nyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.6

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । आत्मैवास्य ज्योतिर् भवतीति । आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | ātmaivāsya jyotir bhavatīti | ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.7

कतम आत्मेति -- यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर्ज्योतिः पुरुषः । स समानः सन्न् उभौ लोकाव् अनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव । स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकम् अतिक्रामति अद्द्। मृत्यो रूपाणि

katama ātmeti -- yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdy antarjyotiḥ puruṣaḥ | sa samānaḥ sann ubhau lokāv anusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva | sa hi svapno bhūtvemaṃ lokam atikrāmati add. mṛtyo rūpāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.8

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरम् अभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते । स उत्क्रामन् म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति

sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīram abhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate | sa utkrāman mriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.9

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थानं च । सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् । तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन् उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमो ऽयं परलोकस्थाने भवति । तम् आक्रमम् आक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश् च पश्यति । स यत्र प्रस्वपित्य् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्राम् अपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति

tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ | idaṃ ca paralokasthānaṃ ca | sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam | tasminsandhye sthāne tiṣṭhan ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca | atha yathākramo 'yaṃ paralokasthāne bhavati | tam ākramam ākramyobhayān pāpmana ānandāṃś ca paśyati | sa yatra prasvapity asya lokasya sarvāvato mātrām apādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.10

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति । अथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते । न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति । अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते । स हि कर्ता

na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti | atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti | athānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti | atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate | sa hi kartā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.11

तद् एते श्लोका भवन्ति -- स्वप्नेन शारीरम् अभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तान् अभिचाकशीति । शुक्रम् आदाय पुनर् ऐति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः

tad ete ślokā bhavanti -- svapnena śārīram abhiprahatyāsuptaḥ suptān abhicākaśīti | śukram ādāya punar aiti sthānaṃ hiraṇmayaḥpuruṣa ekahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.12

प्राणेन रक्षन्न् अवरं कुलायं बहिष्कुलायाद् अमृतश् चरित्वा । स ईयते ऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः

prāṇena rakṣann avaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyād amṛtaś caritvā | sa īyate 'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.13

स्वप्नान्त उच्चावचम् ईयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षद् उतेवापि भयानि पश्यन्

svapnānta uccāvacam īyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni | uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣad utevāpi bhayāni paśyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.14

आरामम् अस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश् चनेति । तं नायतं बोधयेद् इत्य् आहुः । दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यम् एष न प्रतिपद्यते । अथो खल्व् आहुर् जागरितदेश एवास्यैस इति । यानि ह्य् एव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति

ārāmam asya paśyanti na taṃ paśyati kaś caneti | taṃ nāyataṃ bodhayed ity āhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yam eṣa na pratipadyate | atho khalv āhur jāgaritadeśa evāsyaisa iti | yāni hy eva jāgrat paśyati tāni supta iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.15

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नायैव । स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । असङ्गो ह्य् अयं पुरुष इति । एवम् एवैतत् याज्ञवल्क्य । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

Ya^Savalkya said: * That (person) having enjoyed himself in that state of bliss (samprasada, deep sleep), having moved about and seen both good and evil, hastens back again as he came, to the place from which he started (the place of sleep), to dream \ And whatever he may have seen there, he is not followed (affected) by it, for that person is not attached o anything.’ Ganaka Vaideha said: ‘So it is indeed, Y&t^a- is that others, in order to disprove the self-illumination, say that this sleep is the same as the state of waking, giving as their reason that we see in sleep or in dreams exactly what we see in waking. But this is wrong, because the senses have stopped, and only when the senses have stopped does one see dreams. Therefore there is no necessity for admitting another light in sleep, but only the light inherent in the Self. This has been proved by all that went before.’ Dr. Roer takes the same view in his translation, but Deussen (Vedanta, p. 205) takes an independent view, and translates: ‘ Therefore it is said: It (sleep) is to him a place of waking only, for what he sees waking, the same he sees in sleep. Thus this spirit serves there for his own light.’ Though the interpretations of.Sankara and Dvivedaganga sound artificial, still Dr. Deussen’s version does not remove all difficulties. If the purusha saw in sleep no more than what he had seen before in waking, then the whole argument in favour of the independent action, or the independent light of the purusha, would go; anyhow it would be no argument on Ya^navalkya’s side. See also note to paragraph, before. valkya. I give you, Sir, a thousand. Speak on for the sake of emancipation.’

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.16

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव । स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । असङ्गो ह्य् अयं पुरुष इति । एवम् एवैतत् याज्ञवल्क्य । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.17

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव

sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāntāyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.18

तद् यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च । एवम् एवायं पुरुष एताव् उभाव् अन्ताव् अनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च

tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca | evam evāyaṃ puruṣa etāv ubhāv antāv anusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.19

तद् यथास्मिन्न् आकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते । एवम् एवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति । यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति

tad yathāsminn ākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate | evam evāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhavati | yatra supto na kaṃ cana kāmaṃ kāmayate na kaṃ cana svapnaṃ paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.20

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस् तावताणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तम् इव पतति । यद् एव जाग्रद् भयं पश्यति तद् अत्राविद्यया मन्यते । अथ यत्र देव इव राजेवाहम् एवेदं सर्वो ऽस्मीति मन्यते । सो ऽस्य परमो लोकः

tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnas tāvatāṇimnā tiṣṭhanti | śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ | atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartam iva patati | yad eva jāgrad bhayaṃ paśyati tad atrāvidyayā manyate | atha yatra deva iva rājevāham evedaṃ sarvo 'smīti manyate | so 'sya paramo lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.21

तद् वा अस्यैतद् अतिच्छन्दो ऽपहतपाप्माभयं रूपम् । तद् यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । एवम् एवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । तद् वा अस्यैतद् आप्तकामम् आत्मकामम् अकामं रूपम् शोकान्तरम्

tad vā asyaitad aticchando 'pahatapāpmābhayaṃ rūpam | tad yathā priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | evam evāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | tad vā asyaitad āptakāmam ātmakāmam akāmaṃ rūpam śokāntaram

‘This indeed is his (true) form, free from desires, free from evil, free from fear. Now as a man, when embraced by a beloved wife, knows nothing that is without, nothing that is within, thus this person, when embraced by the intelligent (pragna.) Self, knows nothing that is without, nothing that is within. This indeed is his (true) form, in which his wishes are fulfilled, in which the Self (only) is predominate, with little bile only, it is green; and if the three elements are equal, it is red. See also Anandagiri’s gloss, where Sufruta is quoted. Why this should be inserted here, is not quite clear, except that in sleep the purusha is supposed to move about in the veins. his wish, in which no wish is left,—free from any sorrow.

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.22

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः । अत्र स्तेनो ऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालो ऽचण्ड्यालः पौल्कसो ऽपौल्कसः श्रमणो ऽश्रमणस् तापसो ऽतापसः । अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन । तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान् हृदयस्य भवति

atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ | atra steno 'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍyālo 'caṇḍyālaḥ paulkaso 'paulkasaḥ śramaṇo 'śramaṇas tāpaso 'tāpasaḥ | ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena | tīrṇo hi tadā sarvāñ śokān hṛdayasya bhavati

‘Then a father is not a father, a mother not a mother, the worlds not worlds, the gods not gods, the Vedas not Vedas. Then a thief is not a thief, a murderer not a murderer, a Kandala. not a Kanddla., a Paulkasa not a Paulkasa, a Sramana not a.Sra- ma«a, a Tapasa not a Tipasa. He is not followed by good, not followed by evil, for he has then overcome all the sorrows of the heart.

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.23

यद् वै तन् न पश्यति पश्यन् वै तन् न पश्यति । न हि द्रष्टुर् दृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् पश्येत्

yad vai tan na paśyati paśyan vai tan na paśyati | na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvān | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat paśyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.24

यद् वै तन् न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन् न जिघ्रति । न हि घ्रातुर् घ्रातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यज् जिघ्रेत्

yad vai tan na jighrati jighran vai tan na jighrati | na hi ghrātur ghrāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yaj jighret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.25

यद् वै तन् न रसयति रसयन् वै तन् न रसयति । न हि रसयितू रसयतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् रसयेत्

yad vai tan na rasayati rasayan vai tan na rasayati | na hi rasayitū rasayater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad rasayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.26

यद् वै तन् न वदति वदन् वै तन् न वदति । न हि वक्तुर् वक्तेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् वदेत्

yad vai tan na vadati vadan vai tan na vadati | na hi vaktur vakter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.27

यद् वै तन् न शृणोति शृण्वन् वै तन् न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यच् छृणुयात्

yad vai tan na śṛṇoti śṛṇvan vai tan na śṛṇoti | na hi śrotuḥ śruter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yac chṛṇuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.28

यद् वै तन् न मनुते मन्वानो वै तन् न मनुते । न हि मन्तुर् मतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यन् मन्वीत

yad vai tan na manute manvāno vai tan na manute | na hi mantur mater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yan manvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.29

यद् वै तन् न स्पृशति स्पृशन् वै तन् न स्पृशति । न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् स्पृशेत्

yad vai tan na spṛśati spṛśan vai tan na spṛśati | na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat spṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.30

यद् वै तन् न विजानाति विजानन् वै तन् न विजानाति । न हि विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् विजानीयात्

yad vai tan na vijānāti vijānan vai tan na vijānāti | na hi vijñātur vijñāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vijānīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.31

यत्र वा अन्यद् इव स्यात् तत्रान्यो ऽन्यत् पश्येद् अन्यो ऽन्यज् जिघ्रेद् अन्यो ऽन्यद् रसयेद् अन्यो ऽन्यद् वदेद् अन्यो ऽन्यच् छृणुयाद् अन्यो ऽन्यन् मन्वीतान्यो ऽन्यत् स्पृशेद् अन्यो ऽन्यद् विजानीयात्

yatra vā anyad iva syāt tatrānyo 'nyat paśyed anyo 'nyaj jighred anyo 'nyad rasayed anyo 'nyad vaded anyo 'nyac chṛṇuyād anyo 'nyan manvītānyo 'nyat spṛśed anyo 'nyad vijānīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.32

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति हैनम् अनुशशास याज्ञवल्क्यः । एषास्य परमा गतिः । एषास्य परमा संपत् । एषो ऽस्य परमो लोकः । एषो ऽस्य परम आनन्दः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति

salila eko draṣṭādvaito bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hainam anuśaśāsa yājñavalkyaḥ | eṣāsya paramā gatiḥ | eṣāsya paramā saṃpat | eṣo 'sya paramo lokaḥ | eṣo 'sya parama ānandaḥ | etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrām upajīvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.33

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्य् अन्येषाम् अधिपतिः सर्वैर् मानुष्यकैर् भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः । अथ ये शतं मनुष्याणाम् आनन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दः । अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः । अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानाम् आनन्दो ये कर्मणा देवत्वम् अभिसम्पद्यन्ते । अथ ये शतं कर्मदेवानाम् आनन्दाः स एक आजानदेवानाम् आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथ ये शतम् आजानदेवानाम् आनन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथैष एव परम आनन्दः । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति होवाच याज्ञवल्क्यः । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति । अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार -- मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीद् इति

sa yo manūṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavaty anyeṣām adhipatiḥ sarvair mānuṣyakair bhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ | atha ye śataṃ manuṣyāṇām ānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandaḥ | atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ | atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānām ānando ye karmaṇā devatvam abhisampadyante | atha ye śataṃ karmadevānām ānandāḥ sa eka ājānadevānām ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śatam ājānadevānām ānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | athaiṣa eva parama ānandaḥ | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hovāca yājñavalkyaḥ | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti | atra ha yājñavalkyo bibhayāṃ cakāra -- medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīd iti

‘ If a man is healthy, wealthy, and lord of others, surrounded by all human enjoyments, that jvatara-upanishad VI,. is the highest blessing of men. Now a hundred of these human blessings make one blessing of the fathers who have conquered the world (of the fathers). A hundred blessings of the fathers who have conquered this world make one blessing in the Gan- dharva world. A hundred blessings in the Gandharva world make one blessing of the Devas by merit (work, sacrifice), who obtain their godhead by merit. A hundred blessings of the Devas by merit make one blessing of the Devas by birth, also (of) a.Srotriya who is without sin, and not overcome by desire. A hundred blessings of the Devas by birth make one blessing in the world of Pra^apati, also (of) a.Srotriya who is without sin, and not overcome by desire. A hundred blessings in the world of Praglpati make one blessing in the world of Brahman, also (of) a.Srotriya who is without sin, and not overcome by desire. And this is the highest blessing. ‘ This is the Brahma-world, O king,’ thus spake Yi^avalkya. Ganaka Vaideha said: ‘ I give you, Sir, a thousand. Speak on for the sake of (my) emancipation.’ Then Yatbzavalkya was afraid lest the King, having become full of understanding, should drive him from all his positions.

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.34

स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव

sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.35

तद् यथानः सुसमाहितम् उत्सर्जं यायाद् एवम् एवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति । यत्रैतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति

tad yathānaḥ susamāhitam utsarjaṃ yāyād evam evāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BU 4.3.36

स यत्रायम् अणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति । तद् यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यते । एवम् एवायं पुरुष एभ्यो ऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव

sa yatrāyam aṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati | tad yathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate | evam evāyaṃ puruṣa ebhyo 'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati prāṇāyaiva

‘And when (the body) grows weak through old age, or becomes weak through illness, at that time that person, after separating himself from his members, as an Amra (mango), or Udumbara (fig), or Pippala-fruit is separated from the stalk, hastens back again as he came, to the place from which he started, to (new) life.

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.37

तद् यथा राजानम् आयन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽन्नैः पानैर् अवसथैः प्रतिकल्पन्ते ऽयम् आयात्य् अयम् आगच्छतीति । एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदम् आगच्छतीति

tad yathā rājānam āyantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'nnaiḥ pānair avasathaiḥ pratikalpante 'yam āyāty ayam āgacchatīti | evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdam āgacchatīti

‘And as policemen, magistrates, equerries, and governors wait for a king who is coming back, with food and drink, saying, “ He comes back, he approaches,” thus do all the elements wait on him who knows this, saying, “ That Brahman comes, that Brahman approaches.”

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.

BU 4.3.38

तद् यथा राजानं प्रयियासन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽभिसमायन्ति । एवम् एवेमम् आत्मानम् अन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति । यत्रैतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति

tad yathā rājānaṃ prayiyāsantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'bhisamāyanti | evam evemam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisamāyanti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

‘And as policemen, magistrates, equerries, and governors gather round a king who is departing, thus do all the senses (pranas) gather round the Self at the time of death, when a man is thus going to expire.’

Translated by F. Max MüllerFrom an unproofread scan of the printed edition; spelling and line breaks may carry OCR errors.