Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Kāṇva) 4

जनको ह वैदेह आसां चक्रे । अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज । तं होवाच -- याज्ञवल्क्य किम् अर्थम् अचारीः पशून् इच्छन् अण्वन्तानीति । उभयम् एव संराड् इति होवाच

janako ha vaideha āsāṃ cakre | atha ha yājñavalkya āvavrāja | taṃ hovāca -- yājñavalkya kim artham acārīḥ paśūn icchan aṇvantānīti | ubhayam eva saṃrāḍ iti hovāca

यत् ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् मे जित्वा शैलिनिः -- वाग् वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच् छैलिनिर् अब्रवीद् वाग् वै ब्रह्मेति । अवदतो हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । वाग् एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्य् एनद् उपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य । वाग् एव सम्राड् इति होवाच । वाचा वै सम्राड् बन्धुः प्रज्ञायते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्य् अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतम् आशितं पायितम् अयं च लोकः परश् च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट् प्रज्ञायन्ते । वाग् वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं वाग् जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yat te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me jitvā śailiniḥ -- vāg vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chailinir abravīd vāg vai brahmeti | avadato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | vāg evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā prajñety enad upāsīta | kā prajñatā yājñavalkya | vāg eva samrāḍ iti hovāca | vācā vai samrāḍ bandhuḥ prajñāyate | ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva saṃrāṭ prajñāyante | vāg vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ vāg jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

यद् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् म उदङ्कः शौल्बायनः । प्राणो वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच् छौल्बायनो ऽब्रवीत् प्राणो वै ब्रह्मेति । अप्राणतो हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । प्राण एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा । प्रियम् इत्य् एनद् उपासीत । का प्रियता याज्ञवल्क्य । प्राण एव सम्राड् इति होवाच । प्राणस्य वै सम्राट् कामायायाज्यं याजयति । अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति । अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशम् एति प्राणस्यैव सम्राट् कामाय । प्राणो वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं प्राणो जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn ma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ | prāṇo vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chaulbāyano 'bravīt prāṇo vai brahmeti | aprāṇato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | prāṇa evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | priyam ity enad upāsīta | kā priyatā yājñavalkya | prāṇa eva samrāḍ iti hovāca | prāṇasya vai samrāṭ kāmāyāyājyaṃ yājayati | apratigṛhyasya pratigṛhṇāti | api tatra vadhāśaṅkā bhavati yāṃ diśam eti prāṇasyaiva samrāṭ kāmāya | prāṇo vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ prāṇo jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehah | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

यद् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् मे बर्कुर् वार्ष्णः । चक्षुर् वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तद् वार्ष्णो ऽब्रवीच् चक्षुर् वै ब्रह्मेति । अपश्यतो हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । चक्षुर् एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा । सत्यम् इत्य् एतद् उपासीत । का सत्यता याज्ञवल्क्य । चक्षुर् एव सम्राड् इति होवाच । चक्षुषा वै सम्राट् पश्यन्तम् आहुर् अद्राक्षीर् इति । स आहाद्राक्षम् इति तत् सत्यं भवति । चक्षुर् वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनम् चक्षुर् जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me barkur vārṣṇaḥ | cakṣur vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad vārṣṇo 'bravīc cakṣur vai brahmeti | apaśyato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | cakṣur evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | satyam ity etad upāsīta | kā satyatā yājñavalkya | cakṣur eva samrāḍ iti hovāca | cakṣuṣā vai samrāṭ paśyantam āhur adrākṣīr iti | sa āhādrākṣam iti tat satyaṃ bhavati | cakṣur vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainam cakṣur jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

यद् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः । श्रोत्रं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तद् भारद्वाजो ऽब्रवीच् छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति । अशृण्वतो हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । श्रोत्रम् एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्तम् इत्य् एनद् उपासीत । कानन्तता याज्ञवल्क्य । दिश एव सम्राड् इति होवाच । तस्माद् वै सम्राड् अपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति । अनन्ता हि दिशः । दिशो वै सम्राट् श्रोत्रम् । श्रोत्रं वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं श्रोत्रं जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me gardabhīvipīto bhāradvājaḥ | śrotraṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad bhāradvājo 'bravīc chrotraṃ vai brahmeti | aśṛṇvato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | śrotram evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānantam ity enad upāsīta | kānantatā yājñavalkya | diśa eva samrāḍ iti hovāca | tasmād vai samrāḍ api yāṃ kāñca diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchati | anantā hi diśaḥ | diśo vai samrāṭ śrotram | śrotraṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ śrotraṃ jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

यद् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् मे सत्यकामो जाबालः -- मनो वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तज् जाबालो ऽब्रवीन् मनो वै ब्रह्मेति । अमनसो हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य । मन एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्य् एनद् उपासीत । कानन्दता याज्ञवल्क्य । मन एव सम्राड् इति होवाच मनसा वै सम्राट् स्त्रियम् अभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते । स आनन्दः । मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं मनो जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me satyakāmo jābālaḥ -- mano vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā taj jābālo 'bravīn mano vai brahmeti | amanaso hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñāvalkya | mana evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānanda ity enad upāsīta | kānandatā yājñavalkya | mana eva samrāḍ iti hovāca manasā vai samrāṭ striyam abhi hāryati tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate | sa ānandaḥ | mano vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ mano jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

यद् एव ते कश्चिद् अब्रवीत् तच् छृणवामेति । अब्रवीन् मे विदग्धः शाकल्यः । हृदयं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच् छाकल्यो ऽब्रवीद् धृदयं वै ब्रह्मेति । अहृदयस्य हि किं स्याद् इति । अब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे ऽब्रवीद् इति । एकपाद् वा एतत् सम्राड् इति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । हृदयम् एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा । स्थितिर् इत्य् एनद् उपासीत । का स्थितिता याज्ञवल्क्य । हृदयम् एव सम्राड् इति होवाच । हृदयं वै सम्राट् सर्वेषां भूतानाम् आयतनम् । हृदयं वै सम्राट् सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा । हृदये ह्य् एव सम्राट् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति । हृदयं वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं हृदयं जहाति । सर्वाण्य् एनं भूतान्य् अभिक्षरन्ति । देवो भूत्वा देवान् अप्येति । य एवं विद्वान् एतद् उपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः -- पिता मे ऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me vidagdhaḥ śākalyaḥ | hṛdayaṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chākalyo 'bravīd dhṛdayaṃ vai brahmeti | ahṛdayasya hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | hṛdayam evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | sthitir ity enad upāsīta | kā sthititā yājñavalkya | hṛdayam eva samrāḍ iti hovāca | hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānām āyatanam | hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā | hṛdaye hy eva samrāṭ sarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti | hṛdayaṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ hṛdayaṃ jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

जनको ह वैदेहः कूर्चाद् उपावसर्पन्न् उवाच -- नमस् ते ऽस्तु याज्ञवल्क्य । अनु मा शाधीति । स होवाच यथा वै सम्राण् महान्तम् अध्वानम् एष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवम् एवैताभिर् उपनिषद्भिः समाहितात्मासि । एवं वृन्दारक आढ्यः सन्न् अधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति । नाहं तद् भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति । अथ वै ते ऽहं तद् वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति । ब्रवीतु भगवान् इति

janako ha vaidehaḥ kūrcād upāvasarpann uvāca -- namas te 'stu yājñavalkya | anu mā śādhīti | sa hovāca yathā vai samrāṇ mahāntam adhvānam eṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivam evaitābhir upaniṣadbhiḥ samāhitātmāsi | evaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sann adhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti | nāhaṃ tad bhagavan veda yatra gamiṣyāmīti | atha vai te 'haṃ tad vakṣyāmi yatra gamiṣyasīti | bravītu bhagavān iti

इन्धो ह वै नामैष यो ऽयं दक्षिणे ऽक्षन् पुरुषः । तं वा एतम् इन्धं सन्तम् इन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेणैव । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः

indho ha vai nāmaiṣa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣan puruṣaḥ | taṃ vā etam indhaṃ santam indra ity ācakṣate parokṣeṇaiva | parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ

अथैतद् वामे ऽक्षणि पुरुषरूपम् एषास्य पत्नी विराट् । तयोर् एष संस्तावो य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशः । अथैनयोर् एतद् अन्नं य एषो ऽन्तर् हृदये लोहितपिण्डः । अथैनयोर् एतत् प्रावरणं यद् एतद् अन्तर् हृदये जालकम् इव । अथैनयोर् एषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयाद् ऊर्ध्वा नाड्य् उच्चरति । यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवम् अस्यैता हिता नाम नाड्यो ऽन्तर् हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति । एताभिर् वा एतद् आस्रवद् आस्रवति । तस्माद् एष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्य् अस्माच् छारीराद् आत्मनः

athaitad vāme 'kṣaṇi puruṣarūpam eṣāsya patnī virāṭ | tayor eṣa saṃstāvo ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśaḥ | athainayor etad annaṃ ya eṣo 'ntar hṛdaye lohitapiṇḍaḥ | athainayor etat prāvaraṇaṃ yad etad antar hṛdaye jālakam iva | athainayor eṣā sṛtiḥ saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayād ūrdhvā nāḍy uccarati | yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evam asyaitā hitā nāma nāḍyo 'ntar hṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti | etābhir vā etad āsravad āsravati | tasmād eṣa praviviktāhāratara iva bhavaty asmāc chārīrād ātmanaḥ

तस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राणाः । दक्षिणा दिग् दक्षिणे प्राणाः । प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणाः । उदीची दिग् उदञ्चः प्राणाः । ऊर्ध्वा दिग् ऊर्ध्वाः प्राणाः । अवाची दिग् अवाञ्चः प्राणाः । सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । स एष नेति नेत्य् आत्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते । न रिष्यति । अभयं वै जनक प्राप्तो ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहो ऽभयं त्वा गच्छताद् याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्न् अभयं वेदयसे । नमस् ते ऽस्तु । इमे विदेहा अयम् अहम् अस्मीति

tasya prācī dik prāñcaḥ prāṇāḥ | dakṣiṇā dig dakṣiṇe prāṇāḥ | pratīcī dik pratyañcaḥ prāṇāḥ | udīcī dig udañcaḥ prāṇāḥ | ūrdhvā dig ūrdhvāḥ prāṇāḥ | avācī dig avāñcaḥ prāṇāḥ | sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ | sa eṣa neti nety ātmā | agṛhyo na hi gṛhyate | aśīryo na hi śīryate | asaṅgo na hi sajyate | asito na vyathate | na riṣyati | abhayaṃ vai janaka prāpto 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ | sa hovāca janako vaideho 'bhayaṃ tvā gacchatād yājñavalkya yo no bhagavann abhayaṃ vedayase | namas te 'stu | ime videhā ayam aham asmīti

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । सम् एनेन वदिष्य इति । अथ ह यज् जनकश् च वैदेहो याज्ञवल्क्यश् चाग्निहोत्रे समूदाते । तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स ह कामप्रश्नम् एव वव्रे । तं हास्मै ददौ । तं ह सम्राड् एव पूर्वः पप्रच्छ

janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma | sam enena vadiṣya iti | atha ha yaj janakaś ca vaideho yājñavalkyaś cāgnihotre samūdāte | tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau | sa ha kāmapraśnam eva vavre | taṃ hāsmai dadau | taṃ ha samrāḍ eva pūrvaḥ papraccha

याज्ञवल्क्य किंज्योतिर् अयं पुरुष इति । आदित्यज्योतिः सम्राड् इति होवाच । आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

yājñavalkya kiṃjyotir ayaṃ puruṣa iti | ādityajyotiḥ samrāḍ iti hovāca | ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर् भवतीति । चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | candramā evāsya jyotir bhavatīti | candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । अग्निर् एवास्य ज्योतिर् भवतीति । अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | agnir evāsya jyotir bhavatīti | agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । वाग् एवास्य ज्योतिर् भवतीति । वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति । तस्माद् वै सम्राड् अपि यत्र स्वः पाणिर् न विनिर्ज्ञायते ऽथ यत्र वाग् उच्चरत्य् उपैव तत्र न्येतीति । एवम् एवैतद् याज्ञवल्क्य

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | vāg evāsya jyotir bhavatīti | vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti | tasmād vai samrāḍ api yatra svaḥ pāṇir na vinirjñāyate 'tha yatra vāg uccaraty upaiva tatra nyetīti | evam evaitad yājñavalkya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । आत्मैवास्य ज्योतिर् भवतीति । आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | ātmaivāsya jyotir bhavatīti | ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतम आत्मेति -- यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर्ज्योतिः पुरुषः । स समानः सन्न् उभौ लोकाव् अनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव । स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकम् अतिक्रामति अद्द्। मृत्यो रूपाणि

katama ātmeti -- yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdy antarjyotiḥ puruṣaḥ | sa samānaḥ sann ubhau lokāv anusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva | sa hi svapno bhūtvemaṃ lokam atikrāmati add. mṛtyo rūpāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरम् अभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते । स उत्क्रामन् म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति

sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīram abhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate | sa utkrāman mriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थानं च । सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् । तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन् उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमो ऽयं परलोकस्थाने भवति । तम् आक्रमम् आक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश् च पश्यति । स यत्र प्रस्वपित्य् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्राम् अपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति

tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ | idaṃ ca paralokasthānaṃ ca | sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam | tasminsandhye sthāne tiṣṭhan ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca | atha yathākramo 'yaṃ paralokasthāne bhavati | tam ākramam ākramyobhayān pāpmana ānandāṃś ca paśyati | sa yatra prasvapity asya lokasya sarvāvato mātrām apādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति । अथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते । न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति । अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते । स हि कर्ता

na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti | atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti | athānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti | atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate | sa hi kartā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एते श्लोका भवन्ति -- स्वप्नेन शारीरम् अभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तान् अभिचाकशीति । शुक्रम् आदाय पुनर् ऐति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः

tad ete ślokā bhavanti -- svapnena śārīram abhiprahatyāsuptaḥ suptān abhicākaśīti | śukram ādāya punar aiti sthānaṃ hiraṇmayaḥpuruṣa ekahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणेन रक्षन्न् अवरं कुलायं बहिष्कुलायाद् अमृतश् चरित्वा । स ईयते ऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः

prāṇena rakṣann avaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyād amṛtaś caritvā | sa īyate 'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नान्त उच्चावचम् ईयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षद् उतेवापि भयानि पश्यन्

svapnānta uccāvacam īyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni | uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣad utevāpi bhayāni paśyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरामम् अस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश् चनेति । तं नायतं बोधयेद् इत्य् आहुः । दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यम् एष न प्रतिपद्यते । अथो खल्व् आहुर् जागरितदेश एवास्यैस इति । यानि ह्य् एव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति

ārāmam asya paśyanti na taṃ paśyati kaś caneti | taṃ nāyataṃ bodhayed ity āhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yam eṣa na pratipadyate | atho khalv āhur jāgaritadeśa evāsyaisa iti | yāni hy eva jāgrat paśyati tāni supta iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नायैव । स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । असङ्गो ह्य् अयं पुरुष इति । एवम् एवैतत् याज्ञवल्क्य । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव । स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । असङ्गो ह्य् अयं पुरुष इति । एवम् एवैतत् याज्ञवल्क्य । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव

sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāntāyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च । एवम् एवायं पुरुष एताव् उभाव् अन्ताव् अनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च

tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca | evam evāyaṃ puruṣa etāv ubhāv antāv anusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथास्मिन्न् आकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते । एवम् एवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति । यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति

tad yathāsminn ākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate | evam evāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhavati | yatra supto na kaṃ cana kāmaṃ kāmayate na kaṃ cana svapnaṃ paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस् तावताणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तम् इव पतति । यद् एव जाग्रद् भयं पश्यति तद् अत्राविद्यया मन्यते । अथ यत्र देव इव राजेवाहम् एवेदं सर्वो ऽस्मीति मन्यते । सो ऽस्य परमो लोकः

tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnas tāvatāṇimnā tiṣṭhanti | śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ | atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartam iva patati | yad eva jāgrad bhayaṃ paśyati tad atrāvidyayā manyate | atha yatra deva iva rājevāham evedaṃ sarvo 'smīti manyate | so 'sya paramo lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वा अस्यैतद् अतिच्छन्दो ऽपहतपाप्माभयं रूपम् । तद् यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । एवम् एवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् । तद् वा अस्यैतद् आप्तकामम् आत्मकामम् अकामं रूपम् शोकान्तरम्

tad vā asyaitad aticchando 'pahatapāpmābhayaṃ rūpam | tad yathā priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | evam evāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | tad vā asyaitad āptakāmam ātmakāmam akāmaṃ rūpam śokāntaram

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः । अत्र स्तेनो ऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालो ऽचण्ड्यालः पौल्कसो ऽपौल्कसः श्रमणो ऽश्रमणस् तापसो ऽतापसः । अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन । तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान् हृदयस्य भवति

atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ | atra steno 'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍyālo 'caṇḍyālaḥ paulkaso 'paulkasaḥ śramaṇo 'śramaṇas tāpaso 'tāpasaḥ | ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena | tīrṇo hi tadā sarvāñ śokān hṛdayasya bhavati

यद् वै तन् न पश्यति पश्यन् वै तन् न पश्यति । न हि द्रष्टुर् दृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् पश्येत्

yad vai tan na paśyati paśyan vai tan na paśyati | na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvān | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat paśyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन् न जिघ्रति । न हि घ्रातुर् घ्रातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यज् जिघ्रेत्

yad vai tan na jighrati jighran vai tan na jighrati | na hi ghrātur ghrāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yaj jighret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न रसयति रसयन् वै तन् न रसयति । न हि रसयितू रसयतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् रसयेत्

yad vai tan na rasayati rasayan vai tan na rasayati | na hi rasayitū rasayater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad rasayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न वदति वदन् वै तन् न वदति । न हि वक्तुर् वक्तेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् वदेत्

yad vai tan na vadati vadan vai tan na vadati | na hi vaktur vakter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न शृणोति शृण्वन् वै तन् न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यच् छृणुयात्

yad vai tan na śṛṇoti śṛṇvan vai tan na śṛṇoti | na hi śrotuḥ śruter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yac chṛṇuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न मनुते मन्वानो वै तन् न मनुते । न हि मन्तुर् मतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यन् मन्वीत

yad vai tan na manute manvāno vai tan na manute | na hi mantur mater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yan manvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न स्पृशति स्पृशन् वै तन् न स्पृशति । न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् स्पृशेत्

yad vai tan na spṛśati spṛśan vai tan na spṛśati | na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat spṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वै तन् न विजानाति विजानन् वै तन् न विजानाति । न हि विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् विजानीयात्

yad vai tan na vijānāti vijānan vai tan na vijānāti | na hi vijñātur vijñāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vijānīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वा अन्यद् इव स्यात् तत्रान्यो ऽन्यत् पश्येद् अन्यो ऽन्यज् जिघ्रेद् अन्यो ऽन्यद् रसयेद् अन्यो ऽन्यद् वदेद् अन्यो ऽन्यच् छृणुयाद् अन्यो ऽन्यन् मन्वीतान्यो ऽन्यत् स्पृशेद् अन्यो ऽन्यद् विजानीयात्

yatra vā anyad iva syāt tatrānyo 'nyat paśyed anyo 'nyaj jighred anyo 'nyad rasayed anyo 'nyad vaded anyo 'nyac chṛṇuyād anyo 'nyan manvītānyo 'nyat spṛśed anyo 'nyad vijānīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति हैनम् अनुशशास याज्ञवल्क्यः । एषास्य परमा गतिः । एषास्य परमा संपत् । एषो ऽस्य परमो लोकः । एषो ऽस्य परम आनन्दः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति

salila eko draṣṭādvaito bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hainam anuśaśāsa yājñavalkyaḥ | eṣāsya paramā gatiḥ | eṣāsya paramā saṃpat | eṣo 'sya paramo lokaḥ | eṣo 'sya parama ānandaḥ | etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrām upajīvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्य् अन्येषाम् अधिपतिः सर्वैर् मानुष्यकैर् भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः । अथ ये शतं मनुष्याणाम् आनन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दः । अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः । अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानाम् आनन्दो ये कर्मणा देवत्वम् अभिसम्पद्यन्ते । अथ ये शतं कर्मदेवानाम् आनन्दाः स एक आजानदेवानाम् आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथ ये शतम् आजानदेवानाम् आनन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः । यश् च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतः । अथैष एव परम आनन्दः । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । इति होवाच याज्ञवल्क्यः । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति । अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार -- मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीद् इति

sa yo manūṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavaty anyeṣām adhipatiḥ sarvair mānuṣyakair bhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ | atha ye śataṃ manuṣyāṇām ānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandaḥ | atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ | atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānām ānando ye karmaṇā devatvam abhisampadyante | atha ye śataṃ karmadevānām ānandāḥ sa eka ājānadevānām ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śatam ājānadevānām ānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | athaiṣa eva parama ānandaḥ | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hovāca yājñavalkyaḥ | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti | atra ha yājñavalkyo bibhayāṃ cakāra -- medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīd iti

स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव

sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथानः सुसमाहितम् उत्सर्जं यायाद् एवम् एवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति । यत्रैतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति

tad yathānaḥ susamāhitam utsarjaṃ yāyād evam evāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्रायम् अणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति । तद् यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यते । एवम् एवायं पुरुष एभ्यो ऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव

sa yatrāyam aṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati | tad yathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate | evam evāyaṃ puruṣa ebhyo 'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati prāṇāyaiva

तद् यथा राजानम् आयन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽन्नैः पानैर् अवसथैः प्रतिकल्पन्ते ऽयम् आयात्य् अयम् आगच्छतीति । एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदम् आगच्छतीति

tad yathā rājānam āyantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'nnaiḥ pānair avasathaiḥ pratikalpante 'yam āyāty ayam āgacchatīti | evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdam āgacchatīti

तद् यथा राजानं प्रयियासन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽभिसमायन्ति । एवम् एवेमम् आत्मानम् अन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति । यत्रैतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति

tad yathā rājānaṃ prayiyāsantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'bhisamāyanti | evam evemam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisamāyanti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

स यत्रायम् आत्माबल्यं न्येत्य संमोहम् इव न्येति । अथैनम् एते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयम् एवान्ववक्रामति । स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । अथारूपज्ञो भवति

sa yatrāyam ātmābalyaṃ nyetya saṃmoham iva nyeti | athainam ete prāṇā abhisamāyanti | sa etās tejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayam evānvavakrāmati | sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate | athārūpajño bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभवति न पश्यतीत्य् आहुः । एकीभवति न जिघ्रतीत्य् आहुः । एकीभवति न रसयतीत्य् आहुः । एकीभवति न वदतीत्य् आहुः । एकीभवति न शृणोतीत्य् आहुः । एकीभवति न मनुत इत्य् आहुः । एकीभवति न स्पृशतीत्य् आहुः । एकीभवति न विजानातीत्य् आहुः । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति । चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । तम् उत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूत्क्रामति । प्राणम् अनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । सविज्ञनो भवति । संजानम् एवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च

ekībhavati na paśyatīty āhuḥ | ekībhavati na jighratīty āhuḥ | ekībhavati na rasayatīty āhuḥ | ekībhavati na vadatīty āhuḥ | ekībhavati na śṛṇotīty āhuḥ | ekībhavati na manuta ity āhuḥ | ekībhavati na spṛśatīty āhuḥ | ekībhavati na vijānātīty āhuḥ | tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate | tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati | cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ | tam utkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati | prāṇam anūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti | savijñano bhavati | saṃjānam evānvavakrāmati | taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति । एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति

tad yathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati | evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम्

tad yathā peśaskārī peśaso mātrām apādāyānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute | evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute | pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अयम् आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश् चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस् तेजोमयो ऽतेजोमयः काममयो ऽकाममयः क्रोधमयो ऽक्रोधमयो धर्ममयो ऽधर्ममयः सर्वमयः । तद् यद् एतद् इदंमयो ऽदोमय इति । यथाकारी यथाचारी तथा भवति । साधुकारी साधुर् भवति । पापकारी पापो भवति । पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन । अथो खल्व् आहुः । काममय एवायं पुरुष इति । स यथाकामो भवति तत्क्रतुर् भवति । यत्क्रतुर् भवति तत् कर्म कुरुते । यत् कर्म कुरुते तद् अभिसंपद्यते

sa vā ayam ātmā brahma vijñānamayo manomayo prāṇamayaś cakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayas tejomayo 'tejomayaḥ kāmamayo 'kāmamayaḥ krodhamayo 'krodhamayo dharmamayo 'dharmamayaḥ sarvamayaḥ | tad yad etad idaṃmayo 'domaya iti | yathākārī yathācārī tathā bhavati | sādhukārī sādhur bhavati | pāpakārī pāpo bhavati | puṇyaḥ puṇyena karmaṇā pāpaḥ pāpena | atho khalv āhuḥ | kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti | sa yathākāmo bhavati tatkratur bhavati | yatkratur bhavati tat karma kurute | yat karma kurute tad abhisaṃpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष श्लोको भवति -- तद् एव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तम् अस्य । प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम् । तस्माल् लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे । इति नु कामयमानः । अथाकामयमानो यो ऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति

tad eṣa śloko bhavati -- tad eva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktam asya | prāpyāntaṃ karmaṇas tasya yat kiñceha karoty ayam | tasmāl lokāt punar aity asmai lokāya karmaṇe | iti nu kāmayamānaḥ | athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti | brahmaiva san brahmāpyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष श्लोको भवति -- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति । तद् यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत । एवम् एवेदं शरीरं शेते । अथायम् अशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः

tad eṣa śloko bhavati -- yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ | atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnuta iti | tad yathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta | evam evedaṃ śarīraṃ śete | athāyam aśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एते श्लोका भवन्ति -- अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो ऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकम् इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः

tad ete ślokā bhavanti -- aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo 'nuvitto mayaiva | tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokam ita ūrdhvaṃ vimuktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिञ् शुक्लम् उत नीलम् आहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश् च

tasmiñ śuklam uta nīlam āhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca | eṣa panthā brahmaṇā hānuvittas tenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्याम् उपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyām upāsate | tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस् ते प्रेत्याभिगच्छत्य् अविद्वांसो ऽबुधा जनाः

anandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ | tāṃs te pretyābhigacchaty avidvāṃso 'budhā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं चेद् विजानीयाद् अयम् अस्मीति पुरुषः । किम् इच्छन् कस्य कामाय शरीरम् अनु संज्वरेत्

ātmānaṃ ced vijānīyād ayam asmīti puruṣaḥ | kim icchan kasya kāmāya śarīram anu saṃjvaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव

yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ | sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैव सन्तो ऽथ विद्मस् तद् वयं न चेद् अवेदिर् महती विनष्टिः । ये तद् विदुर् अमृतास् ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति

ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ | ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare duḥkham evāpiyanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदैतम् अनुपश्यत्य् अत्मानं देवम् अङ्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते

yadaitam anupaśyaty atmānaṃ devam aṅjasā | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् अर्वाक् संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते । तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् होपासते ऽमृतम्

yasmād arvāk saṃvatsaro 'hobhiḥ parivartate | tad devā jyotiṣāṃ jyotir āyur hopāsate 'mṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः । तम् एव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतो ऽमृतम्

yasmin pañca pañcajanā ākāśaś ca pratiṣṭhitaḥ | tam eva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto 'mṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर् ब्रह्म पुराणम् अग्र्यम्

prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram manaso ye mano viduḥ | te nicikyur brahma purāṇam agryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन । मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति

manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃ cana | mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान् ध्रुवः

ekadhaivānudraṣṭavyam etad apramayaṃ dhruvam | virajaḥ para ākāśād aja ātmā mahān dhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद् बहूञ् छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तद् इति

tam eva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ | nānudhyāyād bahūñ chabdān vāco viglāpanaṃ hi tad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष महान् अज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु । य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् छेते । सर्वस्य वशी । सर्वस्येशानः । सर्वस्याधिपतिः । स न साधुना कर्मणा भूयान् । नो एवासाधुना कनीयान् । एष सर्वेश्वरः । एष भूताधिपतिः । एष भूतपालः । एष सेतुर् विधरण एषां लोकानाम् असंभेदाय । तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन । एतम् एव विदित्वा मुनिर् भवति । एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति

sa vā eṣa mahān aja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu | ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñ chete | sarvasya vaśī | sarvasyeśānaḥ | sarvasyādhipatiḥ | sa na sādhunā karmaṇā bhūyān | no evāsādhunā kanīyān | eṣa sarveśvaraḥ | eṣa bhūtādhipatiḥ | eṣa bhūtapālaḥ | eṣa setur vidharaṇa eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya | tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena | etam eva viditvā munir bhavati | etam eva pravrājino lokam icchantaḥ pravrajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतद् ऋचाभ्युक्तम् -- एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । तस्माद् एवंविच् छान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्यति । सर्वम् आत्मानं पश्यति । नैनं पाप्मा तरति । सर्वं पाप्मानं तरति । नैनं पाप्मा तपति । सर्वं पाप्मानं तपति । विपापो विरजो ऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । एनं प्रापितो ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । सो ऽहं भगवते विदेहान् ददामि माम् चापि सह दास्यायेति

tad etad ṛcābhyuktam -- eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān | tasyaiva syāt padavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti | tasmād evaṃvic chānto dānta uparatas titikṣuḥ samāhito bhūtvātmany evātmānaṃ paśyati | sarvam ātmānaṃ paśyati | nainaṃ pāpmā tarati | sarvaṃ pāpmānaṃ tarati | nainaṃ pāpmā tapati | sarvaṃ pāpmānaṃ tapati | vipāpo virajo 'vicikitso brāhmaṇo bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | enaṃ prāpito 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ | so 'haṃ bhagavate videhān dadāmi mām cāpi saha dāsyāyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष महान् अज आत्मान्नादो वसुदानः । विन्दते वसु य एवं वेद

sa vā eṣa mahān aja ātmānnādo vasudānaḥ | vindate vasu ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष महान् अज आत्माजरो ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्म । अभयं वै ब्रह्म । अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद

sa vā eṣa mahān aja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma | abhayaṃ vai brahma | abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर् मैत्रेयी च कात्यायनी च । तयोर् ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव । स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी । अथ ह याज्ञवल्क्यो ऽन्यद् वृत्तम् उपाकरिष्यन्

atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvatur maitreyī ca kātyāyanī ca | tayor ha maitreyī brahmavādinī babhūva | strīprajñaiva tarhi kātyāyanī | atha ha yājñavalkyo 'nyad vṛttam upākariṣyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः । प्रव्रजिष्यन् वा अरे ऽहम् अस्मात् स्थानाद् अस्मि । हन्त ते ऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति

maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ | pravrajiṣyan vā are 'ham asmāt sthānād asmi | hanta te 'nayā katyāyanyāntaṃ karavāṇīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा होवाच मैत्रेयी -- यन् नु म इयम् भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् स्यां न्व् अहं तेनामृताहो३ नेति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । यथैवोपकरणवतां जीवितम् । तथैव ते जीवितं स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति

sā hovāca maitreyī -- yan nu ma iyam bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syāt syāṃ nv ahaṃ tenāmṛtāho3 neti | neti hovāca yājñavalkyaḥ | yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitam | tathaiva te jīvitaṃ syāt | amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा होवाच मैत्रेयी -- येनाहं नामृता स्याम् किम् अहं तेन कुर्याम् । यद् एव भगवान् वेद तद् एव मे ब्रूहीति

sā hovāca maitreyī -- yenāhaṃ nāmṛtā syām kim ahaṃ tena kuryām | yad eva bhagavān veda tad eva me brūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स होवाच याज्ञवल्क्यः -- प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियम् अवृधत् । हन्त तर्हि । भवत्य् एतद् व्याख्यास्यामि ते । व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति

sa hovāca yājñavalkyaḥ -- priyā vai khalu no bhavatī satī priyam avṛdhat | hanta tarhi | bhavaty etad vyākhyāsyāmi te | vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स होवाच । न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस् तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्य् आत्मनस् तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय पशवः प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम्

sa hovāca | na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavaty ātmanas tu kāmāya patiḥ priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavaty ātmanas tu kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati | na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavati | na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya brahma priyaṃ bhavati | na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya vedāḥ priyā bhavanti | na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanty ātmanas tu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi | ātmani khalv are dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म तं परादाद् यो ऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद । क्षत्रं तं परादाद् यो ऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद । लोकास् तं परादुर् यो ऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद । देवास् तं परादुर् यो ऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । वेदास् तं परादुर् यो ऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद । भूतानि तं परादुर् यो ऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादाद् यो ऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद । इदं ब्रह्मेदं क्षत्रम् इमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यद् अयम् आत्मा

brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano vedān veda | kṣatraṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda | lokās taṃ parādur yo 'nyatrātmano lokān veda | devās taṃ parādur yo 'nyatrātmano devān veda | vedās taṃ parādur yo 'nyatrātmano vedān veda | bhūtāni taṃ parādur yo 'nyatrātmano bhūtāni veda | sarvaṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda | idaṃ brahmedaṃ kṣatram ime lokā ime devā ime vedā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yad ayam ātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथा दुन्दुभेर् हन्यमानस्य न बाह्याञ् छब्दाञ् छक्नुयाद् ग्रहणाय । दुन्दुभेस् तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः

sa yathā dundubher hanyamānasya na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | dundubhes tu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ् छब्दाञ् छक्नुयाद् ग्रहणाय । शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ् छब्दाञ् छक्नुयाद् ग्रहणाय । वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo grhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथार्द्रैधाग्नेर् अभ्याहितस्य पृथग् धूमा विनिश्चरन्त्य् एवं वा अरे ऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्य् अनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतम् आशितं पायितम् अयं च लोकः परश् च लोकः सर्वाणि च भूतानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि

sa yathārdraidhāgner abhyāhitasya pṛthag dhūmā viniścaranty evaṃ vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānanīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni | asyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथा सर्वासाम् अपां समुद्र एकायनम् । एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वग् एकायनम् । एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् । एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुर् एकायनम् । एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रम् एकायनम् । एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् । एवं सर्वासां विद्यानां हृदयम् एकायनम् । एवं सर्वेषां कर्मणां हस्ताव् एकायनम् । एवं सर्वेषाम् आनन्दानाम् उपस्थ एकायनम् । एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुर् एकायनम् । एवं सर्वेषाम् अध्वनां पादाव् एकायनम् । एवं सर्वेषां वेदानां वाग् एकायनम्

sa yathā sarvāsām apāṃ samudra ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvag ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam | evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣur ekāyanam | evaṃ sarveṣaṃ śabdānāṃ śrotram ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam | evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayam ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāv ekāyanam | evaṃ sarveṣām ānandānām upastha ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyur ekāyanam | evaṃ sarveṣām adhvanāṃ pādāv ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāg ekāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यथा सैन्धवघनो ऽनन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव । एवं वा अरे ऽयम् आत्मानन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनयति । न प्रेत्य संज्ञास्तीत्य् अरे ब्रवीमि । इति होवाच याज्ञवल्क्यः

sa yathā saindhavaghano 'nantaro 'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana eva | evaṃ vā are 'yam ātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva | etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinayati | na pretya saṃjñāstīty are bravīmi | iti hovāca yājñavalkyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा होवाच मैत्रेयी -- अत्रैव मा भगवान् मोहान्तम् आपीपदत् । न वा अहम् इमं विजानामीति । स होवाच -- न वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीमि । अविनाशी वा अरे ऽयम् आत्मानुच्छित्तिधर्मा

sā hovāca maitreyī -- atraiva mā bhagavān mohāntam āpīpadat | na vā aham imaṃ vijānāmīti | sa hovāca -- na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmi | avināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति, तद् इतर इतरं जिघ्रति, तद् इतर इतरं रसयते, तद् इतर इतरम् अभिवदति, तद् इतर इतरं शृणोति, तद् इतर इतरं मनुते। तद् इतर इतरं स्पृशति, तद् इतर इतरं विजानाति । यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं रसयेत् तत् केन कम् अभिवदेत् तत् केन कं शृणुयात् तत् केन कं मन्वीत तत् केन कं स्पृशेत् तत् केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । स एष नेति नेत्य् आत्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यते । असङ्गो न हि सज्यते । असितो न व्यथते न रिष्यति । विज्ञातारम् अरे केन विजानीयाद् इत्य् उक्तानुशासनासि मैत्रेयि । एतावद् अरे खल्व् अमृतत्वम् इति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार

yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati, tad itara itaraṃ jighrati, tad itara itaraṃ rasayate, tad itara itaram abhivadati, tad itara itaraṃ śṛṇoti, tad itara itaraṃ manute. tad itara itaraṃ spṛśati, tad itara itaraṃ vijānāti | yatra tv asya sarvam ātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet tat kena kaṃ jighret tat kena kaṃ rasayet tat kena kam abhivadet tat kena kaṃ śṛṇuyāt tat kena kaṃ manvīta tat kena kaṃ spṛśet tat kena kaṃ vijānīyāt | yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt | sa eṣa neti nety ātmā | agṛhyo na hi gṛhyate | aśīryo na hi śīryate | asaṅgo na hi sajyate | asito na vyathate na riṣyati | vijñātāram are kena vijānīyād ity uktānuśāsanāsi maitreyi | etāvad are khalv amṛtatvam iti hoktvā yājñavalkyo vijahāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वंशः । पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः पौतिमाष्यात् । पौतिमाष्यो गौपवनात् । गौपवनः कौशिकात् । कौशिकः कौण्डिन्यात् । कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कौशिकाच् च गौतमाच् च । गौतमः

atha vaṃśaḥ | pautimāṣyo gaupavanāt | gaupavanaḥ pautimāṣyāt | pautimāṣyo gaupavanāt | gaupavanaḥ kauśikāt | kauśikaḥ kauṇḍinyāt | kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt | śāṇḍilyaḥ kauśikāc ca gautamāc ca | gautamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निवेश्यात् । अग्निवेश्यो गार्ग्यात् । गार्ग्यो गार्ग्यात् । गार्ग्यो गौतमात् । गौतमः सैतवात् । सैतवः पाराशर्यायणात् । पाराशर्यायणो गार्ग्यायणात् । गार्ग्यायण उद्दालकायनात् । उद्दालकायनो जाबालायनात् । जाबालायनो माध्यन्दिनायनात् । माध्यन्दिनायनः सौकरायणात् । सौकरायणः काषायणात् । काषायणः सायकायनात् । साकायनः कौशिकायनेः कौशिकायनिः

agniveśyāt | agniveśyo gārgyāt | gārgyo gārgyāt | gārgyo gautamāt | gautamaḥ saitavāt | saitavaḥ pārāśaryāyaṇāt | pārāśaryāyaṇo gārgyāyaṇāt | gārgyāyaṇa uddālakāyanāt | uddālakāyano jābālāyanāt | jābālāyano mādhyandināyanāt | mādhyandināyanaḥ saukarāyaṇāt | saukarāyaṇaḥ kāṣāyaṇāt | kāṣāyaṇaḥ sāyakāyanāt | sākāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतकौशिकात् । घृतकौशिकः पाराशर्यात् । पाराशर्यः पाराशर्यात् । पाराशर्यो जातुकर्ण्यात् । जातुकर्ण्य आसुरायणाच् च यस्काच् च । आसुरायणस् त्रैवणेः । त्रैवणिर् औपजन्धनेः । औपजन्धनिर् आसुरेः । आसुरिर् भारद्वाजात् । भारद्वाज आत्रेयात् । आत्रेयो माण्टेः । माण्टिर् गौतमात् । गौतमो गौतमात् । गौतमो वात्स्यात् । वात्स्यः शाण्डिल्यात् । शाण्डिल्यः कैशोर्यात् काप्यात् । कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् । कुमारहरितो गालवात् । गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् । विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् । वत्सनपाद् बाभ्रवः पथः सौभरात् । पन्थाः सौभरो ऽयास्याद् अङ्गिरसात् । अयास्य आङ्गिरस आभुतेस् त्वाष्ट्रात् । आभुतिस् त्वाष्ट्रो विश्वरूपात् त्वाष्ट्रात् । विश्वरूपस् त्वाष्ट्रो ऽश्विभ्याम् । अश्विनौ दधिच आथर्वणात् । दध्यङ्ङ् आथर्वणो ऽथर्वणो दैवात् । अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् । मृत्युः प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात् । प्राध्वंसनः एकर्षेः । एकर्षिर् विप्रजित्तेः । विप्रजित्तिर् व्यष्टेर् । व्यष्टिः सनारोः । सनारुः सनातनात् । सनातनः सनगात् । सनगः परमेष्टिणः । परमेष्टी ब्रह्मणः । ब्रह्म स्वयम्भु । ब्रह्मणे नमः

ghṛtakauśikāt | ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāt | pārāśaryaḥ pārāśaryāt | pārāśaryo jātukarṇyāt | jātukarṇya āsurāyaṇāc ca yaskāc ca | āsurāyaṇas traivaṇeḥ | traivaṇir aupajandhaneḥ | aupajandhanir āsureḥ | āsurir bhāradvājāt | bhāradvāja ātreyāt | ātreyo māṇṭeḥ | māṇṭir gautamāt | gautamo gautamāt | gautamo vātsyāt | vātsyaḥ śāṇḍilyāt | śāṇḍilyaḥ kaiśoryāt kāpyāt | kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumāraharitāt | kumāraharito gālavāt | gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt | vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt | vatsanapād bābhravaḥ pathaḥ saubharāt | panthāḥ saubharo 'yāsyād aṅgirasāt | ayāsya āṅgirasa ābhutes tvāṣṭrāt | ābhutis tvāṣṭro viśvarūpāt tvāṣṭrāt | viśvarūpas tvāṣṭro 'śvibhyām | aśvinau dadhica ātharvaṇāt | dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'tharvaṇo daivāt | atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt | mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ prādhvaṃsanāt | prādhvaṃsanaḥ ekarṣeḥ | ekarṣir viprajitteḥ | viprajittir vyaṣṭer | vyaṣṭiḥ sanāroḥ | sanāruḥ sanātanāt | sanātanaḥ sanagāt | sanagaḥ parameṣṭiṇaḥ | parameṣṭī brahmaṇaḥ | brahma svayambhu | brahmaṇe namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.