Library·Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (Kāṇva)·6·6.4
एषां वै भूतानां पृथिवी रसः । पृथिव्या आपः । अपाम् ओषधयः । ओषधीनां पुष्पाणि । पुष्पाणां फलानि । फलानां पुरुषः । पुरुषस्य रेतः
eṣāṃ vai bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ | pṛthivyā āpaḥ | apām oṣadhayaḥ | oṣadhīnāṃ puṣpāṇi | puṣpāṇāṃ phalāni | phalānāṃ puruṣaḥ | puruṣasya retaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ह प्रजापतिर् ईक्षां चक्रे -- हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियं ससृजे । तां सृष्ट्वाध उपास्त । तस्मात् स्त्रियम् अध उपासीत । स एतं प्राञ्चं ग्रावाणम् आत्मन एव समुदपारयत् । तेनैनाम् अभ्यसृजत
sa ha prajāpatir īkṣāṃ cakre -- hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyaṃ sasṛje | tāṃ sṛṣṭvādha upāsta | tasmāt striyam adha upāsīta | sa etaṃ prāñcaṃ grāvāṇam ātmana eva samudapārayat | tenainām abhyasṛjata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या वेदिर् उपस्थः । लोमानि बर्हिश् । चर्माधिषवणे । समिद्धो मध्यतस् तौ मुष्कौ । स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमनस्य लोको भवति तावान् अस्य लोको भवति । य एवं विद्वान् अधोपहासं चरत्य् आसां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते । अथ य इदम् अविद्वान् अधोपहासं चरत्य् आस्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते
tasyā vedir upasthaḥ | lomāni barhiś | carmādhiṣavaṇe | samiddho madhyatas tau muṣkau | sa yāvān ha vai vājapeyena yajamanasya loko bhavati tāvān asya loko bhavati | ya evaṃ vidvān adhopahāsaṃ caraty āsāṃ strīṇāṃ sukṛtaṃ vṛṅkte | atha ya idam avidvān adhopahāsaṃ caraty āsya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् उद्दालक आरुनिर् आह । एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् नाको मौद्गल्य आह । एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् कुमारहारित आह -- बहवो मर्या ब्राह्मनायना निरिन्द्रिया विसुकृतो ऽस्माल् लोकात् प्रयन्ति य इदम् अविद्वांसो ऽधोपहासं चरन्तीति । बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति
etad dha sma vai tad vidvān uddālaka ārunir āha | etad dha sma vai tad vidvān nāko maudgalya āha | etad dha sma vai tad vidvān kumārahārita āha -- bahavo maryā brāhmanāyanā nirindriyā visukṛto 'smāl lokāt prayanti ya idam avidvāṃso 'dhopahāsaṃ carantīti | bahu vā idaṃ suptasya vā jāgrato vā retaḥ skandati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अभिमृशेद् अनु वा मन्त्रयेत -- यन् मे ऽद्य रेतः पृथिवीम् अस्कान्त्सीद् यद् ओषधीर् अप्य् असरद् यद् अपः । इदम् अहं तद् रेत आददे । पुनर् माम् ऐतु इन्द्रियं पुनस् तेजः पुनर् भगः । पुनर् अग्निर् धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्ताम् । इत्य् अनामिकाङ्गुष्ठाभ्याम् आदायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात्
tad abhimṛśed anu vā mantrayeta -- yan me 'dya retaḥ pṛthivīm askāntsīd yad oṣadhīr apy asarad yad apaḥ | idam ahaṃ tad reta ādade | punar mām aitu indriyaṃ punas tejaḥ punar bhagaḥ | punar agnir dhiṣṇyā yathāsthānaṃ kalpantām | ity anāmikāṅguṣṭhābhyām ādāyāntareṇa stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यद्य् उदक आत्मानं पश्येत् तद् अभिमन्त्रयेत -- मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुकृतम् इति । श्रीर् ह वा एषा स्त्रीणां यन् मलोद्वासाः । तस्मान् मलोद्वाससं यशस्विनीम् अभिक्रम्योपमन्त्रयेत
atha yady udaka ātmānaṃ paśyet tad abhimantrayeta -- mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇaṃ sukṛtam iti | śrīr ha vā eṣā strīṇāṃ yan malodvāsāḥ | tasmān malodvāsasaṃ yaśasvinīm abhikramyopamantrayeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चेद् अस्मै न दद्यात् कामम् एनाम् अवक्रिणीयात् । सा चेद् अस्मै नैव दद्यात् कामम् एनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेत् । इन्द्रियेन ते यशसा यश आदद इति । अयशा एव भवति
sā ced asmai na dadyāt kāmam enām avakriṇīyāt | sā ced asmai naiva dadyāt kāmam enāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmet | indriyena te yaśasā yaśa ādada iti | ayaśā eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चेद् अस्मै दद्याद् इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति । यशस्विनाव् एव भवतः
sā ced asmai dadyād indriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti | yaśasvināv eva bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स याम् इच्छेत् -- कामयेत मेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायोपस्थम् अस्या अभिमृश्य जपेत् -- अङ्गाद् अङ्गात् संभवसि हृदयाद् अधिजायसे । स त्वम् अङ्गकषायो ऽसि दिग्धविद्धाम् इव मादयेमाम् अमूं मयीति
sa yām icchet -- kāmayeta meti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopastham asyā abhimṛśya japet -- aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād adhijāyase | sa tvam aṅgakaṣāyo 'si digdhaviddhām iva mādayemām amūṃ mayīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ याम् इच्छेन् न गर्भं दधीतेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायाभिप्राण्यापान्यात् । इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इति । अरेता एव भवति
atha yām icchen na garbhaṃ dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyābhiprāṇyāpānyāt | indriyeṇa te retasā reta ādada iti | aretā eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ याम् इच्छेद् दधीतेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायापान्याभिप्राण्यात् । इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति । गर्भिण्य् एव भवति
atha yām icched dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyāpānyābhiprāṇyāt | indriyeṇa te retasā reta ādadhāmīti | garbhiṇy eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यस्य जायायै जारः स्यात् तं चेद् द्विष्याद् आमपात्रे ऽग्निम् उपसमाधाय प्रतिलोमं शरबर्हिः स्तीर्त्वा तस्मिन्न् एताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयात् । मम समिद्धे ऽहौषीः । प्राणापानौ त आददे ऽसाव् इति । मम समिद्धे ऽहौषीः । पुत्रपशूंस् त आददे ऽसाव् इति । मम समिद्धे ऽहौषीः । इष्टासुकृते त आददे ऽसाव् इति । मम समिद्धे ऽहौषीः । अशापराकाशौ त आददे ऽसाव् इति । स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतो ऽस्माल् लोकाद् प्रैति यम् एवंविद् ब्राह्मणः शपति । तस्माद् एवंवित्श्रोत्रियस्य दारेण नोपहासम् इच्छेत् । उत ह्य् एवंवित् परो भवति
atha yasya jāyāyai jāraḥ syāt taṃ ced dviṣyād āmapātre 'gnim upasamādhāya pratilomaṃ śarabarhiḥ stīrtvā tasminn etāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣāktā juhuyāt | mama samiddhe 'hauṣīḥ | prāṇāpānau ta ādade 'sāv iti | mama samiddhe 'hauṣīḥ | putrapaśūṃs ta ādade 'sāv iti | mama samiddhe 'hauṣīḥ | iṣṭāsukṛte ta ādade 'sāv iti | mama samiddhe 'hauṣīḥ | aśāparākāśau ta ādade 'sāv iti | sa vā eṣa nirindriyo visukṛto 'smāl lokād praiti yam evaṃvid brāhmaṇaḥ śapati | tasmād evaṃvitśrotriyasya dāreṇa nopahāsam icchet | uta hy evaṃvit paro bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यस्य जायाम् आर्तवं विन्देत् त्र्यहं कंसे न पिबेत् । अहतवासाः । नैनां वृषलो न वृषल्य् अपहन्यात् । त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीन् अवघातयेत्
atha yasya jāyām ārtavaṃ vindet tryahaṃ kaṃse na pibet | ahatavāsāḥ | naināṃ vṛṣalo na vṛṣaly apahanyāt | trirātrānta āplutya vrīhīn avaghātayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इच्छेत् -- पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदम् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै
sa ya icchet -- putro me śuklo jāyeta vedam anubruvīta sarvam āyur iyād iti kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām | īśvarau janayitavai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य इच्छेत् -- पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदाव् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै
atha ya icchet -- putro me kapilaḥ piṅgalo jāyeta dvau vedāv anubruvīta sarvam āyur iyād iti dadhyodanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām | īśvarau janayitavai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य इच्छेत् -- पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदान् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै
atha ya icchet -- putro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīn vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti udaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām | īśvarau janayitavai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य इच्छेद् -- दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै
atha ya icched -- duhitā me paṇḍitā jāyeta sarvam āyur iyād iti tilaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām | īśvarau janayitavai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य इच्छेत् -- पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान् वेदान् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवाइ । औक्षेण वार्षभेण वा
atha ya icchet -- putro me paṇḍito vigītaḥ samitiṃgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā jāyeta sarvān vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti māṃsaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām | īśvarau janayitavāi | aukṣeṇa vārṣabheṇa vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाभिप्रातर् एव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्य् अग्नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति । हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति । प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति । प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिर् अभ्युक्षति -- उत्तिष्ठातो विश्वावसो ऽन्याम् इच्छ प्रपूर्व्याम् । सं जायां पत्या सहेति
athābhiprātar eva sthālīpākāvṛtājyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ juhoty agnaye svāhānumataye svāhā devāya savitre satyaprasavāya svāheti | hutvoddhṛtya prāśnāti | prāśyetarasyāḥ prayacchati | prakṣālya pāṇī udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trir abhyukṣati -- uttiṣṭhāto viśvāvaso 'nyām iccha prapūrvyām | saṃ jāyāṃ patyā saheti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनाम् अभिपद्यते -- अमो ऽहम् अस्मि सा त्वम् । सा त्वम् अस्य् अमो ऽहम् । सामाहम् अस्मि ऋक् त्वम् । द्यौर् अहम् पृथिवी त्वम् । ताव् एहि संरभावहै सह रेतो दधावहै । पुंसे पुत्राय वित्तय इति
athainām abhipadyate -- amo 'ham asmi sā tvam | sā tvam asy amo 'ham | sāmāham asmi ṛk tvam | dyaur aham pṛthivī tvam | tāv ehi saṃrabhāvahai saha reto dadhāvahai | puṃse putrāya vittaya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्या ऊरू विहापयति -- विजिहीथां द्यावापृथिवी इति । तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय त्रिर् एनाम् अनुलोमाम् अनुमार्ष्टि -- विष्णुर् योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आ सिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते । गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके । गर्भं ते अश्विनौ देवाव् आधत्तां पुष्करस्रजौ
athāsyā ūrū vihāpayati -- vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti | tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāya trir enām anulomām anumārṣṭi -- viṣṇur yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu | ā siñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu te | garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke | garbhaṃ te aśvinau devāv ādhattāṃ puṣkarasrajau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थताम् अश्विनौ । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौर् ऐन्द्रेण गर्भिणी । वायुर् दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि ते ऽसाव् इति
hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatām aśvinau | taṃ te garbhaṃ havāmahe daśame māsi sūtaye | yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaur aindreṇa garbhiṇī | vāyur diśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te 'sāv iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोष्यन्तीम् अद्भिर् अभ्युक्षति -- यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः । तम् इन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरां सहेति
soṣyantīm adbhir abhyukṣati -- yathā vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati sarvataḥ | evā te garbha ejatu sahāvaitu jarāyuṇā | indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ sapariśrayaḥ | tam indra nirjahi garbheṇa sāvarāṃ saheti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाते ऽग्निम् उपसमाधायाङ्क आधाय कंसे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोति -- अस्मिन्सहस्रं पुष्यासम् एधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्द्यां मा छैत्सीत् प्रजया च पशुभिश् च स्वाहा । मयि प्राणांस् त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा । यत् कर्मणात्यरीरिचम् यद् वा न्यूनम् इहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति
jāte 'gnim upasamādhāyāṅka ādhāya kaṃse pṛṣadājyaṃ saṃnīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhoti -- asminsahasraṃ puṣyāsam edhamānaḥ sve gṛhe | asyopasandyāṃ mā chaitsīt prajayā ca paśubhiś ca svāhā | mayi prāṇāṃs tvayi manasā juhomi svāhā | yat karmaṇātyarīricam yad vā nyūnam ihākaram | agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu naḥ svāheti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य दक्षिणं कर्णम् अभिनिधाय वाग् वाग् इति त्रिः । अथ दधि मधु घृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति । भूस् ते दधामि भुवस् ते दधामि स्वस् ते दधामि भूर् भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति
athāsya dakṣiṇaṃ karṇam abhinidhāya vāg vāg iti triḥ | atha dadhi madhu ghṛtaṃ saṃnīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati | bhūs te dadhāmi bhuvas te dadhāmi svas te dadhāmi bhūr bhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य नाम करोति वेदो ऽसीति । तद् अस्यैतद् गुह्यम् एव नाम भवति
athāsya nāma karoti vedo 'sīti | tad asyaitad guhyam eva nāma bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति -- यस् ते स्तनः शशयो यो मयोभूर् यो रत्नधा वसुविद् यः सुदत्रः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तम् इह धातवे कर् इति
athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati -- yas te stanaḥ śaśayo yo mayobhūr yo ratnadhā vasuvid yaḥ sudatraḥ | yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tam iha dhātave kar iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य मातरम् अभिमन्त्रयते -- इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरम् अजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतो ऽकरद् इति । तं वा एतम् आहुः -- अतिपिता बताभूः । अतिपितामहो बताभूः । परमां बत काष्ठां प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन । य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति
athāsya mātaram abhimantrayate -- ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīram ajījanat | sā tvaṃ vīravatī bhava yāsmān vīravato 'karad iti | taṃ vā etam āhuḥ -- atipitā batābhūḥ | atipitāmaho batābhūḥ | paramāṃ bata kāṣṭhāṃ prāpa śriyā yaśasā brahmavarcasena | ya evaṃvido brāhmaṇasya putro jāyata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.