Bhartrhari: Vakyapadiya 1

अनादिनिधनम् ब्रह्म शब्दतत्त्वं यद् अक्षरम् । विवर्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः

anādinidhanam brahma śabdatattvaṃ yad akṣaram / vivartate 'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् एव यद् आम्नातं भिन्नशक्तिव्यपाश्रयात् । अपृथक्त्वे ऽपि शक्तिभ्यः पृथक्त्वेनेव वर्तते

ekam eva yad āmnātaṃ bhinnaśaktivyapāśrayāt / apṛthaktve 'pi śaktibhyaḥ pṛthaktveneva vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्याहितकलां यस्य कालशक्तिम् उपाश्रिताः । जन्मादयो विकाराः षड् भावभेदस्य योनयः

adhyāhitakalāṃ yasya kālaśaktim upāśritāḥ / janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य सर्वबीजस्य यस्य चेयम् अनेकधा । भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः

ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā / bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्त्युपायो ऽनुकारश् च तस्य वेदो महर्षिभिः । एको ऽप्य् अनेकवर्त्मेव समाम्नातः पृथक् पृथक्

prāptyupāyo 'nukāraś ca tasya vedo maharṣibhiḥ / eko 'py anekavartmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदानां बहुमार्गत्वं कर्मण्य् एकत्र चाण्गता । शब्दानां यतशक्तित्वं तस्य शाखासु दृष्यते

bhedānāṃ bahumārgatvaṃ karmaṇy ekatra cāṇgatā / śabdānāṃ yataśaktitvaṃ tasya śākhāsu dṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतयो बहुरूपास् च दृष्टादृष्टप्रयोजनाः । तम् एवाश्रित्य लिङ्गेभ्यो वेदविद्भिः प्रकल्पिताः

smṛtayo bahurūpās ca dṛṣṭādṛṣṭaprayojanāḥ / tam evāśritya liṅgebhyo vedavidbhiḥ prakalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यार्थवादरूपाणि निश्रिताः स्वविकल्पजाः । एकत्विनां द्वैतिनां च प्रवादा बहुधागता

tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ / ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्या विसुद्धिस् तत्रोक्ता विद्यैवेकपदागमा । युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिना

satyā visuddhis tatroktā vidyaivekapadāgamā / yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधातुस् तस्य लोकानाम् अङ्गोपाङ्गनिबन्धनाः । विद्याभेदाः प्रतायन्ते ज्नानसंस्कारहेतवः

vidhātus tasya lokānām aṅgopāṅganibandhanāḥ / vidyābhedāḥ pratāyante jnānasaṃskārahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसन्नं ब्रह्मणस् तस्य तपसाम् उत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसाम् अङ्गम् आहुर् व्याकरणं बुधाः

āsannaṃ brahmaṇas tasya tapasām uttamaṃ tapaḥ / prathamaṃ chandasām aṅgam āhur vyākaraṇaṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तरूपविभागाया यो वाचः परमो रसः । यत् तत् पुण्यतमं ज्योतिस् तस्य मार्गो ऽयम् आन्जसस्ः

prāptarūpavibhāgāyā yo vācaḥ paramo rasaḥ / yat tat puṇyatamaṃ jyotis tasya mārgo 'yam ānjasasḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् । तत्त्वावबोद्जः शब्दानं नास्ति व्याकरणाद् ऋते

arthapravṛttitattvānāṃ śabdā eva nibandhanam / tattvāvabodjaḥ śabdānaṃ nāsti vyākaraṇād ṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् द्वारम् अपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानाम् अधिविद्यं प्रकासते

tad dvāram apavargasya vāṅmalānāṃ cikitsitam / pavitraṃ sarvavidyānām adhividyaṃ prakāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथार्थजातयः सर्वाः सबाकृतिनिबन्धनाः । तथैव लोके विद्यानाम् एसा विद्या परायनम्

yathārthajātayaḥ sarvāḥ sabākṛtinibandhanāḥ / tathaiva loke vidyānām esā vidyā parāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् आद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इयं सा मोक्षमाणानाम् अजिह्मा राजपद्धतिः

idam ādyaṃ padasthānaṃ siddhisopānaparvaṇām / iyaṃ sā mokṣamāṇānām ajihmā rājapaddhatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रातीतविपर्यासः केवलाम् अनुपस्यति । छन्दस्यस् छन्दसां योनिम् आत्मा छन्दोमयीं तनुम्

atrātītaviparyāsaḥ kevalām anupasyati / chandasyas chandasāṃ yonim ātmā chandomayīṃ tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यस्थमितभेदाया यद् वाचो रूपम् उत्तमम् । यद् अस्मिन्न् एव तमसि ज्योतिः सुद्धं विवर्तते

pratyasthamitabhedāyā yad vāco rūpam uttamam / yad asminn eva tamasi jyotiḥ suddhaṃ vivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैकृतं समति क्रान्ता मूर्तिव्यापारदर्शनम् । व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यम् उपासते

vaikṛtaṃ samati krāntā mūrtivyāpāradarśanam / vyatītyālokatamasī prakāśaṃ yam upāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वाचो निमेत्तानि चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः । शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत्

yatra vāco nimettāni cihnānīvākṣarasmṛteḥ / śabdapūrveṇa yogena bhāsante pratibimbavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथर्वणाम् अङ्गिरसां सांनाम् ऋग्यजुषस्य च । यस्मिन्न् उच्चावचा वर्णाः पृथक्स्थितपरिग्रहाः

atharvaṇām aṅgirasāṃ sāṃnām ṛgyajuṣasya ca / yasminn uccāvacā varṇāḥ pṛthaksthitaparigrahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एकं प्रक्रियाभेदैर् बहुधा प्रविभज्यते । तद् व्याकरणं आगम्य परं ब्रह्माधिगम्यते

yad ekaṃ prakriyābhedair bahudhā pravibhajyate / tad vyākaraṇaṃ āgamya paraṃ brahmādhigamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्याः शब्दार्थसंबन्धास् तत्राम्नाता महर्षिभिः । सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः

nityāḥ śabdārthasaṃbandhās tatrāmnātā maharṣibhiḥ / sūtrāṇāṃ sānutantrāṇāṃ bhāṣyāṇāṃ ca praṇetṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपोद्धारपदार्थाः ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश् च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः

apoddhārapadārthāḥ ye ye cārthāḥ sthitalakṣaṇāḥ / anvākhyeyāś ca ye śabdā ye cāpi pratipādakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे ये प्रत्यये चाङ्गं संबन्धाः साध्वसाधुषु

kāryakāraṇabhāvena yogyabhāvena ca sthitāḥ / dharme ye pratyaye cāṅgaṃ saṃbandhāḥ sādhvasādhuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते लिङ्गैश् च स्वशब्दैश् च शास्त्रे ऽस्मिन्न् उपवर्णिताः । स्मृत्यर्थम् अनुगम्यन्ते के चिद् एव यथागमम्

te liṅgaiś ca svaśabdaiś ca śāstre 'sminn upavarṇitāḥ / smṛtyartham anugamyante ke cid eva yathāgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास् त्व् असाधवः

śiṣṭebhya āgamāt siddhāḥ sādhavo dharmasādhanam / arthapratyāyanābhede viparītās tv asādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यत्वे कृतकत्वे वा तेषाम् आदिर् न विद्यते । प्राणिनाम् इव सा चैषा व्यवस्थानित्यतोच्यते

nityatve kṛtakatve vā teṣām ādir na vidyate / prāṇinām iva sā caiṣā vyavasthānityatocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानर्थिकाम् इमां कश् चिद् व्यवस्थां कर्तुम् अर्हति । तस्मान् निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः

nānarthikām imāṃ kaś cid vyavasthāṃ kartum arhati / tasmān nibadhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चागमाद् ऋते धर्मस् तर्केण व्यवतिष्ठते । ऋषीणाम् अपि यज् ज्ञानं तद् अप्य् आगमपूर्वकम्

na cāgamād ṛte dharmas tarkeṇa vyavatiṣṭhate / ṛṣīṇām api yaj jñānaṃ tad apy āgamapūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्य चाव्यवच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः । न तांल् लोकप्रसिद्धत्वात् कश् चित् तर्केण बाधते

dharmasya cāvyavacchinnāḥ panthāno ye vyavasthitāḥ / na tāṃl lokaprasiddhatvāt kaś cit tarkeṇa bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थादेशकालानां भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु । भावानाम् अनुमानेन प्रसिद्धिर् अतिदुर्लभा

avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu / bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्ज्ञातशक्तेर् द्रव्यस्य तां तान् अर्थक्रियां प्रति । विशिष्टद्रव्यसंबन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते

nirjñātaśakter dravyasya tāṃ tān arthakriyāṃ prati / viśiṣṭadravyasaṃbandhe sā śaktiḥ pratibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्नेनानुमितो ऽप्य् अर्थः कुशलैर् अनुमातृभिः । अभियुक्ततरैर् अन्यैर् अन्यथैवोपपाद्यते

yatnenānumito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ / abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परेषाम् असमाख्येयम् अभ्यासाद् एव जायते । मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम्

pareṣām asamākhyeyam abhyāsād eva jāyate / maṇirūpyādivijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षम् अनुमानं च व्यतिक्रम्य व्यवस्थिताः । पितृरक्षःपिशाचानां कर्मजा एव सिद्धयः

pratyakṣam anumānaṃ ca vyatikramya vyavasthitāḥ / pitṛrakṣaḥpiśācānāṃ karmajā eva siddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविर्भूतप्रकाशानाम् अनुपप्लुतचेतसाम् । अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान् न विशिष्यते

āvirbhūtaprakāśānām anupaplutacetasām / atītānāgatajñānaṃ pratyakṣān na viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीन्द्रियान् असंवेद्यान् पश्यन्त्य् आर्षेण चक्षुषा । ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाधते

atīndriyān asaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā / ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ nānumānena bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यस्य स्वम् इव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते । स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथम् अन्यो निवर्तयेत्

yo yasya svam iva jñānaṃ darśanaṃ nātiśaṅkate / sthitaṃ pratyakṣapakṣe taṃ katham anyo nivartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं पुण्यम् इदं पापम् इत्य् एतस्मिन् पदद्वये । आचण्डालमनुष्याणाम् अल्पं शास्त्रप्रयोजनम्

idaṃ puṇyam idaṃ pāpam ity etasmin padadvaye / ācaṇḍālamanuṣyāṇām alpaṃ śāstraprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैतन्यम् इव यश् चायम् अविच्छेदेन वर्तते । आगमस् तम् उपासीनो हेतुवादैर् न बाध्यते

caitanyam iva yaś cāyam avicchedena vartate / āgamas tam upāsīno hetuvādair na bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तस्पर्शाद् इवान्धेन विषमे पथि धावता । अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः

hastasparśād ivāndhena viṣame pathi dhāvatā / anumānapradhānena vinipāto na durlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः

tasmād akṛtakaṃ śāstraṃ smṛtiṃ ca sanibandhanām / āśrityārabhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाव् उपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानाम् अपरो ऽर्थे प्रयुज्यते

dvāv upādānaśabdeṣu śabdau śabdavido viduḥ / eko nimittaṃ śabdānām aparo 'rthe prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभक्तो विभक्तेभ्यो जायते ऽर्थस्य वाचकः । शब्दस् तत्रार्थरूपात्मा संबन्धम् उपगच्छति

avibhakto vibhaktebhyo jāyate 'rthasya vācakaḥ / śabdas tatrārtharūpātmā saṃbandham upagacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मभेदं तयोः के चिद् अस्तीत्य् आहुः पुराणगाः । बुद्धिभेदाद् अभिन्नस्य भेदम् एके प्रचक्षते

ātmabhedaṃ tayoḥ ke cid astīty āhuḥ purāṇagāḥ / buddhibhedād abhinnasya bhedam eke pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् । तद्वच् छब्दो ऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक्

araṇisthaṃ yathā jyotiḥ prakāśāntarakāraṇam / tadvac chabdo 'pi buddhisthaḥ śrutīnāṃ kāraṇaṃ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्व चिद् अर्थे निवेशितः । करणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सो ऽनुगृह्यते

vitarkitaḥ purā buddhyā kva cid arthe niveśitaḥ / karaṇebhyo vivṛttena dhvaninā so 'nugṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादस्य क्रमजातत्वान् न पूर्वो न परश् च सः । अक्रमः क्रमरूपेण भेदवान् इव जायते

nādasya kramajātatvān na pūrvo na paraś ca saḥ / akramaḥ kramarūpeṇa bhedavān iva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् । तत्प्रवृत्तिम् इवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः

pratibimbaṃ yathānyatra sthitaṃ toyakriyāvaśāt / tatpravṛttim ivānveti sa dharmaḥ sphoṭanādayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मरूपं यथा ज्ञाने ज्ञेयरूपं च दृश्यते । अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते

ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca dṛśyate / artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आण्डभावम् इवापन्नो यः क्रतुः शब्दसंज्ञकः । वृत्तिस् तस्य क्रियारूपा भागशो भजते क्रमम्

āṇḍabhāvam ivāpanno yaḥ kratuḥ śabdasaṃjñakaḥ / vṛttis tasya kriyārūpā bhāgaśo bhajate kramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैकबुद्धिविषया मूर्तिर् आक्रियते पटे । मूर्त्यन्तरस्य त्रितयम् एवं शब्दे ऽपि दृश्यते

yathaikabuddhiviṣayā mūrtir ākriyate paṭe / mūrtyantarasya tritayam evaṃ śabde 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रयोक्तुः प्राग् बुद्धिः शब्देष्व् एव प्रवर्तते । व्यवसायो ग्रहीतॄणाम् एवं तेष्व् एव जायते

yathā prayoktuḥ prāg buddhiḥ śabdeṣv eva pravartate / vyavasāyo grahītṝṇām evaṃ teṣv eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपसर्जनीभूतान् अभिधेयेषु केषु चित् । चरितार्थान् परार्थत्वान् न लोकः प्रतिपद्यते

arthopasarjanībhūtān abhidheyeṣu keṣu cit / caritārthān parārthatvān na lokaḥ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानाम् एते पृथग् अवस्थिते

grāhyatvaṃ grāhakatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā / tathaiva sarvaśabdānām ete pṛthag avasthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयत्वम् अनापन्नैः शब्दैर् नार्थः प्रकाश्यते । न सत्तयैव ते ऽर्थानाम् अगृहीताः प्रकाशकाः

viṣayatvam anāpannaiḥ śabdair nārthaḥ prakāśyate / na sattayaiva te 'rthānām agṛhītāḥ prakāśakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽनिर्ज्ञातरूपत्वात् किम् आहेत्य् अभिधीयते । नेन्द्रियाणां प्रकाश्ये ऽर्थे स्वरूपं गृह्यते तथा

ato 'nirjñātarūpatvāt kim āhety abhidhīyate / nendriyāṇāṃ prakāśye 'rthe svarūpaṃ gṛhyate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदेनावगृहीतौ द्वौ शब्दधर्माव् अपोद्धृतौ । भेदकारेषु हेतुत्वम् अविरोधेन गच्छतः

bhedenāvagṛhītau dvau śabdadharmāv apoddhṛtau / bhedakāreṣu hetutvam avirodhena gacchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः । आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः संबन्धं यान्ति संज्ञिभिः

vṛddhyādayo yathā śabdāḥ svarūpopanibandhanāḥ / ādaicpratyāyitaiḥ śabdaiḥ saṃbandhaṃ yānti saṃjñibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निशब्दस् तथैवायम् अग्निशब्दनिबन्धनः । अग्निश्रुत्यैति संबन्धम् अग्निशब्दाभिधेयया

agniśabdas tathaivāyam agniśabdanibandhanaḥ / agniśrutyaiti saṃbandham agniśabdābhidheyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो य उच्चार्यते शब्दो नियतं न स कार्यभाक् । अन्यप्रत्यायने शक्तिर् न तस्य प्रतिबध्यते

yo ya uccāryate śabdo niyataṃ na sa kāryabhāk / anyapratyāyane śaktir na tasya pratibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् गुणः कार्यैर् न युज्यते । तस्मात् तदर्थैः कार्याणां संबन्धः परिकल्प्यते

uccaran paratantratvād guṇaḥ kāryair na yujyate / tasmāt tadarthaiḥ kāryāṇāṃ saṃbandhaḥ parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यम् आश्रितं यद् यद् उपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेषु धर्मो ऽन्यो व्यतिरिच्यते

sāmānyam āśritaṃ yad yad upamānopameyayoḥ / tasya tasyopamāneṣu dharmo 'nyo vyatiricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणः प्रकर्षहेतुर् यः स्वातन्त्र्येणोपदिश्यते । तस्याश्रिताद् गुणाद् एव प्रकृष्टत्वं प्रतीयते

guṇaḥ prakarṣahetur yaḥ svātantryeṇopadiśyate / tasyāśritād guṇād eva prakṛṣṭatvaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिधेयभावेन यः शब्दः समवस्थितः । तसाप्य् उच्चारणे रूपम् अन्यत् तस्माद् विविच्यते

tasyābhidheyabhāvena yaḥ śabdaḥ samavasthitaḥ / tasāpy uccāraṇe rūpam anyat tasmād vivicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् सम्ज्ञिनाभिसंबन्धात् संज्ञा रूपपदार्थिका । षष्ट्याश् च प्रथमायाश् च निमित्तत्वाय कल्पते

prāk samjñinābhisaṃbandhāt saṃjñā rūpapadārthikā / ṣaṣṭyāś ca prathamāyāś ca nimittatvāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रार्थवत्त्वात् प्रथमा संज्ञाशब्दाद् विधीयते । अस्येते व्यतिरेकश् च तदर्थाद् एव जायते

tatrārthavattvāt prathamā saṃjñāśabdād vidhīyate / asyete vyatirekaś ca tadarthād eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वं रूपम् इति कैश् चित् तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते । जातेः कार्याणि संसृष्टा जातिस् तु प्रतिपद्यते

svaṃ rūpam iti kaiś cit tu vyaktiḥ saṃjñopadiśyate / jāteḥ kāryāṇi saṃsṛṣṭā jātis tu pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञिनीं व्यक्तिम् इच्छन्ति सूत्रे ग्राह्याम् अथापरे । जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते

saṃjñinīṃ vyaktim icchanti sūtre grāhyām athāpare / jātipratyāyitā vyaktiḥ pradeśeṣūpatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिद् एकत्ववादिनः । कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिन् नानात्ववादिनः

kāryatve nityatāyāṃ vā ke cid ekatvavādinaḥ / kāryatve nityatāyāṃ vā ke cin nānātvavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदभेदे ऽपि वर्णानाम् एकत्वं न निवर्तते । वाक्येषु पदम् एकं च भिन्नेष्व् अप्य् उपलभ्यते

padabhede 'pi varṇānām ekatvaṃ na nivartate / vākyeṣu padam ekaṃ ca bhinneṣv apy upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वर्णव्यतिरेकेण पदम् अन्यच् च विद्यते । वाक्यं वर्णपदाभ्यां च प्रविभागो न कश् चन

na varṇavyatirekeṇa padam anyac ca vidyate / vākyaṃ varṇapadābhyāṃ ca pravibhāgo na kaś cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्व् अवयवा न च । वाक्यात् पदानाम् अत्यन्तं प्रविभागो न कश् चन

pade na varṇā vidyante varṇeṣv avayavā na ca / vākyāt padānām atyantaṃ pravibhāgo na kaś cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नदर्शनम् आश्रित्य व्यवहारो ऽनुगम्यते । तत्र यन् मुख्यम् एकेषां तत्रान्येषां विपर्ययः

bhinnadarśanam āśritya vyavahāro 'nugamyate / tatra yan mukhyam ekeṣāṃ tatrānyeṣāṃ viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोतस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते

sphotasyābhinnakālasya dhvanikālānupātinaḥ / grahaṇopādhibhedena vṛttibhedaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावभेदान् नित्यत्वे ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु । प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्य् उपचर्यते

svabhāvabhedān nityatve hrasvadīrghaplutādiṣu / prākṛtasya dhvaneḥ kālaḥ śabdasyety upacaryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिर् इष्यते । स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते

śabdasya grahaṇe hetuḥ prākṛto dhvanir iṣyate / sthitibhedanimittatvaṃ vaikṛtaḥ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्योर्ध्वम् अभिव्यक्तेर् वृत्तिभेदं तु वैकृतः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर् न भिद्यते

śabdasyordhvam abhivyakter vṛttibhedaṃ tu vaikṛtaḥ / dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tair na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियस्यैवसंस्कारः शब्दस्यैवोभवस्य वा । क्रियते ध्वनिभिर् वादास् त्रयो ऽभिव्यक्तिवादिनाम्

indriyasyaivasaṃskāraḥ śabdasyaivobhavasya vā / kriyate dhvanibhir vādās trayo 'bhivyaktivādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः । विषयस्य तु संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये

indriyasyaiva saṃskāraḥ samādhānāñjanādibhiḥ / viṣayasya tu saṃskāraḥ tadgandhapratipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोर् अपि । विषयेन्द्रिययोर् इष्टा संस्कारः स क्रमो ध्वनेः

cakṣuṣaḥ prāpyakāritve tejasā tu dvayor api / viṣayendriyayor iṣṭā saṃskāraḥ sa kramo dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोटरूपाविभागेन ध्वनेर् ग्रहणम् इष्यते । कैश् चित् ध्वनिर् असंवेद्यः स्वतन्त्रो ऽन्यैः प्रकल्पितः

sphoṭarūpāvibhāgena dhvaner grahaṇam iṣyate / kaiś cit dhvanir asaṃvedyaḥ svatantro 'nyaiḥ prakalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वम् उपगच्छते । आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते

yathānuvākaḥ śloko vā soḍhatvam upagacchate / āvṛttyā na tu sa granthaḥ pratyāvṛtti nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययैर् अनुपाख्येयैर् ग्रहणानुगुणैस् तथा । ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपम् अवधार्यते

pratyayair anupākhyeyair grahaṇānuguṇais tathā / dhvaniprakāśite śabde svarūpam avadhāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादैर् आहितबीजायाम् अन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दो ऽवधार्यते

nādair āhitabījāyām antyena dhvaninā saha / āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo 'vadhāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतश् चान्तराले याञ् छब्दान् अस्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुर् अशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः

asataś cāntarāle yāñ chabdān astīti manyate / pratipattur aśaktiḥ sā grahaṇopāya eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश् चोपप्लवो ध्रुवः । क्रमोपसृष्टरूपा वाग् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम्

bhedānukāro jñānasya vācaś copaplavo dhruvaḥ / kramopasṛṣṭarūpā vāg jñānaṃ jñeyavyapāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*ज्ञेयेन न विना ज्ञानं व्यवहारे ऽवतिष्ठते । नालब्धक्रमया वाचा कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते

*jñeyena na vinā jñānaṃ vyavahāre 'vatiṣṭhate / nālabdhakramayā vācā kaś cid artho 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाद्यसंख्याग्रहणम् उपायः प्रतिपत्तये । संख्यान्तराणां भेदे ऽपि तथा शब्दान्तरश्रुतिः

yathādyasaṃkhyāgrahaṇam upāyaḥ pratipattaye / saṃkhyāntarāṇāṃ bhede 'pi tathā śabdāntaraśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं व्यञ्जका भिन्न वर्णवाक्यपदेषु ये । तेषाम् अत्यन्तभेदे ऽपि संकीर्णा इव शक्तयः

pratyekaṃ vyañjakā bhinna varṇavākyapadeṣu ye / teṣām atyantabhede 'pi saṃkīrṇā iva śaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव दर्शनैः पूर्वैर् दूरात् संतमसे ऽपि वा । अन्यथाकृत्य विषयम् अन्यथैवाध्यवस्यति

yathaiva darśanaiḥ pūrvair dūrāt saṃtamase 'pi vā / anyathākṛtya viṣayam anyathaivādhyavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यज्यमाने तथा वाक्ये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः । भागावग्रहरूपेण पूर्वं बुद्धिः प्रवर्तते

vyajyamāne tathā vākye vākyābhivyaktihetubhiḥ / bhāgāvagraharūpeṇa pūrvaṃ buddhiḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः । तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः

yathānupūrvīniyamo vikāre kṣīrabījayoḥ / tathaiva pratipattṝṇāṃ niyato buddhiṣu kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागवत्स्व् अपि तेष्व् एव रूपभेदो ध्वनेः क्रमात् । निर्भागेष्व् अभ्युपायो वा भागभेदप्रकल्पनम्

bhāgavatsv api teṣv eva rūpabhedo dhvaneḥ kramāt / nirbhāgeṣv abhyupāyo vā bhāgabhedaprakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता । कैश् चित् व्यक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः

anekavyaktyabhivyaṅgyā jātiḥ sphoṭa iti smṛtā / kaiś cit vyaktaya evāsya dhvanitvena prakalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकारस्य शब्दस्य निमित्तैर् विकृतो ध्वनिः । उपलब्धौ निमित्तत्वम् उपयाति प्रकाशवत्

avikārasya śabdasya nimittair vikṛto dhvaniḥ / upalabdhau nimittatvam upayāti prakāśavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चानित्येष्व् अभिव्यक्तिर् नियमेन व्यवस्थिता । आश्रयैर् अपि नित्यानां जातीनां व्यक्तिर् इष्यते

na cānityeṣv abhivyaktir niyamena vyavasthitā / āśrayair api nityānāṃ jātīnāṃ vyaktir iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशादिभिश् च संबन्धो दृष्टः कायवताम् अपि । देशभेदविकल्पे ऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः

deśādibhiś ca saṃbandho dṛṣṭaḥ kāyavatām api / deśabhedavikalpe 'pi na bhedo dhvaniśabdayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहणग्राह्ययोः सिद्धा योग्यता नियता यथा । व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे ऽपि तथैव स्फोटनादयोः

grahaṇagrāhyayoḥ siddhā yogyatā niyatā yathā / vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi tathaiva sphoṭanādayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशग्रहणानां च गन्धादीनां प्रकाशकम् । निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यम् अवस्थितम्

sadṛśagrahaṇānāṃ ca gandhādīnāṃ prakāśakam / nimittaṃ niyataṃ loke pratidravyam avasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशकानां भेदांश् च प्रकाश्यो ऽर्थो ऽनुवर्तते । तैलोदकादिभेदे तत् प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके

prakāśakānāṃ bhedāṃś ca prakāśyo 'rtho 'nuvartate / tailodakādibhede tat pratyakṣaṃ pratibimbake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धपरिमाणेषु वज्रादर्शतलादिषु । पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति संभवः

viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu / parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अभिन्नकालेषु वर्णवाक्यपदादिषु । वृत्तिकालः स्वकालश् च नादभेदाद् विभज्यते

tasmād abhinnakāleṣu varṇavākyapadādiṣu / vṛttikālaḥ svakālaś ca nādabhedād vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः संयोगविभागाभ्यां करणैर् उपजन्यते । स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयो ऽन्यैर् उदाहृताः

yaḥ saṃyogavibhāgābhyāṃ karaṇair upajanyate / sa sphoṭaḥ śabdajāḥ śabdā dhvanayo 'nyair udāhṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पे महति वा शब्दे स्फोटकालो न भिद्यते । परस् तु शब्दसंतानः प्रचयापचयात्मकः

alpe mahati vā śabde sphoṭakālo na bhidyate / paras tu śabdasaṃtānaḥ pracayāpacayātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरात् प्रभेव दीपस्य ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते । घण्टादूनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते

dūrāt prabheva dīpasya dhvanimātraṃ tu lakṣyate / ghaṇṭādūnāṃ ca śabdeṣu vyakto bhedaḥ sa dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्याभिघातात् प्रचितौ भिन्नौ दीर्घप्लुताव् अपि । कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर् विशेषकाः

dravyābhighātāt pracitau bhinnau dīrghaplutāv api / kampe tūparate jātā nādā vṛtter viśeṣakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवस्थितकम्पे ऽपि करणे ध्वनयो ऽपरे । स्फोटाद् एवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तराद् इव

anavasthitakampe 'pi karaṇe dhvanayo 'pare / sphoṭād evopajāyante jvālā jvālāntarād iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायोर् अणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिर् इष्यते । कैश् चिद् दर्शनभेदो हि प्रवादेष्व् अनवस्थितः

vāyor aṇūnāṃ jñānasya śabdatvāpattir iṣyate / kaiś cid darśanabhedo hi pravādeṣv anavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*लब्धक्रियाः प्रयत्नेन वक्तुर् इच्च्चानुवर्तिना । स्थानेष्व् अभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते

*labdhakriyāḥ prayatnena vaktur icccānuvartinā / sthāneṣv abhihato vāyuḥ śabdatvaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*तस्य कारणसामर्थ्याद् वेगप्रचयधर्मणः । संनिपाताद् विभज्यन्ते सारवत्यो ऽपि मूर्तयः

*tasya kāraṇasāmarthyād vegapracayadharmaṇaḥ / saṃnipātād vibhajyante sāravatyo 'pi mūrtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*अणवः सर्वशक्तित्वाद् भेदसंसर्गवृत्तयः । छायातपतमःशब्द- भावेन परिणामिनः

*aṇavaḥ sarvaśaktitvād bhedasaṃsargavṛttayaḥ / chāyātapatamaḥśabda- bhāvena pariṇāminaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*स्वशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः । अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः

*svaśaktau vyajyamānāyāṃ prayatnena samīritāḥ / abhrāṇīva pracīyante śabdākhyāḥ paramāṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*अथायम् आन्तरो ज्ञाता सूक्ष्मवागात्मनि स्थितः । व्यक्तये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते

*athāyam āntaro jñātā sūkṣmavāgātmani sthitaḥ / vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*स मनोभावम् आपद्य तेजसा पाकम् आगतः । वायुम् आविशति प्राणम् अथासौ समुदीर्यते

*sa manobhāvam āpadya tejasā pākam āgataḥ / vāyum āviśati prāṇam athāsau samudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुर् आश्रयतां गतः । तद्धर्मेण समाविष्टस् तेजसैव विवर्तते

*antaḥkaraṇatattvasya vāyur āśrayatāṃ gataḥ / taddharmeṇa samāviṣṭas tejasaiva vivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*विभजन् स्वात्मनो ग्रन्थीञ् छ्रुतिरूपैः पृथग्विधैः । प्राणो वर्णान् अभिव्यज्य वर्णेष्व् एवोपलीयते

*vibhajan svātmano granthīñ chrutirūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ / prāṇo varṇān abhivyajya varṇeṣv evopalīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*आत्मा बुद्ध्या समर्थ्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निम् आहन्ति स प्रेरयति मारुतम्

*ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā / manaḥ kāyāgnim āhanti sa prerayati mārutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजस्रवृत्तिर् यः शब्दः सूक्ष्मत्वान् नोपलभ्यते । व्यजनाद् वायुर् इव स स्वनिमित्तात् प्रतीयते

ajasravṛttir yaḥ śabdaḥ sūkṣmatvān nopalabhyate / vyajanād vāyur iva sa svanimittāt pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.