Bhartrhari: Vakyapadiya 2

आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवर्तिनी । एको ऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहृतिः

ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī / eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदम् आद्यं पृथक् सर्वं पदं सापेक्षम् इत्य् अपि । वाक्यं प्रति मतिर् भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम्

padam ādyaṃ pṛthak sarvaṃ padaṃ sāpekṣam ity api / vākyaṃ prati matir bhinnā bahudhā nyāyadarśinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निघातादिव्यवस्थार्थं शास्त्रे यत् परिभाषितम् । साकाङ्क्षावयवं तेन न सर्वं तुल्यलक्षणं

nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yat paribhāṣitam / sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साकाङ्क्षावयवं भेदे परानाकाङ्क्षशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवद् एकार्थं वाक्यम् उच्यते

sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam / karmapradhānaṃ guṇavad ekārthaṃ vākyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबोधनपदं यच् च तत् क्रियाया विशेषकम् । तथा तिङन्तं तत्राहुस् तिङन्तस्य विशेषकम्

saṃbodhanapadaṃ yac ca tat kriyāyā viśeṣakam / tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानेकम् अपि क्त्वान्तं तिङन्तस्य विशेषकम् । तथा तिङन्तं तत्राहुस् तिङन्तस्य विशेषकम्

yathānekam api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam / tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैक एव सर्वार्थ- प्रकाशः प्रविभज्यते । दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थावगमस् तथा

yathaika eva sarvārtha- prakāśaḥ pravibhajyate / dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रस्यैकस्य रूपस्य यथा भेदनिदर्शनैः । नीलादिभिः समाख्यानं क्रियते भिन्नलक्षणैः

citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ / nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवैकस्य वाक्यस्य निराकाङ्क्षस्य सर्वतः । शब्दान्तरैः समाख्यानं साकाङ्क्षैर् अनुगम्यते

tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ / śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣair anugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पदे विभज्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययादयः । अपोद्धारस् तथा वाक्ये पदानाम् उपपद्यते

yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ / apoddhāras tathā vākye padānām upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णान्तरसरूपत्वं वर्णभागेषु दृष्यते । पदान्तरसरूपाश् च पदभागा इव स्थिताः

varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate / padāntarasarūpāś ca padabhāgā iva sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागैर् अनर्थकैर् युक्ता वृषभोदकयावकाः । अन्वयव्यतिरेकौ तु व्यवहारनिबन्धनम्

bhāgair anarthakair yuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ / anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्य न विभागो ऽस्ति कुतो ऽर्थस्य भविष्यति । विभागैः प्रक्रियाभेदम् अविद्वान् प्रतिपद्यते

śabdasya na vibhāgo 'sti kuto 'rthasya bhaviṣyati / vibhāgaiḥ prakriyābhedam avidvān pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश् चिद् ब्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये थतैव स्युर् अनर्थकाः

brāhmaṇārtho yathā nāsti kaś cid brāhmaṇakambale / devadattādayo vākye thataiva syur anarthakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यार्थस् तिरोभूतो न विशेषे ऽवतिष्ठते । उपात्तस्य कुतस् त्यागो निवृत्तः क्वावतिष्ठताम्

sāmānyārthas tirobhūto na viśeṣe 'vatiṣṭhate / upāttasya kutas tyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशाब्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थो ऽपि तथा भवेत् । एवं सति च संबन्धः शब्दस्यार्थेन हीयते

aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho 'pi tathā bhavet / evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेशशब्दाः केषां चित् सामान्यप्रतिरूपकाः । शब्दान्तराभिसंबन्धाद् व्यज्यन्ते प्रतिपत्तृषु

viśeśaśabdāḥ keṣāṃ cit sāmānyapratirūpakāḥ / śabdāntarābhisaṃbandhād vyajyante pratipattṛṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु कृत्स्नो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते । व्यक्तोपव्यञ्जना सिद्धिर् अर्थस्य प्रतिपतृषु

teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate / vyaktopavyañjanā siddhir arthasya pratipatṛṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स व्यक्तः क्रमवाञ् छब्द उपांशु यम् अधीयते । अक्रमस् तु वितत्येव बुद्धिर् यत्रावतिष्ठते

sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yam adhīyate / akramas tu vitatyeva buddhir yatrāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोत्क्षेपविशेषे ऽपि कर्मभेदो न गृह्यते । आवृत्तौ व्यज्यते जातिः कर्मभिर् भ्रमणादिभिः

yathotkṣepaviśeṣe 'pi karmabhedo na gṛhyate / āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhir bhramaṇādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णवाक्यपदेष्व् एवं तुल्योपव्यञ्जना श्रुतिः । अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते

varṇavākyapadeṣv evaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ / atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्येषु च कुतः पूर्वं परं वा परमार्थतः । एकस्यैव तु सा शक्तिर् यद् एवम् अवभासते

nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ / ekasyaiva tu sā śaktir yad evam avabhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरं क्षिप्रम् इति ज्ञाने कालभेदाद् ऋते यथा । भिन्नकाले प्रकाशेते स धर्मो ह्रस्वदीर्घयोः

ciraṃ kṣipram iti jñāne kālabhedād ṛte yathā / bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नित्यः क्रममात्राभिः कालो भेदम् इहार्हति । व्यावर्तिनीनां मात्राणाम् अभावे कीदृशः क्रमः

na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedam ihārhati / vyāvartinīnāṃ mātrāṇām abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यो या जायते बुद्धिर् एका सा भागवर्जिता । सा हि स्वशक्त्या भिन्नेव क्रमप्रत्यवमर्शिनी

tābhyo yā jāyate buddhir ekā sā bhāgavarjitā / sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमोल्लेखानुषङ्गेण तस्यां यद् बीजम् आहितम् । तत्त्वनानात्वयोस् तस्य निरुक्तिर् नावतिष्ठते

kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yad bījam āhitam / tattvanānātvayos tasya niruktir nāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावनासमये त्व् एतत् क्रमसामर्थ्यम् अक्रमम् । व्यावृत्तभेदो येनार्थो भेदवान् उपलभ्यते

bhāvanāsamaye tv etat kramasāmarthyam akramam / vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavān upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानि वाक्ये तान्य् एव वर्णास् ते च पदे यदि । वर्णेषु वर्णभागानां भेदः स्यात् परमाणुवत्

padāni vākye tāny eva varṇās te ca pade yadi / varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syāt paramāṇuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागानाम् अनुपश्लेषान् न वर्णो न पदं भवेत् । तेषाम् अव्यपदेश्यत्वात् किम् अन्यद् व्यपदिश्यताम्

bhāgānām anupaśleṣān na varṇo na padaṃ bhavet / teṣām avyapadeśyatvāt kim anyad vyapadiśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अन्तःशब्दतत्त्वं तु भागैर् एकं प्रकाशितम् । तम् आहुर् अपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकताम्

yad antaḥśabdatattvaṃ tu bhāgair ekaṃ prakāśitam / tam āhur apare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थभागैस् तथा तेषाम् अन्तरो ऽर्थः प्रकाश्यते । एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थाव् अपृथक्स्थितौ

arthabhāgais tathā teṣām antaro 'rthaḥ prakāśyate / ekasyaivātmano bhedau śabdārthāv apṛthaksthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशकप्रकाश्यत्वं कार्यकारणरूपता । अन्तर्मात्रात्मनस् तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा

prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā / antarmātrātmanas tasya śabdatattvasya sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवास्तित्वनास्तित्वे सामर्थ्ये समवस्थिते । अक्रमे क्रमनिर्भासे व्यवहारनिबन्धने

tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite / akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रत्ययप्रमाणत्वात् पदार्थास्तित्वकल्पने । पदार्थाभ्युच्चये त्यागाद् आनर्थक्यं प्रसज्यते

saṃpratyayapramāṇatvāt padārthāstitvakalpane / padārthābhyuccaye tyāgād ānarthakyaṃ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशब्देन राजार्थो भिन्नरूपेण गम्यते । वृत्ताव् आख्यातसदृशं पदम् अन्यत् प्रयुज्यते

rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate / vṛttāv ākhyātasadṛśaṃ padam anyat prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाश्वकर्ण इत्य् उक्ते विनैवाश्वेन गम्यते । कश् चिद् एव विशिष्टो ऽर्थः सर्वेषु प्रत्ययस् तथा

yathāśvakarṇa ity ukte vinaivāśvena gamyate / kaś cid eva viśiṣṭo 'rthaḥ sarveṣu pratyayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्येषु अर्थान्तरगतः सादृश्यपरिकल्पने । केषां चित् रूढिशब्दत्वं शास्त्र एवानुगम्यते

vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane / keṣāṃ cit rūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादायापि ये हेयास् तान् उपायान् प्रचक्षते । उपायानां च नियमो नावश्यम् अवतिष्ठते

upādāyāpi ye heyās tān upāyān pracakṣate / upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyam avatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थं कथं चित् पुरुषः कश् चित् संप्रतिपद्यते । संसृष्टा वा विभक्ता चा भेदा वाक्यनिबन्धनाः

arthaṃ kathaṃ cit puruṣaḥ kaś cit saṃpratipadyate / saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धो बुद्ध्या प्रक्रम्यते यदा । वाक्यार्थस्य तदैको ऽपि वर्णः प्रत्यायकः क्व चित्

so 'yam ity abhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā / vākyārthasya tadaiko 'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलेन पदेनार्थो यावान् एवाभिधीयते । वाक्यस्थं तावतो ऽर्थस्य तद् आहुर् अभिधायकम्

kevalena padenārtho yāvān evābhidhīyate / vākyasthaṃ tāvato 'rthasya tad āhur abhidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धे सति यत् त्व् अन्यद् आधिक्यम् उपजायते । वाक्यार्तम् एव तं प्राहुर् अनेकपदसंश्रयम्

saṃbandhe sati yat tv anyad ādhikyam upajāyate / vākyārtam eva taṃ prāhur anekapadasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्व् अनेकपदस्थो ऽपि प्रतिभेदं समाप्यते । जातिवत् समुदाये ऽपि संख्यावत् कल्प्यते ऽपरैः

sa tv anekapadastho 'pi pratibhedaṃ samāpyate / jātivat samudāye 'pi saṃkhyāvat kalpyate 'paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यम् अपरे विदुः । तद् अर्थान्तरसंसर्गाद् भजते भेदरूपताम्

sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyam apare viduḥ / tad arthāntarasaṃsargād bhajate bhedarūpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदान् आकाङ्क्षतस् तस्य या परिप्लवमामता । अवच्छिनत्ति संबन्धस् तां विशेषे निवेशयन्

bhedān ākāṅkṣatas tasya yā pariplavamāmatā / avacchinatti saṃbandhas tāṃ viśeṣe niveśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यानुमेयः संबन्धो रूपं तस्य न विद्यते । असत्त्वभूतम् अत्यन्तम् अतस् तं प्रतिजानते

kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate / asattvabhūtam atyantam atas taṃ pratijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतं साधने साध्यं क्रिया नियतसाधना । स संनिधानमात्रेण नियमः संप्रकाशते

niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā / sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणभावेन साकाङ्क्षं तत्र नाम प्रवर्तते । साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापदम् अपेक्षते

guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate / sādhyatvena nimittāni kriyāpadam apekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्त एव विशेषा ये पदार्थेष्व् अविभाविताः । ते क्रमाद् अनुगम्यन्ते न वाक्यम् अभिधायकम्

santa eva viśeṣā ye padārtheṣv avibhāvitāḥ / te kramād anugamyante na vākyam abhidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दानां क्रममात्रे च नान्यः शब्दो ऽस्ति वाचकः । क्रमो हि धर्मः कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते

śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo 'sti vācakaḥ / kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च संभविनो भेदाः पदार्थेष्व् अविभाविताः । ते संनिधाने व्यज्यन्ते न तु वर्णेष्व् अयं क्रमः

ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣv avibhāvitāḥ / te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣv ayaṃ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णानां च पदानां च क्रममात्रनिवेशिनी । पदाख्या वाक्यसंज्ञा च शब्दत्वं नेष्यते तयोः

varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī / padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाने ऽपि तु शब्दत्वे दृष्टः संप्रत्ययः पदात् । प्रतिवर्णं त्व् असौ नास्ति पदस्यार्थम् अतो विदुः

samāne 'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt / prativarṇaṃ tv asau nāsti padasyārtham ato viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सावयवा वर्णा विना वाच्येन केन चित् । अर्थवन्तः समुदिता वाक्यम् अप्य् एवम् इष्यते

yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit / arthavantaḥ samuditā vākyam apy evam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थकान्य् अपायत्वात् पदार्थेनार्थवन्ति वा । क्रमेणोच्चरितान्य् आहुर् वाक्यार्थं भिन्नलक्षणम्

anarthakāny apāyatvāt padārthenārthavanti vā / krameṇoccaritāny āhur vākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यत्वे समुदायानां जातेर् वा परिकल्पने । एकस्यैकार्थताम् आहुर् वाक्यस्याव्यभिचारिणीम्

nityatve samudāyānāṃ jāter vā parikalpane / ekasyaikārthatām āhur vākyasyāvyabhicāriṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदपूर्वकाभेदाः कल्पिता वाक्यवादिभिः । भेदपूर्वान् अभेदांस् तु मन्यन्ते पददर्शिनः

abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ / bhedapūrvān abhedāṃs tu manyante padadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदप्रकृतिभावश् च वृत्तिभेदेन वर्ण्यते । पदानां संहिता योनिः संहिता वा पदाश्रया

padaprakṛtibhāvaś ca vṛttibhedena varṇyate / padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदाम्नायश् च यद्य् अन्यः संहिताया निदर्शकः । नित्यस् तत्र कथं कार्यं पदं लक्षणदर्शनात्

padāmnāyaś ca yady anyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ / nityas tatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिवर्णम् असंवेद्यः पदार्थप्रत्ययो यथा । पदेश्व् एवम् असंवेद्यं वाक्यार्थस्य निरूपणम्

prativarṇam asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā / padeśv evam asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यार्थः संनिविशते पदेषु सहवृत्तिषु । यथा तथैव वर्णेषु पदार्थः सहवृत्तिषु

vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu / yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मं ग्राह्यं यथान्येन संसृष्टं सह गृह्यते । वर्णो ऽप्य् अन्येन वर्णेन संबद्धो वाचकस् तथा

sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate / varṇo 'py anyena varṇena saṃbaddho vācakas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदस्योच्चारणाद् अर्थो यथा कश् चिन् निरूप्यते । वर्णानाम् अपि सांनिध्यात् तथा सो ऽर्थः प्रतीयते

padasyoccāraṇād artho yathā kaś cin nirūpyate / varṇānām api sāṃnidhyāt tathā so 'rthaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तस्य यस्य सामर्थ्यान् नियमार्था पुनः श्रुतिः । तेनात्यन्तं विशेषेण सामान्यं यदि बाध्यते

prāptasya yasya sāmarthyān niyamārthā punaḥ śrutiḥ / tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजेतेति ततो द्रव्यं प्राप्तं सामर्थ्यलक्षणम् । व्रीहिश्रुत्या निवर्तेत न स्यात् प्रतिनिधिस् तथा

yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam / vrīhiśrutyā nivarteta na syāt pratinidhis tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् व्रीहित्वम् अधिकं व्रीहिशब्दः प्रकल्पयेत् । द्रव्यत्वम् अविरुद्धत्वात् प्राप्त्यर्थः सन् न बाधते

tasmād vrīhitvam adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet / dravyatvam aviruddhatvāt prāptyarthaḥ san na bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन चापि व्यवच्छिन्ने द्रव्यत्वे सहचारिणि । असंभवाद् विशेषाणां तत्रान्येषाम् अदर्शनम्

tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi / asaṃbhavād viśeṣāṇāṃ tatrānyeṣām adarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च सामान्यवत् सर्वे क्रियाशब्देन लक्षिताः । विशेषा न हि सर्वेषां सतां शब्दो ऽभिधायकः

na ca sāmānyavat sarve kriyāśabdena lakṣitāḥ / viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo 'bhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लादयो गुणाः सन्तो यथा तत्राविवक्षिताः । तथाविवक्षा भेदानां द्रव्यत्वसहचारिणाम्

śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ / tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंनिधौ प्रतिनिधिर् मा भून् नित्यस्य कर्मणः । काम्यस्य वा प्रवृत्तस्य लोप इत्य् उपपद्यते

asaṃnidhau pratinidhir mā bhūn nityasya karmaṇaḥ / kāmyasya vā pravṛttasya lopa ity upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टैव क्रिया येन वाक्यार्थः परिकल्प्यते । द्रव्याभावे प्रतिनिधौ तस्य तत् स्यात् क्रियान्तरम्

viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate / dravyābhāve pratinidhau tasya tat syāt kriyāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्ज्ञातार्थं पदं यच् च तदर्थे प्रतिपादिते । पिकादि यद् अविज्ञातं तत् किम् इत्य् अनुयुज्यते

nirjñātārthaṃ padaṃ yac ca tadarthe pratipādite / pikādi yad avijñātaṃ tat kim ity anuyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामर्थ्यप्रापितं यच् च व्यक्त्यर्थम् अनुषज्यते । श्रुतिर् एवानुषङ्गेण बाधिका लिङ्गवाक्ययोः

sāmarthyaprāpitaṃ yac ca vyaktyartham anuṣajyate / śrutir evānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्तो यस् तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते । स यत्नप्रापितो वाक्ये श्रुतिधर्मविलक्षणः

aprāpto yas tu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate / sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नम् एव वाक्यं तु यद्य् अभिन्नार्थम् इष्यते । तत् सर्वं श्रुतिभूतत्वान् न श्रुत्यैव विरोत्स्यते

abhinnam eva vākyaṃ tu yady abhinnārtham iṣyate / tat sarvaṃ śrutibhūtatvān na śrutyaiva virotsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यानां समुदायश् च य एकार्थप्रसिद्धये । साकाङ्क्षावयवस् तत्र वाक्यार्थो ऽपि न विद्यते

vākyānāṃ samudāyaś ca ya ekārthaprasiddhaye / sākāṅkṣāvayavas tatra vākyārtho 'pi na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासङ्गिकम् इदं कार्यम् इदं तन्त्रेण लभ्यते । इदम् आवृत्तिभेदाभ्याम् अत्र बाधसमुच्चयौ

prāsaṅgikam idaṃ kāryam idaṃ tantreṇa labhyate / idam āvṛttibhedābhyām atra bādhasamuccayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊहो ऽस्मिन् विषये न्याय्यः संबन्धो ऽस्य न बाध्यते । सामान्यस्यातिदेशो ऽयं विशेषो ऽत्रातिदिश्यते

ūho 'smin viṣaye nyāyyaḥ saṃbandho 'sya na bādhyate / sāmānyasyātideśo 'yaṃ viśeṣo 'trātidiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थित्वम् अत्र सामर्थ्यम् अस्मिन्न् अर्थो न भिद्यते । शास्त्रात् प्राप्ताधिकारो ऽयं व्युदासो ऽस्य क्रियान्तरे

arthitvam atra sāmarthyam asminn artho na bhidyate / śāstrāt prāptādhikāro 'yaṃ vyudāso 'sya kriyāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं श्रुत्या क्रमप्राप्तिर् इयम् उच्चारणाद् इति । क्रमो ऽयम् अत्र बलवान् अस्मिंस् तु न विवक्षितः

iyaṃ śrutyā kramaprāptir iyam uccāraṇād iti / kramo 'yam atra balavān asmiṃs tu na vivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं पराङ्गैः संबद्धम् अङ्गानाम् अप्रयोजकम् । प्रयोजकम् इदं तेषाम् अत्रेदं नान्तरीयकम्

idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddham aṅgānām aprayojakam / prayojakam idaṃ teṣām atredaṃ nāntarīyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं प्रधानं शेषो ऽयं विनियोगक्रमस् त्व् अयम् । साक्षाद् अस्योपकारीदम् इदम् आराद् विशेषकम्

idaṃ pradhānaṃ śeṣo 'yaṃ viniyogakramas tv ayam / sākṣād asyopakārīdam idam ārād viśeṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिव्यापारभेदो ऽस्मिन् फलम् अत्र तु भिद्यते । संबन्धाज् जातभेदो ऽयं भेदस् तत्राविवक्षितः

śaktivyāpārabhedo 'smin phalam atra tu bhidyate / saṃbandhāj jātabhedo 'yaṃ bhedas tatrāvivakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसज्यप्रतिषेधो ऽयं पर्युदासो ऽयम् अत्र तु । इदं गौणम् इदं मुख्यं व्यापीदं गुरु लघ्व् इदम्

prasajyapratiṣedho 'yaṃ paryudāso 'yam atra tu / idaṃ gauṇam idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghv idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदेनाङ्गाङ्गिभावो ऽस्य बहुभेदं विकल्प्यते । इदं नियम्यते ऽस्यात्र योग्यत्वम् उपजायते

bhedenāṅgāṅgibhāvo 'sya bahubhedaṃ vikalpyate / idaṃ niyamyate 'syātra yogyatvam upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य वाक्यान्तरे दृष्टाल् लिङ्गाद् भेदो ऽनुमीयते । अयं शब्दैर् अपोद्धृत्य पदार्थः प्रविभज्यते

asya vākyāntare dṛṣṭāl liṅgād bhedo 'numīyate / ayaṃ śabdair apoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वाक्येषु ये धर्माः पदार्थोपनिबन्धनाः । सर्वे तेन प्रकल्पेरन् पदं चेत् स्यद् अवाचकम्

iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ / sarve tena prakalperan padaṃ cet syad avācakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभक्ते ऽपि वाक्यार्थे शक्तिभेदाद् अपोद्धृते । वाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते

avibhakte 'pi vākyārthe śaktibhedād apoddhṛte / vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवैकस्य गन्धस्य भेदेन परिकल्पना । पुष्पादिषु तथा वाक्ये ऽप्य् अर्थभेदो ऽभिधीयते

yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā / puṣpādiṣu tathā vākye 'py arthabhedo 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गवये नरसिंहे वाप्य् एकज्ञानावृते यथा । भागं जात्यन्तरस्यैव सदृशं प्रतिपद्यते

gavaye narasiṃhe vāpy ekajñānāvṛte yathā / bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रसिद्धं तु यं भागम् अदृष्टम् अनुपश्यति । तावत्य् असंविदं मूढः सर्वत्र प्रतिपद्यते

aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgam adṛṣṭam anupaśyati / tāvaty asaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पिकादियोगेन वाक्ये ऽत्यन्तविलक्षणे । सदृशस्येव संज्ञानम् असतो ऽर्थस्य मन्यते

tathā pikādiyogena vākye 'tyantavilakṣaṇe / sadṛśasyeva saṃjñānam asato 'rthasya manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य भागे सादृश्यं भागे भेदश् च लक्ष्यते । निर्भागस्य प्रकाशस्य निर्भागेणैव चेतसा

ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaś ca lakṣyate / nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव भागे सादृश्यं भागे भेदो ऽवसीयते । भागाभावे ऽपि वाक्यानाम् अत्यन्तं भिन्नधर्मणाम्

tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo 'vasīyate / bhāgābhāve 'pi vākyānām atyantaṃ bhinnadharmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपनाशे पदानां स्यात् कथं चावधिकल्पना । अगृहीतावधौ शब्दे कथं चार्थो विविच्यते

rūpanāśe padānāṃ syāt kathaṃ cāvadhikalpanā / agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्ग इव रूपाणां शब्दे ऽन्यत्र व्यवस्थितः । नानारूपेषु तद्रूपं तन्त्रेणापरम् इष्यते

saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde 'nyatra vyavasthitaḥ / nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् अभेदे भेदानां संसर्ग इव वर्तते । रूपं रूपान्तरात् तस्माद् अनन्यत् प्रविभज्यते

tasminn abhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate / rūpaṃ rūpāntarāt tasmād ananyat pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रे प्रत्यायकस्यापि क्वचिद् एकत्वम् आश्रितम् । प्रत्याय्येन क्वचिद् भेदो ग्रहणग्राह्ययोः स्थितः

śāstre pratyāyakasyāpi kvacid ekatvam āśritam / pratyāyyena kvacid bhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊ इत्य् अभेदम् आश्रित्य यथासंख्यं प्रकल्पितम् । लृलुटोर् ग्रहणे भेदो ग्राह्याभ्यां परिकल्पितः

ū ity abhedam āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam / lṛluṭor grahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्येत्य् एतद् अणो रूपं संज्ञिनाम् अभिधायकम् । न हि प्रतीयमानेन ग्रहणस्यास्ति संभवः

yasyety etad aṇo rūpaṃ saṃjñinām abhidhāyakam / na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊ इत्य् एतद् अभिन्नं च भिन्नवाक्यनिबन्धनम् । भेदेन ग्रहणं यस्य पररूपम् इव द्वयोः

ū ity etad abhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam / bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpam iva dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लुतस्याङ्गविवृद्धिं च समाहारम् अचोस् तथा । व्युदस्यता पुनर् भेदः शब्देष्व् अत्यन्तम् आश्रितः

plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāram acos tathā / vyudasyatā punar bhedaḥ śabdeṣv atyantam āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धर्चादिषु शब्देषु रूपभेदः क्रमाद् यथा । तन्त्रात् तथैकशब्दत्वे भिन्नानां श्रुतिर् अन्यथा

ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramād yathā / tantrāt tathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutir anyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहिताविषये वर्णाः स्वरूपेणाविकारिणः । शब्दान्तरत्वं यान्तीव शक्त्यन्तरपरिग्रहात्

saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ / śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियादिविकारेण दृष्टं ग्राह्येषु वस्तुषु । आत्मत्यागाद् ऋते भिन्नं ग्रहणं स क्रमः श्रुतौ

indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu / ātmatyāgād ṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधानक्रियाभेदाच् छब्देष्व् अविकृतेष्व् अपि । रूपम् अत्यन्तभेदेन तद् एवैकं प्रकाशते

abhidhānakriyābhedāc chabdeṣv avikṛteṣv api / rūpam atyantabhedena tad evaikaṃ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचो वा गीतिमात्रं वा साम द्रव्यान्तरं न तु । गीतिभेदात् तु गृह्यन्ते ता एव विकृता ऋचः

ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu / gītibhedāt tu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायाच् छ्रुतिसंहारे भिन्नानाम् एकशेषिणाम् । तन्त्रेणोच्चारणे तेषां शास्त्रे साधुत्वम् उच्यते

upāyāc chrutisaṃhāre bhinnānām ekaśeṣiṇām / tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिगृह्य श्रुतिं चैकां रूपभेदवताम् अपि । तन्त्रेणोच्चारणं कार्यम् अन्यथा ते न साधवः

parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatām api / tantreṇoccāraṇaṃ kāryam anyathā te na sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरूपाणां च वाक्यानां शास्त्रेणाप्रतिपादितम् । तन्त्रेणोच्चारणाद् एकं रूपं साधूपलभ्यते

sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam / tantreṇoccāraṇād ekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यानेकरूपत्वं नालिकादिपरिग्रहात् । यथा तथैव तन्त्रात् स्याद् बहूनाम् एकरूपता

ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt / yathā tathaiva tantrāt syād bahūnām ekarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पदसरूपाणां वाक्यानां संभवः पृथक् । तथा वाक्यान्तराभावे स्याद् एषां पृथगर्थता

yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak / tathā vākyāntarābhāve syād eṣāṃ pṛthagarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधेयः पदस्यार्थो वाक्यस्यार्थः प्रयोजनम् । यस्य तस्य न संबन्धो वाक्यानाम् उपपद्यते

abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam / yasya tasya na saṃbandho vākyānām upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्रियापदान्य् एव व्यपेक्षन्ते परस्परम् । क्रियापदानुषक्तस् तु संबन्धो ऽथ प्रतीयते

tatra kriyāpadāny eva vyapekṣante parasparam / kriyāpadānuṣaktas tu saṃbandho 'tha pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृत्तिर् अनुवादो वा पदार्थव्यक्तिकल्पने । प्रत्येकं तु समाप्तो ऽर्थः सहभूतेषु वर्तते

āvṛttir anuvādo vā padārthavyaktikalpane / pratyekaṃ tu samāpto 'rthaḥ sahabhūteṣu vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकल्पितवाक्यार्थे विकल्पा भावनाश्रयाः । अत्राधिकरणे वादाः पूर्वेषां बहुधा मताः

avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ / atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासात् प्रतिभाहेतुः सर्वः शब्दो ऽपरैः स्मृतः । बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने

abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo 'paraiḥ smṛtaḥ / bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनागमश् च सो ऽभ्यासः समयः कैश् चिद् इष्यते । अनन्तरम् इदं कार्यम् अस्माद् इत्य् उपदर्शकः

anāgamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiś cid iṣyate / anantaram idaṃ kāryam asmād ity upadarśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्य् अर्थः सर्वशब्दानां इति प्रत्याय्यलक्षणम् । अपूर्वदेवतास्वर्गैः समम् आहुर् गवादिषु

asty arthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam / apūrvadevatāsvargaiḥ samam āhur gavādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगदर्शनाभ्यासाद् आकारावग्रहस् तु यः । न स शब्दस्य विषयः स हि यत्नान्तराश्रयः

prayogadarśanābhyāsād ākārāvagrahas tu yaḥ / na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.