Bhartrhari: Vakyapadiya 2

के चिद् भेदाः प्रकाश्यन्ते शब्दैस् तदभिधायिभिः । अनुनिष्पादिनः कांश् चिच् छब्दार्थान् इति मन्यते

ke cid bhedāḥ prakāśyante śabdais tadabhidhāyibhiḥ / anuniṣpādinaḥ kāṃś cic chabdārthān iti manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातेः प्रत्यायके शब्दे या व्यक्तिर् अनुषङ्गिणी । न तद्व्यक्तिगतान् भेदाञ् जातिशब्दो ऽवलम्बते

jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktir anuṣaṅgiṇī / na tadvyaktigatān bhedāñ jātiśabdo 'valambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटादीनां न चाकारान् प्रत्याययति वाचकः । वस्तुमात्रनिवेशित्वात् तद्गतिर् नान्तरीयका

ghaṭādīnāṃ na cākārān pratyāyayati vācakaḥ / vastumātraniveśitvāt tadgatir nāntarīyakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिया विना प्रयोगेण न दृष्टा शब्दचोदिता । प्रयोगस् त्व् अनुनिष्पादी शब्दार्थ इति गम्यते

kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā / prayogas tv anuniṣpādī śabdārtha iti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतास् तु प्रयोगा ये नियतं यच् च साधनम् । तेषां शब्दाभिधेयत्वम् अपरैर् अनुगम्यते

niyatās tu prayogā ye niyataṃ yac ca sādhanam / teṣāṃ śabdābhidheyatvam aparair anugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायो ऽभिधेयो वाप्य् अविकल्पसमुच्चयः । असत्यो वापि संसर्गः शब्दार्थः कैश् चिद् इष्यते

samudāyo 'bhidheyo vāpy avikalpasamuccayaḥ / asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiś cid iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्योपाधि यत् सत्यं तद् वा शब्दनिबन्धनाम् । शब्दो वाप्य् अभिजल्पत्वम् आगतो याति वाच्यताम्

asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanām / śabdo vāpy abhijalpatvam āgato yāti vācyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् रूपम् एकीकृतं यता । शब्दस्यार्थेन तं शब्दम् अभिजल्पं प्रचक्षते

so 'yam ity abhisaṃbandhād rūpam ekīkṛtaṃ yatā / śabdasyārthena taṃ śabdam abhijalpaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् अपृथगात्मत्वे रूढिर् अव्यभिचारिणी । किं चिद् एव क्व चिद् रूपं प्राधान्येनावतिष्ठते

tayor apṛthagātmatve rūḍhir avyabhicāriṇī / kiṃ cid eva kva cid rūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके ऽर्थरूपतां शब्दः प्रतिपन्नः प्रवर्तते । शास्त्रे तूभयरूपत्वं प्रविभक्तं विवक्षया

loke 'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate / śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्तेः सर्वशक्तेर् वा शब्दैर् एव प्रकल्पिता । एकस्यार्थस्य नियता क्रियादिपरिकल्पना

aśakteḥ sarvaśakter vā śabdair eva prakalpitā / ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वार्थो बुद्धिविषयो बाह्यवस्तुनिबन्धनः । स बाह्यं वस्त्व् इति ज्ञातः शब्दार्थ इति गम्यते

yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ / sa bāhyaṃ vastv iti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारवन्तः संवेद्या व्यक्तिस्मृतिनिबन्धनाः । एते प्रत्यवभासन्ते संविन्ंआत्रं त्व् अतो ऽन्यथा

ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ / ete pratyavabhāsante saṃvinṃātraṃ tv ato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेन्द्रियं संनिपतद् वैचित्रेणोपदर्शकं । तथैव शब्दाद् अर्थस्य प्रतिपत्तिर् अनेकधा

yathendriyaṃ saṃnipatad vaicitreṇopadarśakaṃ / tathaiva śabdād arthasya pratipattir anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्त्रान्यथैव प्रक्रान्तो भिन्नेषु प्रतिपत्तृषु । स्वप्रत्ययानुकारेण शब्दार्थः प्रविभज्यते

vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu / svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन्न् अपि दृश्ये ऽर्थे दर्शनं भिद्यते पृथक् । कालान्तरेण चैको ऽपि तं पश्यत्य् अन्यथा पुनः

ekasminn api dṛśye 'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak / kālāntareṇa caiko 'pi taṃ paśyaty anyathā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यापि च शब्दस्य निमित्तैर् अव्यवस्थितैः । एकेन बहुभिश् चार्थो बहुधा परिकल्प्यते

ekasyāpi ca śabdasya nimittair avyavasthitaiḥ / ekena bahubhiś cārtho bahudhā parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अदृष्टतत्त्वानां सापराधं बहुच्छलं । दर्शनं वचनं वापि नित्यम् एवानवस्थितम्

tasmād adṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalaṃ / darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityam evānavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषीणां दर्शनं यच् च तत्त्वे किं चिद् अवस्थितम् । न तेन व्यवहारो ऽस्ति न तच् छब्दनिबन्धनं

ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yac ca tattve kiṃ cid avasthitam / na tena vyavahāro 'sti na tac chabdanibandhanaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलवद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाड् इव । नैव चास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः

talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva / naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रत्यक्षम् अप्य् अर्थं विद्वान् ईक्षेत युक्तितः । न दर्शनस्य प्रामाण्याद् दृश्यम् अर्थं प्रकल्पयेत्

tasmāt pratyakṣam apy arthaṃ vidvān īkṣeta yuktitaḥ / na darśanasya prāmāṇyād dṛśyam arthaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमाख्येयतत्त्वानाम् अर्थानां लौकिकैर् यथा । व्यवहारे समाख्यानं तत् प्रज्ञो न विकल्पयेत्

asamākhyeyatattvānām arthānāṃ laukikair yathā / vyavahāre samākhyānaṃ tat prajño na vikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्छेदग्रहणे ऽर्थानां प्रतिभान्यैव जायते । वाक्यार्थ इति ताम् आहुः पदार्थैर् उपपादिताम्

vicchedagrahaṇe 'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate / vākyārtha iti tām āhuḥ padārthair upapāditām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तद् इति सान्येषाम् अनाक्येया कथं चन । प्रत्यात्मवृत्ति सिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते

idaṃ tad iti sānyeṣām anākyeyā kathaṃ cana / pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपश्लेषम् इवार्थानां सा करोत्य् अविचारिता । सार्वरूप्यम् इवापन्ना विषयत्वेन वर्तते

upaśleṣam ivārthānāṃ sā karoty avicāritā / sārvarūpyam ivāpannā viṣayatvena vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्शाच् छब्देन जनितां भावनानुगमेन वा । इतिकर्तव्यतायां तां न कश् चिद् अतिवर्तते

sākśāc chabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā / itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaś cid ativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समनुगच्छति । समारम्भाः प्रतायन्ते तिरश्चाम् अपि तद्वशात्

pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati / samārambhāḥ pratāyante tiraścām api tadvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा द्रव्यविशेषाणां परिपाकैर् अयत्नजाः । मदादिशक्तयो दृष्टाः प्रतिभास् तद्वतां तथा

yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākair ayatnajāḥ / madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhās tadvatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलस्य कः । जन्त्वादयः कुलायादि- करणे शिक्षिताः कथम्

svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ / jantvādayaḥ kulāyādi- karaṇe śikṣitāḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारप्रीत्यपद्वेष- प्लवनादिक्रियासु कः । जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम्

āhāraprītyapadveṣa- plavanādikriyāsu kaḥ / jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावनानुगताद् एतद् आगमाद् एव जायते । आसत्तिविप्रकर्षाभ्याम् आगमस् तु विशिष्यते

bhāvanānugatād etad āgamād eva jāyate / āsattiviprakarṣābhyām āgamas tu viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाववरणाभास- योगादृष्टोपपादिताम् । विशिष्टोपहितां चेति प्रतिभां षड्विधां विदुः

svabhāvavaraṇābhāsa- yogādṛṣṭopapāditām / viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा संयोगिभिर् द्रव्यैर् लक्षिते ऽर्थे प्रयुज्यते । गोशब्दो न त्व् असौ तेषां विशेशाणां प्रकाशकः

yathā saṃyogibhir dravyair lakṣite 'rthe prayujyate / gośabdo na tv asau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारवर्णावयवैः संसृष्टेषु गवादिषु । शब्दः प्रवर्तमानो ऽपि न तान् अङ्गीकरोत्य् असौ

ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu / śabdaḥ pravartamāno 'pi na tān aṅgīkaroty asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्थानवर्णावयवैर् विशिष्टे ऽर्थे प्रयुज्यते । शब्दो न तस्यावयवे प्रवृत्तिर् उपलभ्यते

saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe 'rthe prayujyate / śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभं कस्य चिल् लोके सर्वावयवदर्शनं । कैश् चित् त्व् अवयवैर् दृष्टैर् अर्थः कृत्सो ऽनुमीयते

durlabhaṃ kasya cil loke sarvāvayavadarśanaṃ / kaiś cit tv avayavair dṛṣṭair arthaḥ kṛtso 'numīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा जात्युत्पलादीनां गन्धेन सहचारिणाम् । नित्यसंबन्धिनां दृष्टं गुणानाम् अवधारणम्

tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām / nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānām avadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्याप्रमाणसंस्थान- निरपेक्षः प्रवर्तते । बिन्दौ च समुदाये च वाचकः सलिलादिषु

saṃkhyāpramāṇasaṃsthāna- nirapekṣaḥ pravartate / bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारादिपरिच्छिन्ने तैलादौ यो व्यवस्थितः । आहैकदेशं तत्त्वेन तस्यावयववर्तिना

saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ / āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनार्थेनाभिसंबद्धम् अभिधानं प्रयुज्यते । तदर्थापगमे तस्य प्रयोगो विनिवर्तते

yenārthenābhisaṃbaddham abhidhānaṃ prayujyate / tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यांस् तु संभविनो धर्मान् अन्तर्णीय प्रयुज्यते । शब्दस् तेषां न सांनिध्यं नियमेन व्यपेक्षते

yāṃs tu saṃbhavino dharmān antarṇīya prayujyate / śabdas teṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रोमशफादीनां व्यभिचारे ऽपि दृश्यते । गोशब्दो न तथा जातेर् विप्रयोगे प्रवर्तते

yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre 'pi dṛśyate / gośabdo na tathā jāter viprayoge pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संभविनो ऽर्थस्य शब्दात् संप्रत्यये सति । अदृष्टविप्रयोगार्थः संबन्धित्वेन गम्यते

tasmāt saṃbhavino 'rthasya śabdāt saṃpratyaye sati / adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचिका द्योतिका व स्युर् द्वित्वादीनां विभक्तयः । स्याद् वा संख्यावतो ऽर्थस्य समुदायो ऽभिधायकः

vācikā dyotikā va syur dvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ / syād vā saṃkhyāvato 'rthasya samudāyo 'bhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना संख्याभिधानाद् वा संख्याभेदसमन्वितान् । अर्थान् स्वरूपभेदेन काम्श् चिद् आहुर् गवादयः

vinā saṃkhyābhidhānād vā saṃkhyābhedasamanvitān / arthān svarūpabhedena kāmś cid āhur gavādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये शब्दा नित्यसंबन्धा विवेके ज्ञातशक्तयः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषाम् अर्थो विभज्यते

ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ teṣām artho vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच् चाव्यभिचारेण तयोः शक्यं प्रकल्पनम् । नियमस् तत्र न त्व् एवं नियमो नुट्शबादिषु

yāvac cāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam / niyamas tatra na tv evaṃ niyamo nuṭśabādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभवे नाभिधानस्य लक्षणत्वं प्रकल्पते । आपेक्षिक्यो हि संसर्गे नियताः शब्दशक्तयः

saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate / āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कूपसूपयूपानाम् अन्वयो ऽर्थस्य दृश्यते । अतो ऽर्थान्तरवाचित्वं संघातस्यैव गम्यते

na kūpasūpayūpānām anvayo 'rthasya dṛśyate / ato 'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु । बहूनां संभवे ऽर्थानां निमित्तं किं चिद् इष्यते

anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu / bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cid iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरवासिष्ठगिरिशास् तथैकागारिकादयः । कैश् चित् कथं चिद् आख्याता निमित्तावधिसंकरैः

vairavāsiṣṭhagiriśās tathaikāgārikādayaḥ / kaiś cit kathaṃ cid ākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पथः समाख्यानं वृक्षवल्मीकपर्वतैः । अविरुद्धं गवादीनां भिन्नैश् च सहचारिभिः

yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ / aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiś ca sahacāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा च समाख्यानम् अवस्थाभेददर्शिभिः । क्रियते किंशुकादीनाम् एकदेशावधारणं

anyathā ca samākhyānam avasthābhedadarśibhiḥ / kriyate kiṃśukādīnām ekadeśāvadhāraṇaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैश् चिन् निर्वचनं भिन्नं गिरतेर् गर्जतेर् गमेः । गवतेर् गदतेर् वापि गौर् इत्य् अत्रानुदर्शितम्

kaiś cin nirvacanaṃ bhinnaṃ girater garjater gameḥ / gavater gadater vāpi gaur ity atrānudarśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौर् इत्य् एव स्वरूपाद् वा गोशब्दो गोषु वर्तते । व्युत्पाद्यते न वा सर्वं कैश् चिच् चोभयथेष्यते

gaur ity eva svarūpād vā gośabdo goṣu vartate / vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiś cic cobhayatheṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्येनोपदेशश् च शास्त्रे लघ्वर्थम् आश्रितः । जात्यन्तरवद् अन्यस्य विशेषाः प्रतिपादकाः

sāmānyenopadeśaś ca śāstre laghvartham āśritaḥ / jātyantaravad anyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तरे च यद् वृत्तं तत् प्रकृत्यन्तरं विदुः । तुल्यरूपं न तद् रूढाव् अन्यस्मिन्न् अनुषज्यते

arthāntare ca yad vṛttaṃ tat prakṛtyantaraṃ viduḥ / tulyarūpaṃ na tad rūḍhāv anyasminn anuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नाव् इजियजी धातू नियतौ विषयान्तरे । कैश् चित् कथं चिद् उद्दिष्टौ चित्रं हि प्रतिपादनम्

bhinnāv ijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare / kaiś cit kathaṃ cid uddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च वालवायादि जित्वरीवद् उपाचरेत् । भेदाभेदाभ्युपगमे न विरोधो ऽस्ति कश् चन

evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvad upācaret / bhedābhedābhyupagame na virodho 'sti kaś cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुर् एव तु तादृशः

aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam / dhātūpasargayoḥ śāstre dhātur eva tu tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि संग्रामयतेः सोपसर्गाद् विधिः स्मृतः । क्रियाविशेषाः सम्घाते प्रक्रम्यन्ते तथाविधाः

tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargād vidhiḥ smṛtaḥ / kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याणाम् अन्तरङ्गत्वम् एवं धातूपसर्गयोः । साधनैर् याति संबन्धं तथाभूतैव सा क्रिया

kāryāṇām antaraṅgatvam evaṃ dhātūpasargayoḥ / sādhanair yāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगार्थेषु सिद्धः सन् भेत्तव्यो ऽर्थो विशिष्यते । प्राक् च साधनसंबन्धात् क्रिया नैवोपजायते

prayogārtheṣu siddhaḥ san bhettavyo 'rtho viśiṣyate / prāk ca sādhanasaṃbandhāt kriyā naivopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातोः साधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमाद् यथा । धातुत्वं कर्मभावश् च तथान्यद् अपि दृश्यताम्

dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramād yathā / dhātutvaṃ karmabhāvaś ca tathānyad api dṛśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजकालेषु संबन्धाद् यथा लाक्षारसादयः । वर्णादिपरिणामेन फलानाम् उपकुर्वते

bījakāleṣu saṃbandhād yathā lākṣārasādayaḥ / varṇādipariṇāmena phalānām upakurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिस्थाद् अभिसंबन्धात् तथा धातूपसर्गयोः । अभ्यन्तरीकृताद् भेदः पदकाले प्रकाशते

buddhisthād abhisaṃbandhāt tathā dhātūpasargayoḥ / abhyantarīkṛtād bhedaḥ padakāle prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चित् संभविनो भेदाः केवलैर् अनिदर्शिताः । उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रनिरादिना

kva cit saṃbhavino bhedāḥ kevalair anidarśitāḥ / upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वाचको विशेषाणां संभवाद् द्योतको ऽपि वा । शक्त्याधानाय वा धातोः सहकारी प्रयुज्यते

sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavād dyotako 'pi vā / śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थादिभिः केवलैर् यच् च गमनादि न गम्यते । तत्रानुमानाद् द्विविधात् तद्धर्मा प्रादिर् उच्यते

sthādibhiḥ kevalair yac ca gamanādi na gamyate / tatrānumānād dvividhāt taddharmā prādir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रयोगे ऽधिपर्योश् च यावद् दृष्टं क्रियान्तरम् । तस्याभिधायको धातुः सह ताभ्याम् अनर्थकः

aprayoge 'dhiparyoś ca yāvad dṛṣṭaṃ kriyāntaram / tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyām anarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव स्वार्थिकाः के चित् संघातान्तरवृत्तयः । अनर्थकेन संसृष्टाः प्रकृत्यर्थानुवादिनः

tathaiva svārthikāḥ ke cit saṃghātāntaravṛttayaḥ / anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपाता द्योतकाः के चित् पृथगर्थप्रकल्पने । आगमा इव के चित् तु संभूयार्थस्य साधकाः

nipātā dyotakāḥ ke cit pṛthagarthaprakalpane / āgamā iva ke cit tu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरिष्टात् पुरस्ताद् वा द्योतकत्वं न भिद्यते । तेषु प्रयुज्यमानेषु भिन्नार्थेष्व् अपि सर्वथा

upariṣṭāt purastād vā dyotakatvaṃ na bhidyate / teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣv api sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वे सति केवलाः । प्रत्ययो वाचकत्वे ऽपि केवलो न प्रयुज्यते

cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ / pratyayo vācakatve 'pi kevalo na prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुच्चिताभिधाने तु व्यतिरेको न विद्यते । असत्त्वभूतो भावश् च तिङ्पदैर् अभिधीयते

samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate / asattvabhūto bhāvaś ca tiṅpadair abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुच्चिताभिधाने ऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनाम् । गुणैर् पदानां संबन्धः परतन्त्रास् तु चादयः

samuccitābhidhāne 'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām / guṇair padānāṃ saṃbandhaḥ paratantrās tu cādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनयित्वा क्रिया का चित् संबन्धं विनिवर्तते । श्रूयमाणे क्रियाशब्दे संबन्धो जायते क्व चित्

janayitvā kriyā kā cit saṃbandhaṃ vinivartate / śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र षष्ठी प्रतिपदं समासस्य निवृत्तये । विहिता दर्शनार्थं तु कारकं प्रत्युदाहृतम्

tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye / vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चोपजातः संबन्धो विनिवृत्ते क्रियापदे । कर्मप्रवचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते

sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade / karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविभक्तिभिः । युज्यते विर् यथा तस्य लिखाव् अनुपसर्गता

yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ / yujyate vir yathā tasya likhāv anupasargatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठतेर् अप्रयोगश् च दृष्टो ऽप्रत्य् अजयन्न् इति । सुन्व् अभीत्य् आभिमुख्ये च केवलो ऽपि प्रयुज्यते

tiṣṭhater aprayogaś ca dṛṣṭo 'praty ajayann iti / sunv abhīty ābhimukhye ca kevalo 'pi prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मप्रवचनीयत्वं क्रियायोगे विधीयते । षत्वादिविनिवृत्त्यर्थं स्वत्यादीनां विधर्मणाम्

karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate / ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुहेतुमतोर् योग- परिच्छेदे ऽनुना कृते । आरम्भाद् बाध्यते प्राप्ता तृतीया हेतुलक्षणा

hetuhetumator yoga- paricchede 'nunā kṛte / ārambhād bādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपि संबन्धस्य तु भेदकः

kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ / nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थकानां संघातः सार्थको ऽनर्थकस् तथा । वर्णानां पदम् अर्थेन युक्तं नावयवाः पदे

anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako 'narthakas tathā / varṇānāṃ padam arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानाम् अर्थयुक्तानां संघातो भिद्यते पुनः । अर्थान्तरावबोधेन संबन्धविगमेन च

padānām arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ / arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवद्भ्यो विशिष्टार्थः संघात उपजायते । नोपजायत इत्य् एके समासस्वार्थिकादिषु

arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate / nopajāyata ity eke samāsasvārthikādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चिद् धि युतसिद्धार्था भेदे निर्ज्ञातशक्तयः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां के चित् कल्पितशक्तयः

ke cid dhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ ke cit kalpitaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रार्थ एव वर्णानाम् अर्थवत्त्वे प्रदर्शितः । धात्वादीनां हि शुद्धानां लौकिको ऽर्थो न विद्यते

śāstrārtha eva varṇānām arthavattve pradarśitaḥ / dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko 'rtho na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्तद्धितानाम् अर्थश् च केवलानाम् अलौकिकः । प्राग् विभक्तेस् तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते

kṛttaddhitānām arthaś ca kevalānām alaukikaḥ / prāg vibhaktes tadantasya tathaivārtho na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिव्यक्ततरो यो ऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते । अर्थवत्ताप्रकरणाद् आश्रितः स तथाविधः

abhivyaktataro yo 'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate / arthavattāprakaraṇād āśritaḥ sa tathāvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मभेदो न चेत् कश् चिद् वर्णेभ्यः पदवाक्ययोः । अन्योन्यापेक्षया शक्त्या वर्णः स्याद् अभिधायकः

ātmabhedo na cet kaś cid varṇebhyaḥ padavākyayoḥ / anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syād abhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णेन केन चिन् न्यूनः संघातो यो ऽभिधायकः । न चेच् छब्दान्तरम् असाव् अन्यूनस् तेन गम्यते

varṇena kena cin nyūnaḥ saṃghāto yo 'bhidhāyakaḥ / na cec chabdāntaram asāv anyūnas tena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तस्मिन् वाचके शब्दे निमित्तात् स्मृतिम् आदधत् । साक्षाद् इव व्यवहितं शब्देनार्थम् उपोहते

sa tasmin vācake śabde nimittāt smṛtim ādadhat / sākṣād iva vyavahitaṃ śabdenārtham upohate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदवाच्यो यथा नार्थः कश् चिद् गौरखरादिषु । सत्य् अपि प्रत्यये ऽत्यन्तं समुदाये न गम्यते

padavācyo yathā nārthaḥ kaś cid gaurakharādiṣu / saty api pratyaye 'tyantaṃ samudāye na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वित इवार्थात्मा पदार्थैर् यः प्रतीयते । पदार्थदर्शनं तत्र तथैवानुपकारकम्

samanvita ivārthātmā padārthair yaḥ pratīyate / padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायावयवयोर् भिन्नार्थत्वे च वृत्तिषु । युगपद् भेदसंसर्गौ विरुद्धाव् अनुषङ्गिणौ

samudāyāvayavayor bhinnārthatve ca vṛttiṣu / yugapad bhedasaṃsargau viruddhāv anuṣaṅgiṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश् च साधनमात्रार्थान् अध्यादीन् परिकल्पयेत् । अप्रयुक्तपदश् चार्थो बहुव्रीहौ कथं भवेत्

kaś ca sādhanamātrārthān adhyādīn parikalpayet / aprayuktapadaś cārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञुसंज्ञ्वाद्यवयवैर् न चास्त्य् अर्थावधारणम् । तस्मात् संघात एवैको विशिष्टार्थनिबन्धनम्

prajñusaṃjñvādyavayavair na cāsty arthāvadhāraṇam / tasmāt saṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्गा इत्य् एक एवायं बहुष्व् अर्थेषु वर्तते । द्वन्द्वसंज्ञो ऽपि संघातो बहूनाम् अभिधायकः

gargā ity eka evāyaṃ bahuṣv artheṣu vartate / dvandvasaṃjño 'pi saṃghāto bahūnām abhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैकशेषे भुज्यादिः प्रत्येकम् अवतिष्ठते । क्रियैवं द्वन्द्ववाच्ये ऽर्थे प्रत्येकं प्रविभज्यते

yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekam avatiṣṭhate / kriyaivaṃ dvandvavācye 'rthe pratyekaṃ pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च द्वन्द्वपदार्थस्य तच्छब्देन व्यपेक्षणम् । सापि व्यावृत्तरूपे ऽर्थे सर्वनामसरूपता

yac ca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam / sāpi vyāvṛttarūpe 'rthe sarvanāmasarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च खदिरच्छेदे भागेषु क्रमवांस् छिदिः । तथा द्वन्द्वपदार्थस्य भागेषु क्रमदर्शनम्

yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃs chidiḥ / tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घैकदेशे प्रक्रान्तान् यथा सङ्घानुपातिनः । क्रियाविशेषान् मन्यन्ते स द्वन्द्वावयवे क्रमः

saṅghaikadeśe prakrāntān yathā saṅghānupātinaḥ / kriyāviśeṣān manyante sa dvandvāvayave kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपादयता वृत्तिम् अबुद्धान् वाक्यपूर्विकाम् । वृत्तौ पदार्थभेदेन प्राधान्यम् उपदर्शितम्

pratipādayatā vṛttim abuddhān vākyapūrvikām / vṛttau padārthabhedena prādhānyam upadarśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदाद् अभिधेयस्य नञ्समासे विकल्पितम् । प्राधान्यं बहुधा भाष्ये दोषास् तु प्रक्रियागताः

abhedād abhidheyasya nañsamāse vikalpitam / prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣās tu prakriyāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहत्स्वार्थविकल्पे च सर्वार्थत्यागम् इच्छता । बहुव्रीहिपदार्थस्य त्यागः सर्वस्य दर्शितः

jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgam icchatā / bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रे क्व चित् प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिधीयते । प्रकृतौ विनिवृत्तायां प्रत्ययार्थश् च धातुभिः

śāstre kva cit prakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate / prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaś ca dhātubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यम् अर्थम् आहतुर् भिन्नौ प्रत्ययाव् एक एव तम् । क्व चिद् आह पचन्तीति धातुस् ताभ्यां विना क्व चित्

yam artham āhatur bhinnau pratyayāv eka eva tam / kva cid āha pacantīti dhātus tābhyāṃ vinā kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वाख्यानस्मृतेर् ये च प्रत्ययार्था निबन्धनम् । निर्दिष्टास् ते प्रकृत्यर्थाः स्मृत्यन्तर उदाहृताः

anvākhyānasmṛter ye ca pratyayārthā nibandhanam / nirdiṣṭās te prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धेर् उद्वमिकरीत्य् एवं शास्त्रे ऽभिधीयते । व्यवहाराय मन्यन्ते शास्त्रार्थप्रक्रिया यतः

prasiddher udvamikarīty evaṃ śāstre 'bhidhīyate / vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैर् अविद्यैवोपवर्ण्यते । अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपवर्तते

śāstreṣu prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate / anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिबद्धं निमित्तेषु निरुपाख्यं फलं यथा । तथा विद्याप्य् अनाख्येया शास्त्रोपायेव लक्ष्यते

anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā / tathā vidyāpy anākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाभ्यासं हि वाग् अर्थे प्रतिपत्तिं समीहते । स्वभाव इव चानादिर् मिथ्याभ्यासो व्यवस्थितः

yathābhyāsaṃ hi vāg arthe pratipattiṃ samīhate / svabhāva iva cānādir mithyābhyāso vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्रेक्षते सावयवं परमाणुम् अपण्डितः । तथावयविनं युक्तम् अन्यैर् अवयवैः पुनः

utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇum apaṇḍitaḥ / tathāvayavinaṃ yuktam anyair avayavaiḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटादिदर्शनाल् लोकः परिच्छिन्नो ऽवसीयते । समारम्भाच् च भावानाम् आदिमद् ब्रह्म शाश्वतम्

ghaṭādidarśanāl lokaḥ paricchinno 'vasīyate / samārambhāc ca bhāvānām ādimad brahma śāśvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायाः शिक्षमाणानां बालानाम् उपलापनाः । असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते

upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānām upalāpanāḥ / asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा प्रतिपद्यार्थं पदग्रहणपूर्वकम् । पुनर् वाक्ये तम् एवार्थम् अन्यथा प्रतिपद्यते

anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam / punar vākye tam evārtham anyathā pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपात्ता बहवो ऽप्य् अर्था येष्व् अन्ते प्रतिषेधनम् । क्रियते ते निवर्तन्ते तस्मात् तांस् तत्र नाश्रयेत्

upāttā bahavo 'py arthā yeṣv ante pratiṣedhanam / kriyate te nivartante tasmāt tāṃs tatra nāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षो नास्तीति वाक्यं च विशिष्टाभावलक्षणम् । नार्थे न बुद्धौ संबन्धो निवृत्तेर् अवतिष्ठते

vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam / nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtter avatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.