Bhartrhari: Vakyapadiya 2

विच्छेदप्रतिपत्तौ च यद्य् अस्तीत्य् अवधार्यते । अशब्दवाच्या सा बुद्धिर् निवर्त्येत स्थिता कथम्

vicchedapratipattau ca yady astīty avadhāryate / aśabdavācyā sā buddhir nivartyeta sthitā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यज् ज्ञानम् उत्पन्नं तन् मिथ्येति नञा कृतम् । नञो व्यापारभेदे ऽस्मिन्न् अभावावगतिः कथम्

atha yaj jñānam utpannaṃ tan mithyeti nañā kṛtam / naño vyāpārabhede 'sminn abhāvāvagatiḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराधारप्रवृत्तौ च प्राक्प्रवृत्तिर् नञो भवेत् । अथाधारः स एवास्य नियमार्था श्रुतिर् भवेत्

nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttir naño bhavet / athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutir bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमद्योतनार्था वाप्य् अनुवादो यथा भवेत् । कश् चिद् एवार्थवांस् तत्र शब्दः शेषास् त्व् अनर्थकाः

niyamadyotanārthā vāpy anuvādo yathā bhavet / kaś cid evārthavāṃs tatra śabdaḥ śeṣās tv anarthakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धं चाभिसंबन्धम् उदाहार्यादिभिः कृतम् । वाक्ये समाप्ते वाक्यार्थम् अन्यथा प्रतिपद्यते

viruddhaṃ cābhisaṃbandham udāhāryādibhiḥ kṛtam / vākye samāpte vākyārtham anyathā pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुतिनिन्दाप्रधानेषु वाक्येष्व् अर्थो न तादृशः । पदानां प्रविभागेन यादृशः परिकल्प्यते

stutinindāpradhāneṣu vākyeṣv artho na tādṛśaḥ / padānāṃ pravibhāgena yādṛśaḥ parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासंसृष्ट एवार्थः पदेषु समवस्थितः । वाक्यार्थस्याभ्युपायो ऽसाव् एकस्य प्रतिपादने

athāsaṃsṛṣṭa evārthaḥ padeṣu samavasthitaḥ / vākyārthasyābhyupāyo 'sāv ekasya pratipādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं पदेष्व् असंसृष्टो यः क्रमाद् उपचीयते । छिन्नग्रथितकल्पत्वात् तद् विशिष्टतरं विदुः

pūrvaṃ padeṣv asaṃsṛṣṭo yaḥ kramād upacīyate / chinnagrathitakalpatvāt tad viśiṣṭataraṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् आहुर् अनेकार्थं शब्दम् अन्ये परीक्षकाः । निमित्तभेदाद् एकस्य सार्वार्थ्यं तस्य भिद्यते

ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ / nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौगपद्यम् अतिक्रम्य पर्याये व्यवतिष्ठते । अर्थप्रकरणाभ्यां वा योगाच् छब्दान्तरेण वा

yaugapadyam atikramya paryāye vyavatiṣṭhate / arthaprakaraṇābhyāṃ vā yogāc chabdāntareṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सास्नादिमान् पिण्डो गोशब्देनाभिधीयते । तथा स एव गोशब्दो वाहीके ऽपि व्यवस्थितः

yathā sāsnādimān piṇḍo gośabdenābhidhīyate / tathā sa eva gośabdo vāhīke 'pi vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशक्तेस् तु तस्यैव शब्दस्यानेकधर्मणः । प्रसिद्धिभेदाद् गौणत्वं मुख्यत्वं चोपजायते

sarvaśaktes tu tasyaiva śabdasyānekadharmaṇaḥ / prasiddhibhedād gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ copajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको मन्त्रस् तथाध्यात्मम् अधिदैवम् अधिक्रतु । असंकरेण सर्वार्थो भिन्नशक्तिर् अवस्थितः

eko mantras tathādhyātmam adhidaivam adhikratu / asaṃkareṇa sarvārtho bhinnaśaktir avasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्वानुषङ्गो वाहीके निमित्तात् कैश् चिद् इष्यते । अर्थमात्रं विपर्यस्तं शब्दः स्वार्थे व्यवस्थितः

gotvānuṣaṅgo vāhīke nimittāt kaiś cid iṣyate / arthamātraṃ viparyastaṃ śabdaḥ svārthe vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स्वरूपं शब्दानां सर्वार्थेष्व् अनुषज्यते । अर्थमात्रं विपर्यस्तं स्वरूपे तु श्रुतिः स्थिता

tathā svarūpaṃ śabdānāṃ sarvārtheṣv anuṣajyate / arthamātraṃ viparyastaṃ svarūpe tu śrutiḥ sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वं तु सरूपत्वाच् छब्दयोर् गौणमुख्ययोः । प्राहुर् अत्यन्तभेदे ऽपि भेदमार्गानुदर्शिनः

ekatvaṃ tu sarūpatvāc chabdayor gauṇamukhyayoḥ / prāhur atyantabhede 'pi bhedamārgānudarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामिधेन्यन्तरं चैवम् आवृत्ताव् अनुषज्यते । मन्त्रास् च विनियोगेन लभन्ते भेदम् ऊहवत्

sāmidhenyantaraṃ caivam āvṛttāv anuṣajyate / mantrās ca viniyogena labhante bhedam ūhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्य् आम्नायान्तराण्य् एव पठ्यते किं चिद् एव तु । अनर्थकानां पाठो वा शेषस् त्व् अन्यः प्रतीयते

tāny āmnāyāntarāṇy eva paṭhyate kiṃ cid eva tu / anarthakānāṃ pāṭho vā śeṣas tv anyaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्वरूपम् अर्थस् तु पाठे ऽन्यैर् उपवर्ण्यते । अत्यन्तभेदः सर्वेषां तत्संबन्धात् तु तद्वताम्

śabdasvarūpam arthas tu pāṭhe 'nyair upavarṇyate / atyantabhedaḥ sarveṣāṃ tatsaṃbandhāt tu tadvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या संस्कारसावित्री कर्मण्य् अन्या प्रयुज्यते । अन्या जपप्रबन्धेषु सा त्व् एकैव प्रतीयते

anyā saṃskārasāvitrī karmaṇy anyā prayujyate / anyā japaprabandheṣu sā tv ekaiva pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्वरूपे शब्दानां स्वरूपाद् वृत्तिम् इच्छतः । वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे वृत्तिर् अन्यानपेक्षया

arthasvarūpe śabdānāṃ svarūpād vṛttim icchataḥ / vākyarūpasya vākyārthe vṛttir anyānapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकार्थत्वम् एकस्य यैः शब्दस्यानुगम्यते । सिद्ध्यसिद्धिकृता तेषां गौणमुख्यप्रकल्पना

anekārthatvam ekasya yaiḥ śabdasyānugamyate / siddhyasiddhikṛtā teṣāṃ gauṇamukhyaprakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थप्रकरणापेक्षो यो वा शब्दान्तरैः सह । युक्तः प्रत्याययत्य् अर्थं तं गौणम् अपरे विदुः

arthaprakaraṇāpekṣo yo vā śabdāntaraiḥ saha / yuktaḥ pratyāyayaty arthaṃ taṃ gauṇam apare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धस्योच्चारणे स्वार्थः प्रसिद्धो यस्य गम्यते । स मुख्य इति विज्ञेयो रूपमात्रनिबन्धनः

śuddhasyoccāraṇe svārthaḥ prasiddho yasya gamyate / sa mukhya iti vijñeyo rūpamātranibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् अन्यस्य प्रयोगेण यत्नाद् इव नियुज्यते । तम् अप्रसिद्धं मन्यन्ते गौणार्थाभिनिवेशिनम्

yas tv anyasya prayogeṇa yatnād iva niyujyate / tam aprasiddhaṃ manyante gauṇārthābhiniveśinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थे प्रवर्तमानो ऽपि यस्यार्थं यो ऽवलम्बते । निमित्तं तत्र मुख्यं स्यान् निमित्ती गौण इष्यते

svārthe pravartamāno 'pi yasyārthaṃ yo 'valambate / nimittaṃ tatra mukhyaṃ syān nimittī gauṇa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराराद् इति भिन्ने ऽर्थे यौ वर्तेते विरोधिनि । अर्थप्रकरणापेक्षं तयोर् अप्य् अवधारणम्

purārād iti bhinne 'rthe yau vartete virodhini / arthaprakaraṇāpekṣaṃ tayor apy avadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यस्यार्थात् पदार्थानाम् अपोद्धारे प्रकल्पिते । शब्दान्तरेण संबन्धः कस्यैकस्योपपद्यते

vākyasyārthāt padārthānām apoddhāre prakalpite / śabdāntareṇa saṃbandhaḥ kasyaikasyopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चाप्य् एकं पदं दृष्टं चरितास्तिक्रियं क्व चित् । तद् वाक्यान्तरम् एवाहुर् न तद् अन्येन युज्यते

yac cāpy ekaṃ padaṃ dṛṣṭaṃ caritāstikriyaṃ kva cit / tad vākyāntaram evāhur na tad anyena yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च को ऽयम् इति प्रश्ने गौर् अश्व इति चोच्यते । प्रश्न एव क्रिया तत्र प्रक्रान्ता दर्शनादिका

yac ca ko 'yam iti praśne gaur aśva iti cocyate / praśna eva kriyā tatra prakrāntā darśanādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवाधिकत्वं धर्माणां न्यूनता वा प्रयोजिका । आधिक्यम् अपि मन्यन्ते प्रसिद्धेर् न्यूनतां क्व चित्

naivādhikatvaṃ dharmāṇāṃ nyūnatā vā prayojikā / ādhikyam api manyante prasiddher nyūnatāṃ kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिशब्दो ऽन्तरेणापि जातिं यत्र प्रयुज्यते । संबन्धिसदृशाद् धर्मात् तं गौणम् अपरे विदुः

jātiśabdo 'ntareṇāpi jātiṃ yatra prayujyate / saṃbandhisadṛśād dharmāt taṃ gauṇam apare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्यासाद् इवार्थस्य यत्रार्थान्तरताम् इव । मन्यन्ते स गवादिस् तु गौण इत्य् उच्यते क्व चित्

viparyāsād ivārthasya yatrārthāntaratām iva / manyante sa gavādis tu gauṇa ity ucyate kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियताः साधनत्वेन रूपशक्तिसमन्विताः । यथा कर्मसु गम्यन्ते सीरासिमुसलादयः

niyatāḥ sādhanatvena rūpaśaktisamanvitāḥ / yathā karmasu gamyante sīrāsimusalādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियान्तरे न चैतेषां विभवन्ति न शक्तयः । रूपाद् एव तु तादर्थ्यं नियमेन प्रतीयते

kriyāntare na caiteṣāṃ vibhavanti na śaktayaḥ / rūpād eva tu tādarthyaṃ niyamena pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव रूपशक्तिभ्याम् उत्पत्त्या समवस्थितः । शब्दो नियततादर्थ्यः शक्त्यान्यत्र प्रयुज्यते

tathaiva rūpaśaktibhyām utpattyā samavasthitaḥ / śabdo niyatatādarthyaḥ śaktyānyatra prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिमात्रेण यत्रास्य सामर्थ्यम् अवसीयते । तं मुख्यम् अर्थं मन्यन्ते गौणं यत्नोपपादितम्

śrutimātreṇa yatrāsya sāmarthyam avasīyate / taṃ mukhyam arthaṃ manyante gauṇaṃ yatnopapāditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोयुष्मन्महतां च्व्यर्थे स्वार्थाद् अर्थान्तरे स्थितौ । अर्थान्तरस्य तद्भावस् तत्र मुख्यो ऽपि दृश्यते

goyuṣmanmahatāṃ cvyarthe svārthād arthāntare sthitau / arthāntarasya tadbhāvas tatra mukhyo 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्त्वं शुक्लभावं च प्रकृतिः प्रतिपद्यते । भेदेनापेक्षिता सा तु गौणत्वस्य प्रसाधिका

mahattvaṃ śuklabhāvaṃ ca prakṛtiḥ pratipadyate / bhedenāpekṣitā sā tu gauṇatvasya prasādhikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निसोमादयः शब्दा ये स्वरूपपदार्थकाः । संज्ञिभिः संप्रयुज्यन्ते ऽप्रसिद्धेस् तेषु गौणता

agnisomādayaḥ śabdā ye svarūpapadārthakāḥ / saṃjñibhiḥ saṃprayujyante 'prasiddhes teṣu gauṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निदत्तस् तु यो ऽग्निः स्यात् तत्र स्वार्थोपसर्जनः । शब्दो दत्तार्थवृत्तित्वाद् गौणत्वं प्रतिपद्यते

agnidattas tu yo 'gniḥ syāt tatra svārthopasarjanaḥ / śabdo dattārthavṛttitvād gauṇatvaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तभेदात् प्रक्रान्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मणि । हरिश्चन्द्रादिषु सुटो भावाभावौ व्यवस्थितौ

nimittabhedāt prakrānte śabdavyutpattikarmaṇi / hariścandrādiṣu suṭo bhāvābhāvau vyavasthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋष्यादौ प्राप्तसंस्कारो यः शब्दो ऽन्येन युज्यते । तत्रान्तरङ्गसंस्कारो बाह्ये ऽर्थे न निवर्तते

ṛṣyādau prāptasaṃskāro yaḥ śabdo 'nyena yujyate / tatrāntaraṅgasaṃskāro bāhye 'rthe na nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तविपरीतो ऽपि यथा यो ऽर्थो ऽवधार्यते । यथासंप्रत्ययं शब्दस् तत्र मुख्यः प्रयुज्यते

atyantaviparīto 'pi yathā yo 'rtho 'vadhāryate / yathāsaṃpratyayaṃ śabdas tatra mukhyaḥ prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अपि प्रत्ययाधीनम् अर्थतत्त्वावधारणम् । न सर्वः प्रत्ययस् तस्मिन् प्रसिद्ध इव जायते

yady api pratyayādhīnam arthatattvāvadhāraṇam / na sarvaḥ pratyayas tasmin prasiddha iva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनं सलिले तुल्यं मृगतृष्णादिदर्शनैः । भेदात् तु स्पर्शनादीनां न जलं मृगतृष्णिका

darśanaṃ salile tulyaṃ mṛgatṛṣṇādidarśanaiḥ / bhedāt tu sparśanādīnāṃ na jalaṃ mṛgatṛṣṇikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् असाधारणं कार्यं प्रसिद्धं रज्जुसर्पयोः । तेन भेदपरिच्छेदस् तयोस् तुल्ये ऽपि दर्शने

yad asādhāraṇaṃ kāryaṃ prasiddhaṃ rajjusarpayoḥ / tena bhedaparicchedas tayos tulye 'pi darśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धार्थविपर्यास- निमित्तं यच् च दृश्यते । यस् तस्माल् लक्ष्यते भेदस् तम् असत्यं प्रचक्षते

prasiddhārthaviparyāsa- nimittaṃ yac ca dṛśyate / yas tasmāl lakṣyate bhedas tam asatyaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च निम्नोन्नतं चित्रे सरूपं पर्वतादिभिः । न तत्र प्रतिघातादि कार्यं तद्वत् प्रवर्तते

yac ca nimnonnataṃ citre sarūpaṃ parvatādibhiḥ / na tatra pratighātādi kāryaṃ tadvat pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शप्रबन्धो हस्तेन यथा चक्रस्य संततः । न तथालातचक्रस्य विच्छिन्नं स्पृश्यते हि तत्

sparśaprabandho hastena yathā cakrasya saṃtataḥ / na tathālātacakrasya vicchinnaṃ spṛśyate hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वप्रप्राकारकल्पैश् च स्पर्शनावरणे यथा । नगरेषु न ते तद्वद् गन्धर्वनगरेष्व् अपि

vapraprākārakalpaiś ca sparśanāvaraṇe yathā / nagareṣu na te tadvad gandharvanagareṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगपश्वादिभिर् यावान् मुख्यैर् अर्थः प्रसाध्यते । तावान् न मृन्मयेष्व् अस्ति तस्मात् ते विषयः कनः

mṛgapaśvādibhir yāvān mukhyair arthaḥ prasādhyate / tāvān na mṛnmayeṣv asti tasmāt te viṣayaḥ kanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महान् आव्रियते देशः प्रसिद्धैः पर्वतादिभिः । अल्पदेशान्तरावस्थं प्रतिबिम्बं तु दृश्यते

mahān āvriyate deśaḥ prasiddhaiḥ parvatādibhiḥ / alpadeśāntarāvasthaṃ pratibimbaṃ tu dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरणादिनिमित्तं च यथा मुख्या विषादयः । न ते स्वप्नादिषु स्वस्य तद्वद् अर्थस्य साधकाः

maraṇādinimittaṃ ca yathā mukhyā viṣādayaḥ / na te svapnādiṣu svasya tadvad arthasya sādhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालेन्द्रियगतैर् भेदैर् यद् दृश्यते ऽन्यथा । यथा प्रसिद्धिर् लोकस्य तथा तद् अवसीयते

deśakālendriyagatair bhedair yad dṛśyate 'nyathā / yathā prasiddhir lokasya tathā tad avasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चोपघातजं ज्ञानं यच् च ज्ञानम् अलौकिकम् । न ताभ्यां व्यवहारो ऽस्ति शब्दा लोकनिबन्धनाः

yac copaghātajaṃ jñānaṃ yac ca jñānam alaukikam / na tābhyāṃ vyavahāro 'sti śabdā lokanibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटादिषु यथा दीपो येनार्थेन प्रयुज्यते । ततो ऽन्यस्यापि सांनिध्यात् स करोति प्रकाशनम्

ghaṭādiṣu yathā dīpo yenārthena prayujyate / tato 'nyasyāpi sāṃnidhyāt sa karoti prakāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गिषु तथार्थेषु शब्दो येन प्रयुज्यते । तस्मात् प्रयोजकाद् अन्यान् अपि प्रत्याययत्य् असौ

saṃsargiṣu tathārtheṣu śabdo yena prayujyate / tasmāt prayojakād anyān api pratyāyayaty asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मन्थनं यथारण्योर् अग्न्यर्थम् उपपादितम् । धूमम् अप्य् अनभिप्रेतं जनयत्य् एकसाधनम्

nirmanthanaṃ yathāraṇyor agnyartham upapāditam / dhūmam apy anabhipretaṃ janayaty ekasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शब्दो ऽपि कस्मिंश् चित् प्रत्याय्ये ऽर्थे विवक्षिते । अविवक्षितम् अप्य् अर्थं प्रकाशयते संनिधेः

tathā śabdo 'pi kasmiṃś cit pratyāyye 'rthe vivakṣite / avivakṣitam apy arthaṃ prakāśayate saṃnidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवात्यन्तसंसृष्टस् त्यक्तुम् अर्थो न शक्यते । तथा शब्दो ऽपि संबन्धी प्रविवक्तुं न शक्यते

yathaivātyantasaṃsṛṣṭas tyaktum artho na śakyate / tathā śabdo 'pi saṃbandhī pravivaktuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थानां संनिधाने ऽपि सति चैषां प्रकाशने । प्रयोजको ऽर्थः शब्दस्य रूपाभेदे ऽपि गम्यते

arthānāṃ saṃnidhāne 'pi sati caiṣāṃ prakāśane / prayojako 'rthaḥ śabdasya rūpābhede 'pi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चिद् गुणप्रधानत्वम् अर्थानाम् अविवक्षितम् । क्व चित् सांनिध्यम् अप्य् एषां प्रतिपत्ताव् अकारणम्

kva cid guṇapradhānatvam arthānām avivakṣitam / kva cit sāṃnidhyam apy eṣāṃ pratipattāv akāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*यच् चानुपात्तं शब्देन तत् कस्मिंश् चित् प्रतीयते । क्व चित् प्रधानम् एवार्थो भवत्य् अयस्य लक्षणम्

*yac cānupāttaṃ śabdena tat kasmiṃś cit pratīyate / kva cit pradhānam evārtho bhavaty ayasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*आख्यातं तद्धितार्थस्य यत् किं चिद् उपदर्शकम् । गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः

*ākhyātaṃ taddhitārthasya yat kiṃ cid upadarśakam / guṇapradhānabhāvasya tatra dṛṣṭo viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*निर्देशे लिङ्गसंख्यानां संनिधानम् अकारणम् । प्रमाणम् अर्धह्रसादाव् अनुपात्तं प्रतीयते

*nirdeśe liṅgasaṃkhyānāṃ saṃnidhānam akāraṇam / pramāṇam ardhahrasādāv anupāttaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वस्यार्धं च यद् दृष्टं तत् तस्यासंनिधाव् अपि । ह्रस्वस्य लक्षणार्थत्वात् तद्वद् एवाभिधीयते

hrasvasyārdhaṃ ca yad dṛṣṭaṃ tat tasyāsaṃnidhāv api / hrasvasya lakṣaṇārthatvāt tadvad evābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घप्लुताभ्यां तस्य स्यान् मात्रया वा विशेषणम् । जातेर् वा लक्षणाय स्यात् सर्वथा सप्तपर्णवत्

dīrghaplutābhyāṃ tasya syān mātrayā vā viśeṣaṇam / jāter vā lakṣaṇāya syāt sarvathā saptaparṇavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्तव्यं दृश्यतां सूर्य इति कालस्य लक्षणे । ज्ञायतां काल इत्य् एतत् सोपायम् अभिधीयते

gantavyaṃ dṛśyatāṃ sūrya iti kālasya lakṣaṇe / jñāyatāṃ kāla ity etat sopāyam abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यत्य् अधनुषेत्य् अत्र विशेषेण निदर्श्यते । सामान्यम् आश्रयः शक्तेर् यः कश् चित् प्रतिपादकः

vidhyaty adhanuṣety atra viśeṣeṇa nidarśyate / sāmānyam āśrayaḥ śakter yaḥ kaś cit pratipādakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिर् इति बालो ऽपि चोदितः । उपघातपरे वाक्ये न श्वादिभ्यो न रक्षति

kākebhyo rakṣyatāṃ sarpir iti bālo 'pi coditaḥ / upaghātapare vākye na śvādibhyo na rakṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षालने शरावाणां स्थाननिर्मार्जनं तथा । अनुक्तम् अपि रूपेण भुज्यङ्गत्वात् प्रतीयते

prakṣālane śarāvāṇāṃ sthānanirmārjanaṃ tathā / anuktam api rūpeṇa bhujyaṅgatvāt pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यात् प्रकरणाद् अर्थाद् औचित्याद् देशकालतः । शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न रूपाद् एव केवलात्

vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ / śabdārthāḥ pravibhajyante na rūpād eva kevalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गो विप्रयोगश् च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः

saṃsargo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā / arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामर्थ्यम् औचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः

sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ / śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदपक्षे ऽपि सारूप्याद् भिन्नार्थाः प्रतिपत्तृषु । नियता यान्त्य् अभिव्यक्तिं शब्दाः प्रकरणादिभिः

bhedapakṣe 'pi sārūpyād bhinnārthāḥ pratipattṛṣu / niyatā yānty abhivyaktiṃ śabdāḥ prakaraṇādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामाख्यातसरूपा ये कार्यान्तरनिबन्धनाः । शब्दा वाक्यस्य तेष्व् अर्थो न रूपाद् अधिगम्यते

nāmākhyātasarūpā ye kāryāntaranibandhanāḥ / śabdā vākyasya teṣv artho na rūpād adhigamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्था स्तुतिनिन्दाप्रकल्पना । कुशलः प्रतिपत्ता ताम् अयथार्थां समीहते

yā pravṛttinivṛttyarthā stutinindāprakalpanā / kuśalaḥ pratipattā tām ayathārthāṃ samīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधीयमानं यत् क्रर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनम् । स्तूयते सा स्तुतिस् तस्य कर्तुर् एव प्रयोजिका

vidhīyamānaṃ yat krarma dṛṣṭādṛṣṭaprayojanam / stūyate sā stutis tasya kartur eva prayojikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याघ्रादिव्यपदेशेन यथा बालो निवर्त्यते । असत्यो ऽपि तथा कश् चित् प्रत्यवायो ऽभिधीयते

vyāghrādivyapadeśena yathā bālo nivartyate / asatyo 'pi tathā kaś cit pratyavāyo 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संविधानां कृत्वापि प्रत्यवाये तथाविधे । शास्त्रेण प्रतिषिद्धे ऽर्थे विद्वान् कश् चित् प्रवर्तते

na saṃvidhānāṃ kṛtvāpi pratyavāye tathāvidhe / śāstreṇa pratiṣiddhe 'rthe vidvān kaś cit pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पेषु संविधायापि सिद्धैर् मन्त्रौषधादिभिः । नान्यथा प्रतिपत्तव्यं न दतो गमयेद् इति

sarpeṣu saṃvidhāyāpi siddhair mantrauṣadhādibhiḥ / nānyathā pratipattavyaṃ na dato gamayed iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चित् तत्त्वसमाख्यानं क्रियते स्तुतिनिन्दयोः । तत्रापि च प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् चोपदिश्यते

kva cit tattvasamākhyānaṃ kriyate stutinindayoḥ / tatrāpi ca pravṛttiś ca nivṛttiś copadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं सर्वपदार्थानां वाक्यार्थोपनिबन्धनम् । सापेक्षा ये तु वाक्यार्थाः पदार्थैर् एव ते समाः

rūpaṃ sarvapadārthānāṃ vākyārthopanibandhanam / sāpekṣā ye tu vākyārthāḥ padārthair eva te samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यं तद् अपि मन्यन्ते यत् पदं चरितक्रियम् । अन्तरेण क्रियाशब्दं वाक्यादेर् द्वित्वदर्शनात्

vākyaṃ tad api manyante yat padaṃ caritakriyam / antareṇa kriyāśabdaṃ vākyāder dvitvadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातशब्दे नियतं साधनं यत्र गम्यते । तद् अप्य् एकं समाप्तार्थं वाक्यम् इत्य् अभिधीयते

ākhyātaśabde niyataṃ sādhanaṃ yatra gamyate / tad apy ekaṃ samāptārthaṃ vākyam ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दव्यवहिता बुद्धिर् अप्रयुक्तपदाश्रया । अनुमानं तदर्थस्य प्रत्यये हेतुर् उच्यते

śabdavyavahitā buddhir aprayuktapadāśrayā / anumānaṃ tadarthasya pratyaye hetur ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरे तु पदस्यैव तम् अर्थं प्रतिजानते । शब्दान्तराभिसंबन्धम् अन्तरेण व्यवस्थितम्

apare tu padasyaiva tam arthaṃ pratijānate / śabdāntarābhisaṃbandham antareṇa vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्न् उच्चरिते शब्दे यदा यो ऽर्थः प्रतीयते । तम् आहुर् अर्थं तस्यैव नान्यद् अर्थस्य लक्षणम्

yasminn uccarite śabde yadā yo 'rthaḥ pratīyate / tam āhur arthaṃ tasyaiva nānyad arthasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियार्थोपपदेश्व् एवं स्थानिनां गम्यते क्रिया । वृत्तौ निरादिभिश् चैवं क्रान्ताद्यर्थः प्रतीयते

kriyārthopapadeśv evaṃ sthānināṃ gamyate kriyā / vṛttau nirādibhiś caivaṃ krāntādyarthaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि शब्दान्तराण्य् एव पर्याया इव लौकिकाः । अर्थप्रकरणाभ्यां तु तेषां स्वार्थो नियम्यते

tāni śabdāntarāṇy eva paryāyā iva laukikāḥ / arthaprakaraṇābhyāṃ tu teṣāṃ svārtho niyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबोधाभ्युपायास् तु ये तं तं पुरुषं प्रति । नावश्यं ते ऽभिसंबद्धाः शब्दा ज्ञेयेन वस्तुना

pratibodhābhyupāyās tu ye taṃ taṃ puruṣaṃ prati / nāvaśyaṃ te 'bhisaṃbaddhāḥ śabdā jñeyena vastunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्यां प्रतिपत्तौ वा मिथ्या वा प्रतिपादने । स्वैर् अर्थैर् नित्यसंबन्धास् ते ते शब्दा व्यवस्थिताः

asatyāṃ pratipattau vā mithyā vā pratipādane / svair arthair nityasaṃbandhās te te śabdā vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाप्रकरणं द्वारम् इत्य् अस्यां कर्मणः श्रुतौ । बधान देहि वेत्य् एतद् उपायाद् अवगम्यते

yathāprakaraṇaṃ dvāram ity asyāṃ karmaṇaḥ śrutau / badhāna dehi vety etad upāyād avagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साधनवृत्तिर् यः शब्दः सत्त्वनिबन्धनः । न स प्रधानभूतस्य साध्यस्यार्थस्य वाचकः

tatra sādhanavṛttir yaḥ śabdaḥ sattvanibandhanaḥ / na sa pradhānabhūtasya sādhyasyārthasya vācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थमात्रं प्रकाश्यासौ सापेक्षो विनिवर्तते । अर्थस् तु तस्य संबन्धी प्रकल्पयति संनिधिम्

svārthamātraṃ prakāśyāsau sāpekṣo vinivartate / arthas tu tasya saṃbandhī prakalpayati saṃnidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारार्थ्यस्याविशिष्टत्वान् न शब्दाच् छब्दसंनिधिः । नार्थाच् छब्दस्य सांनिध्यं न शब्दाद् अर्थसंनिधिः

pārārthyasyāviśiṣṭatvān na śabdāc chabdasaṃnidhiḥ / nārthāc chabdasya sāṃnidhyaṃ na śabdād arthasaṃnidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टरूपम् इवाख्यातम् आक्षिप्तं कर्मवाचिना । यदि प्राप्तं प्रधानत्वं युगपद् भावसत्त्वयोः

naṣṭarūpam ivākhyātam ākṣiptaṃ karmavācinā / yadi prāptaṃ pradhānatvaṃ yugapad bhāvasattvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैस् तु नामसरूपत्वम् आख्यातस्यास्य वर्ण्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारो विभज्यते

tais tu nāmasarūpatvam ākhyātasyāsya varṇyate / anvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चापि रूपात् संदेहे वाचकत्वं निवर्तते । अर्धं पशोर् इति यथा सामर्थ्यात् तद् धि कल्पते

na cāpi rūpāt saṃdehe vācakatvaṃ nivartate / ardhaṃ paśor iti yathā sāmarthyāt tad dhi kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं सत्त्वपदं शुद्धं यदि भावनिबन्धनम् । संसर्गे च विभक्तो ऽस्य तस्यार्थो न पृथग् यदि

sarvaṃ sattvapadaṃ śuddhaṃ yadi bhāvanibandhanam / saṃsarge ca vibhakto 'sya tasyārtho na pṛthag yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाप्रधानम् आख्यातं नाम्नां सत्त्वप्रधानता । चत्वारि पदजातानि सर्वम् एतद् विरुध्यते

kriyāpradhānam ākhyātaṃ nāmnāṃ sattvapradhānatā / catvāri padajātāni sarvam etad virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यस्य बुद्धौ नित्यत्वम् अर्थयोगं च लौकिकम् । दृष्ट्वा चतुष्ट्वं नास्तीति वदत्य् औदुम्बरायणः

vākyasya buddhau nityatvam arthayogaṃ ca laukikam / dṛṣṭvā catuṣṭvaṃ nāstīti vadaty audumbarāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याप्तिमांश् च लघुश् चैव व्यवहारः पदाश्रयः । लोके शास्त्रे च कार्यार्थं विभागेनैव कल्पितः

vyāptimāṃś ca laghuś caiva vyavahāraḥ padāśrayaḥ / loke śāstre ca kāryārthaṃ vibhāgenaiva kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लोके प्रतिपत्तॄणाम् अर्थयोगात् प्रसिद्धयः । तस्माद् अलौकिको वाक्याद् अन्यः कश् चिन् न विद्यते

na loke pratipattṝṇām arthayogāt prasiddhayaḥ / tasmād alaukiko vākyād anyaḥ kaś cin na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्र श्रूयमाणैश् च लिङ्गैर् वाक्यैश् च सूचिताः । स्वार्था एव प्रतीयन्ते रूपाभेदाद् अलक्षिताः

anyatra śrūyamāṇaiś ca liṅgair vākyaiś ca sūcitāḥ / svārthā eva pratīyante rūpābhedād alakṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सर्गवाक्ये यत् त्यक्तम् अशब्दम् इव शब्दवत् । तद् बाधकेषु वाक्येषु श्रुतम् अन्यत्र गम्यते

utsargavākye yat tyaktam aśabdam iva śabdavat / tad bādhakeṣu vākyeṣu śrutam anyatra gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणानां श्रुतिर् दध्नि प्रक्रान्ता माठराद् विना । माठरस् तक्रसंबन्धात् तत्राचष्टे यथार्थताम्

brāhmaṇānāṃ śrutir dadhni prakrāntā māṭharād vinā / māṭharas takrasaṃbandhāt tatrācaṣṭe yathārthatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकाख्यातयोगे ऽपि वाक्यं न्यायापवादयोः । एकम् एवेष्यते कैश् चिद् भिन्नरूपम् इव स्थितम्

anekākhyātayoge 'pi vākyaṃ nyāyāpavādayoḥ / ekam eveṣyate kaiś cid bhinnarūpam iva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमः प्रतिषेधश् च विधिशेषस् तथा सति । द्वितीये यो लुग् आख्यातस् तच्छेषम् अलुकं विदुः

niyamaḥ pratiṣedhaś ca vidhiśeṣas tathā sati / dvitīye yo lug ākhyātas taccheṣam alukaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराकाङ्क्षाणि निर्वृत्तौ प्रधानानि परस्परम् । तेषाम् अनुपकारित्वात् कथं स्याद् एकवाक्यता

nirākāṅkṣāṇi nirvṛttau pradhānāni parasparam / teṣām anupakāritvāt kathaṃ syād ekavākyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषविधिनार्थित्वाद् वाक्यशेषो ऽनुमीयते । विधेयवन् निवर्त्ये ऽर्थे तस्मात् तुल्यं व्यपेक्षणम्

viśeṣavidhinārthitvād vākyaśeṣo 'numīyate / vidheyavan nivartye 'rthe tasmāt tulyaṃ vyapekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञाशब्दैकदेशो यस् तस्य लोपो न विद्यते । विशिष्टरूपा सा संज्ञा कृता च न निवर्तते

saṃjñāśabdaikadeśo yas tasya lopo na vidyate / viśiṣṭarūpā sā saṃjñā kṛtā ca na nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञान्तराच् च दत्तादेर् नान्या संज्ञा प्रतीयते । संज्ञिनं देवदत्ताख्यं दत्तशब्दः कथं वदेत्

saṃjñāntarāc ca dattāder nānyā saṃjñā pratīyate / saṃjñinaṃ devadattākhyaṃ dattaśabdaḥ kathaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर् अवयवैस् तुल्यं संबन्धं समुदायवत् । के चिच् छब्दस्वरूपाणां मन्यन्ते सर्वसंज्ञिभिः

sarvair avayavais tulyaṃ saṃbandhaṃ samudāyavat / ke cic chabdasvarūpāṇāṃ manyante sarvasaṃjñibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णानाम् अर्थवत्त्वं तु संज्ञानां संज्ञिभिर् भवेत् । संबद्धो ऽवयवः संज्ञा- प्रविवेके न कल्पते

varṇānām arthavattvaṃ tu saṃjñānāṃ saṃjñibhir bhavet / saṃbaddho 'vayavaḥ saṃjñā- praviveke na kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्वरूपैर् युगपत् संबन्धे सति संज्ञिनः । नैकदेशसरूपेभ्यस् तत्प्रत्यायनसंभवः

sarvasvarūpair yugapat saṃbandhe sati saṃjñinaḥ / naikadeśasarūpebhyas tatpratyāyanasaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशात् तु संघाते केषां चिज् जायते स्मृतिः । स्मृतेस् तु विषयाच् छब्दात् संघातार्थः प्रतीयते

ekadeśāt tu saṃghāte keṣāṃ cij jāyate smṛtiḥ / smṛtes tu viṣayāc chabdāt saṃghātārthaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशात् स्मृतिर् भिन्ने संघाते नियता कथम् । कथं प्रतीयमानः स्याच् छब्दो ऽर्थस्याभिधायकः

ekadeśāt smṛtir bhinne saṃghāte niyatā katham / kathaṃ pratīyamānaḥ syāc chabdo 'rthasyābhidhāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशसरूपास् तु तैस् तैर् भेदैः समन्विताः । अनुनिष्पादिनः शब्दाः संज्ञासु समवस्थिताः

ekadeśasarūpās tu tais tair bhedaiḥ samanvitāḥ / anuniṣpādinaḥ śabdāḥ saṃjñāsu samavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.