स्वाश्रये समवेतानां तद्वद् एवाश्रयान्तरे । क्रियाणाम् अभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधनं विदुः
svāśraye samavetānāṃ tadvad evāśrayāntare / kriyāṇām abhiniṣpattau sāmarthyaṃ sādhanaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Bhartrhari: Vakyapadiya·3·3.7
Bhartrhari: Vakyapadiya 3.7
शक्तिमात्रासमूहस्य विश्वस्यानेकधर्मणः । सर्वदा सर्वथा भावात् क्व चित् किं चिद् विवक्ष्यते
śaktimātrāsamūhasya viśvasyānekadharmaṇaḥ / sarvadā sarvathā bhāvāt kva cit kiṃ cid vivakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनव्यवहारश् च बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः । सन्न् असन् वार्थरूपेषु भेदो बुद्ध्या प्रकल्प्यते
sādhanavyavahāraś ca buddhyavasthānibandhanaḥ / sann asan vārtharūpeṣu bhedo buddhyā prakalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्या समीहितैकत्वान् पञ्चालान् कुरुभिर् यदा । पुनर् विभजते वक्ता तदापायः प्रतीयते
buddhyā samīhitaikatvān pañcālān kurubhir yadā / punar vibhajate vaktā tadāpāyaḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दोपहितरूपांश् च बुद्धेर् विषयतां गतान् । प्रत्यक्षम् इव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते
śabdopahitarūpāṃś ca buddher viṣayatāṃ gatān / pratyakṣam iva kaṃsādīn sādhanatvena manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिप्रवृत्तिरूपं च समारोप्याभिधातृभिः । अर्थेषु शक्तिभेदानां क्रियते परिकल्पना
buddhipravṛttirūpaṃ ca samāropyābhidhātṛbhiḥ / artheṣu śaktibhedānāṃ kriyate parikalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तौ पदार्थे शब्दादेर् जन्यमानस्य कर्मणः । साधनत्वं तथा सिद्धं बुद्धिरूपप्रकल्पितम्
vyaktau padārthe śabdāder janyamānasya karmaṇaḥ / sādhanatvaṃ tathā siddhaṃ buddhirūpaprakalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वे क्रमरूपं च दर्शितम् । निरीहेष्व् अपि भावेषु कल्पनोपनिबन्धनम्
svatantraparatantratve kramarūpaṃ ca darśitam / nirīheṣv api bhāveṣu kalpanopanibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तयः शक्तिमन्तश् च सर्वे संसर्गवादिनाम् । भावास् तेष्व् अस्वशब्देषु साधनत्वं निरूप्यते
śaktayaḥ śaktimantaś ca sarve saṃsargavādinām / bhāvās teṣv asvaśabdeṣu sādhanatvaṃ nirūpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घटस्य दृशिकर्मत्वे महत्त्वादीनि साधनम् । रूपस्य दृशिकर्मत्वे रूपत्वादीनि साधनम्
ghaṭasya dṛśikarmatve mahattvādīni sādhanam / rūpasya dṛśikarmatve rūpatvādīni sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वैः सामान्यविशेषैश् च शक्तिमन्तो रसादयः । नियतग्रहणा लोके शक्तयस् तास् तथाश्रयैः
svaiḥ sāmānyaviśeṣaiś ca śaktimanto rasādayaḥ / niyatagrahaṇā loke śaktayas tās tathāśrayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियार्थमनःकर्तृ- संबन्धः साधनं क्व चित् । यद् यदा यदनुग्राहि तत् तदा तत्र साधनम्
indriyārthamanaḥkartṛ- saṃbandhaḥ sādhanaṃ kva cit / yad yadā yadanugrāhi tat tadā tatra sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्दैर् अभिधाने तु स धर्मो नाभिधीयते । विभक्त्यादिभिर् एवासाव् उपकारः प्रतीयते
svaśabdair abhidhāne tu sa dharmo nābhidhīyate / vibhaktyādibhir evāsāv upakāraḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्तभावो भावानाम् उपकारार्थम् आश्रितः । नतिर् आवर्जनेत्य् एवं सिद्धः साधनम् इष्यते
nimittabhāvo bhāvānām upakārārtham āśritaḥ / natir āvarjanety evaṃ siddhaḥ sādhanam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तेभ्यो व्यतिरिक्तो वा तेषाम् आत्मैव वा तथा । व्यतिरेकम् उपाश्रित्य साधनत्वेन कल्प्यते
sa tebhyo vyatirikto vā teṣām ātmaiva vā tathā / vyatirekam upāśritya sādhanatvena kalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदर्शनं प्रार्थनायां व्यवसाये त्व् अनन्तरा । व्यवसायस् तथारम्भे साधनत्वाय कल्पते
saṃdarśanaṃ prārthanāyāṃ vyavasāye tv anantarā / vyavasāyas tathārambhe sādhanatvāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वस्मिन् या क्रिया सैव परस्मिन् साधनं मता । संदर्शने तु चैतन्यं विशिष्टं साधनं विदुः
pūrvasmin yā kriyā saiva parasmin sādhanaṃ matā / saṃdarśane tu caitanyaṃ viśiṣṭaṃ sādhanaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसंभवः
niṣpattimātre kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake / vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रस्य जन्मनि यथा पित्रोः कर्तृत्वम् उच्यते । अयम् अस्याम् इयं त्व् अस्माद् इति भेदो विवक्षया
putrasya janmani yathā pitroḥ kartṛtvam ucyate / ayam asyām iyaṃ tv asmād iti bhedo vivakṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणक्रियाणां कर्तारः कर्त्रा न्यक्कृतशक्तयः । न्यक्तायाम् अपि संपूर्णैः स्वैर् व्यापारैः समन्विताः
guṇakriyāṇāṃ kartāraḥ kartrā nyakkṛtaśaktayaḥ / nyaktāyām api saṃpūrṇaiḥ svair vyāpāraiḥ samanvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करणत्वादिभिर् ज्ञाताः क्रियाभेदानुपातिभिः । स्वातन्त्र्यम् उत्तरं लब्ध्वा प्रधाने यान्ति कर्तृताम्
karaṇatvādibhir jñātāḥ kriyābhedānupātibhiḥ / svātantryam uttaraṃ labdhvā pradhāne yānti kartṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा राज्ञा नियुक्तेषु योद्धृत्वं योद्धृषु स्थितम् । तेषु वृत्तौ तु लभते राजा जयपराजयौ
yathā rājñā niyukteṣu yoddhṛtvaṃ yoddhṛṣu sthitam / teṣu vṛttau tu labhate rājā jayaparājayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा कर्त्रा नियुक्तेषु सर्वेष्व् एकार्थकारिषु । कर्तृत्वं करणत्वादेर् उत्तरं न विरुध्यते
tathā kartrā niyukteṣu sarveṣv ekārthakāriṣu / kartṛtvaṃ karaṇatvāder uttaraṃ na virudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुर् इष्यते । आश्रितावधिभावं तु लक्षणे लक्षणं विदुः
anāśrite tu vyāpāre nimittaṃ hetur iṣyate / āśritāvadhibhāvaṃ tu lakṣaṇe lakṣaṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यादिविषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम् । कर्ता कर्त्रन्तरापेक्षः क्रियायां हेतुर् इष्यते
dravyādiviṣayo hetuḥ kārakaṃ niyatakriyam / kartā kartrantarāpekṣaḥ kriyāyāṃ hetur iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायै करणं तस्य दृष्टः प्रतिनिधिस् तथा । हेत्वर्था तु क्रिया तस्मान् न स प्रतिनिधीयते
kriyāyai karaṇaṃ tasya dṛṣṭaḥ pratinidhis tathā / hetvarthā tu kriyā tasmān na sa pratinidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्यां हेतुर् अर्थस्य साधकः । तादर्थ्यम् आनुलोम्येन हेतुत्वानुगतं तु तत्
prātilomyānulomyābhyāṃ hetur arthasya sādhakaḥ / tādarthyam ānulomyena hetutvānugataṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र सहजा शक्तिर् यावद्द्रव्यम् अवस्थिता । क्रियाकाले त्व् अभिव्यक्तेर् आश्रयाद् उपकारिणी
sarvatra sahajā śaktir yāvaddravyam avasthitā / kriyākāle tv abhivyakter āśrayād upakāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुड्यस्यावरणे शक्तिर् अस्यादीनां विदारणे । सर्वदा स तु सन् धर्मः क्रियाकाले निरूप्यते
kuḍyasyāvaraṇe śaktir asyādīnāṃ vidāraṇe / sarvadā sa tu san dharmaḥ kriyākāle nirūpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वा"न्गसंयोगिनः पाशा दैत्यानां वारुणा यथा । व्यज्यन्ते विजिगीषूणां द्रव्याणां शक्तयस् तथा
svā"ngasaṃyoginaḥ pāśā daityānāṃ vāruṇā yathā / vyajyante vijigīṣūṇāṃ dravyāṇāṃ śaktayas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्य- संस्थानैः स्वैर् असिर् यदा । छेद्यं प्रति व्याप्रियते शक्तिमान् गृह्यते तदा
taikṣṇyagauravakāṭhinya- saṃsthānaiḥ svair asir yadā / chedyaṃ prati vyāpriyate śaktimān gṛhyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रा"न् निमित्तान्तरोद्भूतं क्रियायाः कैश् चिद् इष्यते । साधनं सहजं कैश् चित् क्रियान्यैः पूर्वम् इष्यते
prā"n nimittāntarodbhūtaṃ kriyāyāḥ kaiś cid iṣyate / sādhanaṃ sahajaṃ kaiś cit kriyānyaiḥ pūrvam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तिर् एव प्रथमं क्व चिद् अप्य् अनपाश्रिता । शक्तीर् एकाधिकरणे स्रोतोवद् अपकर्षति
pravṛttir eva prathamaṃ kva cid apy anapāśritā / śaktīr ekādhikaraṇe srotovad apakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपूर्वं कालशक्तिं वा क्रियां वा कालम् एव वा । तम् एवम्लक्सनम् भावम् के चिद् आहुह् कथम् च न
apūrvaṃ kālaśaktiṃ vā kriyāṃ vā kālam eva vā / tam evamlaksanam bhāvam ke cid āhuh katham ca na
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्याः षट् शक्तयो ऽअन्येषां भेदाभेदसमन्विताः । क्रियासंसिद्धये ऽर्थेषु जातिवत् समवस्थिताः
nityāḥ ṣaṭ śaktayo 'anyeṣāṃ bhedābhedasamanvitāḥ / kriyāsaṃsiddhaye 'rtheṣu jātivat samavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्याकारादिभेदेन ताश् चापरिमिता इव । दृश्यन्ते तत्त्वम् आसां तु षट् शक्तीर् नातिवर्तते
dravyākārādibhedena tāś cāparimitā iva / dṛśyante tattvam āsāṃ tu ṣaṭ śaktīr nātivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्तभेदाद् एकैव भिन्ना शक्तिः प्रतीयते । षोढा कर्तृत्वम् एवाहुस् तत्प्रवृत्तेर् निबन्धनम्
nimittabhedād ekaiva bhinnā śaktiḥ pratīyate / ṣoḍhā kartṛtvam evāhus tatpravṛtter nibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वे वा व्यतिरेके वा व्यतिरिक्तं तद् उच्यते । शब्दप्रमाणको लोकः स शास्त्रेणानुगम्यते
tattve vā vyatireke vā vyatiriktaṃ tad ucyate / śabdapramāṇako lokaḥ sa śāstreṇānugamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थे तु नैकत्वं पृथक्त्वाद् भिन्नलक्षणम् । पृथक्त्वैकत्वरूपेण तत्त्वम् एव प्रकाशते
paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvād bhinnalakṣaṇam / pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvam eva prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् पृथक्त्वम् असंदिग्धं तद् एकत्वान् न भिद्यते । यद् एकत्वम् असंदिग्धं तत् पृथक्त्वान् न भिद्यते
yat pṛthaktvam asaṃdigdhaṃ tad ekatvān na bhidyate / yad ekatvam asaṃdigdhaṃ tat pṛthaktvān na bhidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यौः क्षमा वायुर् आदित्यः सागराः सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिर् अवस्थिताः
dyauḥ kṣamā vāyur ādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ / antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालविच्छेदरूपेण तद् एवैकम् अवस्थितम् । स ह्य् अपूर्वापरो भावः क्रमरूपेण लक्ष्यते
kālavicchedarūpeṇa tad evaikam avasthitam / sa hy apūrvāparo bhāvaḥ kramarūpeṇa lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टो ह्य् अव्यतिरेके ऽपि व्यतिरेको ऽन्वये ऽसति । वृक्षाद्यर्थान्वयस् तस्माद् विभक्त्यर्थो ऽन्य इष्यते
dṛṣṭo hy avyatireke 'pi vyatireko 'nvaye 'sati / vṛkṣādyarthānvayas tasmād vibhaktyartho 'nya iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यं कारकं तस्य सप्ताद्या भेदयोनयः । षट् कर्माख्यादिभेदेन शेषभेदस् तु सप्तमी
sāmānyaṃ kārakaṃ tasya saptādyā bhedayonayaḥ / ṣaṭ karmākhyādibhedena śeṣabhedas tu saptamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वर्त्यं च विकार्यं च प्राप्यं चेति त्रिधा मतम् । तत्रेप्सिततमं कर्म चतुर्धान्यत् तु कल्पितम्
nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti tridhā matam / tatrepsitatamaṃ karma caturdhānyat tu kalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औदासीन्येन यत् प्राप्यं यच् च कर्तुर् अनीप्सितम् । संज्ञान्तरैर् अनाख्यातं यद् यच् चाप्य् अन्यपूर्वकम्
audāsīnyena yat prāpyaṃ yac ca kartur anīpsitam / saṃjñāntarair anākhyātaṃ yad yac cāpy anyapūrvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सती वाविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रियते तस्य निर्वर्त्यत्वं प्रचक्षते
satī vāvidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī / yasya nāśriyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतेस् तु विवक्षायां विकार्यं कैश् चिद् अन्यथा । निर्वर्त्यं च विकार्यं च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितम्
prakṛtes tu vivakṣāyāṃ vikāryaṃ kaiś cid anyathā / nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca karma śāstre pradarśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् असज् जायते सद् वा जन्मना यत् प्रकाश्यते । तन् निर्वर्त्यं विकार्यं च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्
yad asaj jāyate sad vā janmanā yat prakāśyate / tan nirvartyaṃ vikāryaṃ ca karma dvedhā vyavasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किं चित् काष्ठादिभस्मवत् । किं चिद् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत्
prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiṃ cit kāṣṭhādibhasmavat / kiṃ cid guṇāntarotpattyā suvarṇādivikāravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाकृता विशेषाणां सिद्धिर् यत्र न गम्यते । दर्शनाद् अनुमानाद् वा तत् प्राप्यम् इति कथ्यते
kriyākṛtā viśeṣāṇāṃ siddhir yatra na gamyate / darśanād anumānād vā tat prāpyam iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषलाभः सर्वत्र विद्यते दर्शनादिभिः । केषां चित् तदभिव्यक्ति- सिद्धिर् दृष्टिविषादिषु
viśeṣalābhaḥ sarvatra vidyate darśanādibhiḥ / keṣāṃ cit tadabhivyakti- siddhir dṛṣṭiviṣādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभासोपगमो व्यक्तिः सोढत्वम् इति कर्मणः । विशेषाः प्राप्यमाणस्य क्रियासिद्धौ व्यवस्थिताः
ābhāsopagamo vyaktiḥ soḍhatvam iti karmaṇaḥ / viśeṣāḥ prāpyamāṇasya kriyāsiddhau vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वर्त्यादिषु तत् पूर्वम् अनुभूय स्वतन्त्रताम् । कर्त्रन्तराणां व्यापारे कर्म संपद्यते ततः
nirvartyādiṣu tat pūrvam anubhūya svatantratām / kartrantarāṇāṃ vyāpāre karma saṃpadyate tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्व्यापारविवेके ऽपि स्वव्यापारे व्यवस्थितम् । कर्मापदिष्टांल्लभते क्व चिच् छास्त्राश्रयान् विधीन्
tadvyāpāraviveke 'pi svavyāpāre vyavasthitam / karmāpadiṣṭāṃllabhate kva cic chāstrāśrayān vidhīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वक्रियावयवे स्थितम् । निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वे ऽवतिष्ठते
nivṛttapreṣaṇaṃ karma svakriyāvayave sthitam / nivartamāne karmatve sve kartṛtve 'vatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानि धात्वन्तराण्य् एव पचिसिध्यतिवद् विदुः । भेदे ऽपि तुल्यरूपत्वाद् एकत्वपरिकल्पना
tāni dhātvantarāṇy eva pacisidhyativad viduḥ / bhede 'pi tulyarūpatvād ekatvaparikalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदेशे समूहे च व्यापाराणां पचादयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपसमन्विताः
ekadeśe samūhe ca vyāpārāṇāṃ pacādayaḥ / svabhāvataḥ pravartante tulyarūpasamanvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यग्भावना न्यग्भवनं रुहौ शुद्धे प्रतीयते । न्यग्भावना न्यग्भवनं ण्यन्ते ऽपि प्रतिपद्यते
nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ruhau śuddhe pratīyate / nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ṇyante 'pi pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्थां पञ्चमीम् आहुर् ण्यन्ते तां कर्मकर्तरि । निवृत्तप्रेषणाद् धातोः प्राकृते ऽर्थे णिज् उच्यते
avasthāṃ pañcamīm āhur ṇyante tāṃ karmakartari / nivṛttapreṣaṇād dhātoḥ prākṛte 'rthe ṇij ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रवीति पचतेर् अर्थं सिध्यतिर् न विना णिचा । स ण्यन्तः पचतेर् अर्थे प्राकृते व्यवतिष्ठते
bravīti pacater arthaṃ sidhyatir na vinā ṇicā / sa ṇyantaḥ pacater arthe prākṛte vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषां चिद् देवदत्तादेर् व्यापारो यः सकर्मके । स विना देवदत्तादेः कटादिषु विवक्ष्यते
keṣāṃ cid devadattāder vyāpāro yaḥ sakarmake / sa vinā devadattādeḥ kaṭādiṣu vivakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वस्य कर्तुः प्रयोजकम् । प्रेषणान्तरसंबन्धे ण्यन्ते लेनाभिधीयते
nivṛttapreṣaṇaṃ karma svasya kartuḥ prayojakam / preṣaṇāntarasaṃbandhe ṇyante lenābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदृशादिषु यत् कर्म- कर्तृत्वं प्रतिपद्यते । आपत्त्यापादने तत्र विषयत्वं प्रति क्रिये
sadṛśādiṣu yat karma- kartṛtvaṃ pratipadyate / āpattyāpādane tatra viṣayatvaṃ prati kriye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतश् चिद् आहृत्य पदम् एवं च परिकल्पने । कर्मस्थभावकत्वं स्याद् दर्शनाद्यभिधायिनाम्
kutaś cid āhṛtya padam evaṃ ca parikalpane / karmasthabhāvakatvaṃ syād darśanādyabhidhāyinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रियाव्यवस्था त्व् अन्येषां शब्दैर् एव प्रकाश्यते
viśeṣadarśanaṃ yatra kriyā tatra vyavasthitā / kriyāvyavasthā tv anyeṣāṃ śabdair eva prakāśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालभावाध्वदेशानाम् अन्तर्भूतक्रियान्तरैः । सर्वैर् अकर्मकैर् योगे कर्मत्वम् उपजायते
kālabhāvādhvadeśānām antarbhūtakriyāntaraiḥ / sarvair akarmakair yoge karmatvam upajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधारत्वम् इव प्राप्तास् ते पुनर् द्रव्यकर्मसु । कालादयो भिन्नकक्ष्यं यान्ति कर्मत्वम् उत्तरम्
ādhāratvam iva prāptās te punar dravyakarmasu / kālādayo bhinnakakṣyaṃ yānti karmatvam uttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतस् तैः कर्मभिर् धातुर् युक्तो ऽद्रव्यैर् अकर्मकः । लस्य कर्मणि भावे च निमित्तत्वाय कल्पते
atas taiḥ karmabhir dhātur yukto 'dravyair akarmakaḥ / lasya karmaṇi bhāve ca nimittatvāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं चाकथितं कर्म भिन्नकक्ष्यं प्रतीयते । धात्वर्थोद्देशभेदेन तन् नेप्सिततमं किल
sarvaṃ cākathitaṃ karma bhinnakakṣyaṃ pratīyate / dhātvarthoddeśabhedena tan nepsitatamaṃ kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानकर्म कथितं यत् क्रियायाः प्रयोजकम् । तत्सिद्धये क्रियायुक्तम् अन्यत् त्व् अकथितं स्मृतम्
pradhānakarma kathitaṃ yat kriyāyāḥ prayojakam / tatsiddhaye kriyāyuktam anyat tv akathitaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुह्यादिवन् नयत्यादौ कर्मत्वम् अकथाश्रयम् । आख्यातानुपयोगे तु नियमाच् छेष इष्यते
duhyādivan nayatyādau karmatvam akathāśrayam / ākhyātānupayoge tu niyamāc cheṣa iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्भूतणिजर्थानां दुह्यादीनां णिजन्तवत् । सिद्धं पूर्वेण कर्मत्वं णिजन्तनियमस् तथा
antarbhūtaṇijarthānāṃ duhyādīnāṃ ṇijantavat / siddhaṃ pūrveṇa karmatvaṃ ṇijantaniyamas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करणस्य स्वकक्ष्यायां न प्रकर्षाश्रयो यथा । कर्मणो ऽपि स्वकक्ष्यायां न स्याद् अतिशयस् तथा
karaṇasya svakakṣyāyāṃ na prakarṣāśrayo yathā / karmaṇo 'pi svakakṣyāyāṃ na syād atiśayas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मणस् त्व् आप्तुम् इष्टत्व आश्रिते ऽतिशयो यतः । आश्रीयते ततो ऽत्यन्तं भेदः पूर्वेण कर्मणा
karmaṇas tv āptum iṣṭatva āśrite 'tiśayo yataḥ / āśrīyate tato 'tyantaṃ bhedaḥ pūrveṇa karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
णिजन्ते च यथा कर्ता सक्रियः सन् प्रयुज्यते । न दुह्यादौ तथा कर्ता निष्क्रियो ऽपि प्रयुज्यते
ṇijante ca yathā kartā sakriyaḥ san prayujyate / na duhyādau tathā kartā niṣkriyo 'pi prayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदवाक्यं तु यन् ण्यन्ते नीदुहिप्रकृतौ च यत् । शब्दान्तरत्वान् नैवास्ति संस्पर्शस् तस्य धातुना
bhedavākyaṃ tu yan ṇyante nīduhiprakṛtau ca yat / śabdāntaratvān naivāsti saṃsparśas tasya dhātunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैवैकम् अपादानं शास्त्रे भेदेन दर्शितम् । तथैकम् एव कर्मापि भेदेन प्रतिपादितम्
yathaivaikam apādānaṃ śāstre bhedena darśitam / tathaikam eva karmāpi bhedena pratipāditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वर्त्यो वा विकार्यो वा प्राप्यो वा साधनाश्रयः । क्रियाणाम् एव साध्यत्वात् सिद्धरूपो ऽभिधीयते
nirvartyo vā vikāryo vā prāpyo vā sādhanāśrayaḥ / kriyāṇām eva sādhyatvāt siddharūpo 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहितेषु यथा लौल्यात् कर्तुर् इच्छोपजायते । विषादिषु भयादिभ्यस् तथैवासौ प्रवर्तते
ahiteṣu yathā laulyāt kartur icchopajāyate / viṣādiṣu bhayādibhyas tathaivāsau pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानेतरयोर् यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिर् गुणाश्रया तत्र प्रधानम् अनुरुध्यते
pradhānetarayor yatra dravyasya kriyayoḥ pṛthak / śaktir guṇāśrayā tatra pradhānam anurudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तद्वद् अनुक्तापि प्रकाशते
pradhānaviṣayā śaktiḥ pratyayenābhidhīyate / yadā guṇe tadā tadvad anuktāpi prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पचाव् अनुक्तं यत् कर्म क्त्वान्ते भावाभिधायिनि । भुजौ शक्त्यन्तरे ऽप्य् उक्ते तत् तद्धर्म प्रकाशते
pacāv anuktaṃ yat karma ktvānte bhāvābhidhāyini / bhujau śaktyantare 'py ukte tat taddharma prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इषेश् च गमिसंस्पर्शाद् ग्रामे यो लो विधीयते । तत्रेषिणैव निर्भोगः क्रियते गमिकर्मणः
iṣeś ca gamisaṃsparśād grāme yo lo vidhīyate / tatreṣiṇaiva nirbhogaḥ kriyate gamikarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्त्वा भुज्यत इत्य् अत्र केषां चिन् न व्यपेक्षते । ओदनं पचतिः सो ऽसाव् अनुमानात् प्रतीयते
paktvā bhujyata ity atra keṣāṃ cin na vyapekṣate / odanaṃ pacatiḥ so 'sāv anumānāt pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाभिनिविशौ कर्म यत् ति"नन्ते ऽभिधीयते । क्त्वान्ते ऽधिकरणत्वे ऽपि न तत्रेच्छन्ति सप्तमीम्
tathābhiniviśau karma yat ti"nante 'bhidhīyate / ktvānte 'dhikaraṇatve 'pi na tatrecchanti saptamīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् निर्वृत्ताश्रयं कर्म प्राप्तेर् अप्रचितं पुनः । भक्ष्यादिविषयापत्त्या भिद्यमानं तद् ईप्सितम्
yan nirvṛttāśrayaṃ karma prāpter apracitaṃ punaḥ / bhakṣyādiviṣayāpattyā bhidyamānaṃ tad īpsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातोर् अर्थान्तरे वृत्तेर् धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेर् अविवक्षातः कर्मणो ऽकर्मिका क्रिया
dhātor arthāntare vṛtter dhātvarthenopasaṃgrahāt / prasiddher avivakṣātaḥ karmaṇo 'karmikā kriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदा य एते चत्वारः सामान्येन प्रदर्शिताः । ते निमित्तादिभेदेन भिद्यन्ते बहुधा पुनः
bhedā ya ete catvāraḥ sāmānyena pradarśitāḥ / te nimittādibhedena bhidyante bahudhā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायाः परिनिष्पत्तिर् यद्व्यापाराद् अनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम्
kriyāyāḥ pariniṣpattir yadvyāpārād anantaram / vivakṣyate yadā tatra karaṇatvaṃ tadā smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुतस् तद् अनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्य् एषा विवक्षा दृश्यते यतः
vastutas tad anirdeśyaṃ na hi vastu vyavasthitam / sthālyā pacyata ity eṣā vivakṣā dṛśyate yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करणेषु तु संस्कारम् आरभन्ते पुनः पुनः । विनियोगविशेषांश् च प्रधानस्य प्रसिद्धये
karaṇeṣu tu saṃskāram ārabhante punaḥ punaḥ / viniyogaviśeṣāṃś ca pradhānasya prasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकक्ष्यासु प्रकर्षश् च करणानां न विद्यते । आश्रितातिशयत्वं तु परतस् तत्र लक्षणम्
svakakṣyāsu prakarṣaś ca karaṇānāṃ na vidyate / āśritātiśayatvaṃ tu paratas tatra lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वातन्त्र्ये ऽपि प्रयोक्तार आराद् एवोपकुर्वते । करणेन हि सर्वेषां व्यापारो व्यवधीयते
svātantrye 'pi prayoktāra ārād evopakurvate / karaṇena hi sarveṣāṃ vyāpāro vyavadhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियासिद्धौ प्रकर्षो ऽयं न्यग्भावस् त्व् एव कर्तरि । सिद्धौ सत्यां हि सामान्यं साधकत्वं प्रकृष्यते
kriyāsiddhau prakarṣo 'yaṃ nyagbhāvas tv eva kartari / siddhau satyāṃ hi sāmānyaṃ sādhakatvaṃ prakṛṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यादीनां तु कर्तृत्वे तैक्ष्ण्यादि करणं विदुः । तैक्ष्ण्यादीनां स्वतन्त्रत्वे द्वेधात्मा व्यवतिष्ठते
asyādīnāṃ tu kartṛtve taikṣṇyādi karaṇaṃ viduḥ / taikṣṇyādīnāṃ svatantratve dvedhātmā vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मभेदे ऽपि सत्य् एवम् एको ऽर्थः स तथा स्थितः । तदाश्रयत्वाद् भेदे ऽपि कर्तृत्वं बाधकं ततः
ātmabhede 'pi saty evam eko 'rthaḥ sa tathā sthitaḥ / tadāśrayatvād bhede 'pi kartṛtvaṃ bādhakaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च संनिधानेन करणत्वं प्रतीयते । तथैवासंनिधाने ऽपि क्रियासिद्धेः प्रतीयते
yathā ca saṃnidhānena karaṇatvaṃ pratīyate / tathaivāsaṃnidhāne 'pi kriyāsiddheḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तोकस्य वाभिनिर्वृत्तेर् अनिर्वृत्तेश् च तस्य वा । प्रसिद्धिं करणत्वस्य स्तोकादीनां प्रचक्षते
stokasya vābhinirvṛtter anirvṛtteś ca tasya vā / prasiddhiṃ karaṇatvasya stokādīnāṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्माणां तद्वता भेदाद् अभेदाच् च विशिष्यते । क्रियावधेर् अवच्छेद- विशेषाद् भिद्यते यथा
dharmāṇāṃ tadvatā bhedād abhedāc ca viśiṣyate / kriyāvadher avaccheda- viśeṣād bhidyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राग् अन्यतः शक्तिलाभान् न्यग्भावापादनाद् अपि । तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रवृत्तानां निवर्तनात्
prāg anyataḥ śaktilābhān nyagbhāvāpādanād api / tadadhīnapravṛttitvāt pravṛttānāṃ nivartanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टत्वात् प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् । आराद् अप्य् उपकारित्वे स्वातन्त्र्यं कर्तुर् उच्यते
adṛṣṭatvāt pratinidheḥ praviveke ca darśanāt / ārād apy upakāritve svātantryaṃ kartur ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मैर् अभ्युदितैः शब्दे नियमो न तु वस्तुनि । कर्तृधर्मविवक्षायां शब्दात् कर्ता प्रतीयते
dharmair abhyuditaiḥ śabde niyamo na tu vastuni / kartṛdharmavivakṣāyāṃ śabdāt kartā pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्य बुद्ध्यवस्थाभिर् भेदे च परिकल्पिते । कर्तृत्वं करणत्वं च कर्मत्वं चोपजायते
ekasya buddhyavasthābhir bhede ca parikalpite / kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ copajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तेः प्राग् असद्भावो बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः । अविशिष्टः सतान्येन कर्ता भवति जन्मनः ॥ ब्वक्य् ३,७।१० ॥ कारणं कार्यभावेन यदा वाव्यवतिष्ठते । कार्यशब्दं तदा लब्ध्वा कार्यत्वेनोपजायते
utpatteḥ prāg asadbhāvo buddhyavasthānibandhanaḥ / aviśiṣṭaḥ satānyena kartā bhavati janmanaḥ // BVaky 3,7.10 // kāraṇaṃ kāryabhāvena yadā vāvyavatiṣṭhate / kāryaśabdaṃ tadā labdhvā kāryatvenopajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाहेः कुण्डलीभावो व्यग्राणां वा समग्रता । तथैव जन्मरूपत्वं सताम् एके प्रचक्षते
yathāheḥ kuṇḍalībhāvo vyagrāṇāṃ vā samagratā / tathaiva janmarūpatvaṃ satām eke pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभक्तयोनि यत् कार्यं कारणेभ्यः प्रवर्तते । स्वा जातिर् व्यक्तिरूपेण तस्यापि व्यवतिष्ठते
vibhaktayoni yat kāryaṃ kāraṇebhyaḥ pravartate / svā jātir vyaktirūpeṇa tasyāpi vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावेष्व् एव पदन्यासः प्रज्ञाया वाच एव वा । नास्तीत्य् अप्य् अपदे नास्ति न च सद् भिद्यते ततः
bhāveṣv eva padanyāsaḥ prajñāyā vāca eva vā / nāstīty apy apade nāsti na ca sad bhidyate tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिशब्दौ प्रवर्तेते यथाभूतेषु वस्तुषु । तेषाम् अन्येन तत्त्वेन व्यवहारो न विद्यते
buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu / teṣām anyena tattvena vyavahāro na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशस्य यथा भेदश् छायायाश् चलनं यथा । जन्मनाशाव् अभेदे ऽपि तथा कैश् चित् प्रकल्पितौ
ākāśasya yathā bhedaś chāyāyāś calanaṃ yathā / janmanāśāv abhede 'pi tathā kaiś cit prakalpitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैवाकाशनास्तित्वम् असन् मूर्तिनिरूपितम् । तथैव मूर्तिनास्तित्वम् असदाकाशनिश्रयम्
yathaivākāśanāstitvam asan mūrtinirūpitam / tathaiva mūrtināstitvam asadākāśaniśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तदर्थैर् व्यापारैः क्रियात्मा व्यपदिश्यते । अभेदग्रहणाद् एष कार्यकारणयोः क्रमः
yathā tadarthair vyāpāraiḥ kriyātmā vyapadiśyate / abhedagrahaṇād eṣa kāryakāraṇayoḥ kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकारो जन्मनः कर्ता प्रकृतिर् वेति संशये । भिद्यते प्रतिपत्तृणां दर्शनं लि"न्गदर्शनैः
vikāro janmanaḥ kartā prakṛtir veti saṃśaye / bhidyate pratipattṛṇāṃ darśanaṃ li"ngadarśanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कॢपि संपद्यमाने या चतुर्थी सा विकारतः । सुवर्णपिण्डे प्रकृतौ वचनं कुण्डलाश्रयम्
kḷpi saṃpadyamāne yā caturthī sā vikārataḥ / suvarṇapiṇḍe prakṛtau vacanaṃ kuṇḍalāśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्ये संपद्यतेः कर्ता स"न्घश् च्व्यन्तस्य कथ्यते । वृत्तौ सङ्घीभवन्तीति ब्राह्मणानां स्वतन्त्रता
vākye saṃpadyateḥ kartā sa"nghaś cvyantasya kathyate / vṛttau saṅghībhavantīti brāhmaṇānāṃ svatantratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्वं संपद्यते यस् त्वं न तस्मिन् युष्मदाश्रया । प्रवृत्तिः पुरुषस्यास्ति प्राकृतः स विधीयते
atvaṃ saṃpadyate yas tvaṃ na tasmin yuṣmadāśrayā / pravṛttiḥ puruṣasyāsti prākṛtaḥ sa vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वावस्थाम् अविजहत् संस्पृशन् धर्मम् उत्तरम् । संमूर्छित इवार्थात्मा जायमानो ऽभिधीयते
pūrvāvasthām avijahat saṃspṛśan dharmam uttaram / saṃmūrchita ivārthātmā jāyamāno 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सव्यापारतरः कश् चित् क्व चिद् धर्मः प्रतीयते । संसृज्यन्ते च भावानां भेदवत्यो ऽपि शक्तयः
savyāpārataraḥ kaś cit kva cid dharmaḥ pratīyate / saṃsṛjyante ca bhāvānāṃ bhedavatyo 'pi śaktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतार्थवृत्तित्वं पुरुषस्य विपर्यये । गम्येत साधनं ह्य् अत्र सव्यापारं प्रतीयते
viparītārthavṛttitvaṃ puruṣasya viparyaye / gamyeta sādhanaṃ hy atra savyāpāraṃ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् अन्यो भवसीत्य् एषा तत्र स्यात् परिकल्पना । राज्ञि भृत्यत्वमापन्ने यथा तद्वद् गतिर् भवेत्
tvam anyo bhavasīty eṣā tatra syāt parikalpanā / rājñi bhṛtyatvamāpanne yathā tadvad gatir bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.