Bana: Harsacarita, Ucchvasa V 5

नियतिर् विधाय पुंसां प्रथमं सुखम् उपरि दारुणं दुःखम् । कृत्वा लोकं तरला तडिद् इव वज्रं निपातयति

niyatir vidhāya puṃsāṃ prathamaṃ sukham upari dāruṇaṃ duḥkham / kṛtvā lokaṃ taralā taḍid iva vajraṃ nipātayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातयति महापुरुषान् समम् एव बहून् अनादरेणैव । परिवर्तमान एकः कालः शैलान् इवानन्तः

pātayati mahāpuruṣān samam eva bahūn anādareṇaiva / parivartamāna ekaḥ kālaḥ śailān ivānantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचिद् राजा राज्यवर्धनं कवचहरम् आहूय हूणान् हन्तुं हरिणान् इव हरिर् हरिणेशकिशोरम् अपरिमितबलानुयातं चिरंतनैर् अमात्यैर् अनुरक्तैश् च महासामन्तैः कृत्वा साभिसरम् उत्तरापथं प्राहिणोत्। प्रयान्तं च तं देवो हर्षः कतिचित् प्रयाणकानि तुरङ्गमैर् अनुवव्राज। प्रविष्टे च कैलासप्रभाभासिनीं ककुभं भ्रातरि वर्तमानो नवे वयसि विक्रमरसानुरोधिनि केसरिशरभशार्दूलवराहबहुलेषु तुषारशैलोपकण्ठेषूत्कण्ठमानवनदेवताकटाक्षांशुशारितशरीरकान्तिः क्रीडन् मृगयां मृगलोचनः कतिपयान्य् अहानि बहिर् एव व्यलम्बत। चकार चाकर्णान्ताकृष्टकार्मुकनिर्गतभासुरभल्लवर्षी स्वल्पीयोभिर् एव दिवसैर् निःश्वापदान्य् अरण्यानि। एकदा तु वासतेय्यास् तुरीये यामे प्रत्युषस्येव स्वप्ने चटुलज्वालापुञ्जपिञ्जरीकृतसकलकुकुभा दुर्निवारेण दवहुतभुजा दह्यमानं केसरिणम् अद्राक्षीत्। तस्मिन्न् एव च दावदहने समुत्सृज्य शावकान् उत्प्लुत्य चात्मानं पातयन्तीं सिंहीम् अपश्यत्। आसीच् चास्य चेतसि लोके हि लोहेभ्यः कठिनतराः खलु स्नेहमया बन्धनपाशा यद् आकृष्टास् तिर्यञ्चो ऽप्य् एवम् आचारन्ति इति। प्रबुद्धस्य चास्य मुहुर्मुहुर् दक्षिणेतरम् अक्षि पस्पन्दे। गात्रेषु चाकस्माद् एव वेपथुर् विपप्रथे। निर्निमित्तम् एवान्तर्बन्धनस्थानाच् चचालेव हृदयम्। अकारणाद् एव चाजायत गरीयसी दुःखासिका। किम् इदम् इति च समुत्पन्नविविधविकल्पविमथितमतिर् अपगतधृतिश् चिन्तावनमितवदनः स्तिमिततारकेण चक्षुषा समुद्भिद्यमानस्थलकमलिनीवनाम् इव चकार चकोरेक्षणः क्षनं क्षोणीम्। अह्नि च तस्मिञ् शून्येनैव च चेतसा चिक्रीड मृगयाम्। आरोहति च हरितहये मध्यम् अह्नो भवनम् आगत्योभयतो मन्दमन्दं संवाह्यमानतनुतालवृन्तः क्षितितलवितताम् अतिशिशिरमलयजरसलवलुलितवपुषम् इन्दुधवलोपधानधारिणीं वेत्रपट्टिकाम् अधिशयानः साशङ्क एव तस्थौ। अथ दूराद् एव लेखगर्भया नीलीरागमेचकरुचा चीरचीरिकया रचितमुण्डमालकं श्रमातपाभ्याम् आरोप्यमाणकायकालिमानम् अन्तर्गतेन शोकशिखिनाङ्गारताम् इव नीयमानम् अतित्वरागमनद्रुततरपदोद्धूयमानधूलिराजिव्याजेन राजवार्ताश्रवणकुतूहलिन्या मेदिन्येवानुगम्यमानम् अभिमुखपवनप्रेङ्खत्प्रविततोत्तरीयपटप्रान्तवीज्यमानोभयपार्श्वम् अतित्वरया कृतपक्षम् इवाशु परापतन्तं प्रेर्यमाणम् इव पृष्ठतः स्वाम्यादेशेनाकृष्यमाणम् इव पुरस्ताद् आयतैः श्रमश्वासमोक्षैः स्विद्यल्ललाटतटघटमानप्रतिबिम्बकेन कार्यकौतुकाद् अपह्रियमाणलेखम् इव भास्वता संभ्रमभ्रष्टैर् इवेन्द्रियैः शून्यीकृतशरीरं लेखार्पितप्रयोजनगौरवाद् इव समे ऽपि वर्त्मनि शून्यहृदयतया स्खलन्तं कालमेघशकलम् इव पतिष्यतो दुर्वार्तावज्रस्य धूमपल्लवम् इव ज्वलिष्यतः शोकज्वलनस्य बीजम् इव फलिष्यतो दुष्कृतशालेर् अनिमित्तभूतदीर्घाध्वगं कुरङ्गकनामानम् आयन्तम् अद्राक्षीत्। दृष्ट्वा च पूर्वनिमित्तपरम्पराविर्भावितभीतिर् अभिद्यत हृदयेन। कुरङ्गकस् तु कृतप्रणामः समुपसृत्य प्रथमम् आननलग्नं विषादम् उपनिन्ये पश्चाल् लेखम्। तं च देवो हर्षः स्वयम् एवादायावाचयत्। लेखार्थेनैव च समं गृहीत्वा हृदयेन संतापम् अवग्रहरूपो ऽभ्यधात्। कुरङ्गक किं मान्द्यं तातस्य इति। स चक्षुषा बाष्पजलबिन्दुभिर् मुखेन च खञ्जाक्षरैः क्षरद्भिर् युगपद् आचचक्षे देव दाहज्वरो महान् इति। तच् चाकर्ण्य सहसा सहस्रधेवास्य हृदयं पफाल। कृताचमनश् च जनयितुर् आयुष्कामो ऽपरिमितमणिकनकरजतजातम् आत्मपरिबर्हम् अशेषं ब्राह्मणसाद् अकरोत्। अभुक्त एवोच्चचाल। दापय वाजिनः पर्याणम् इति च पुरःस्थितं शिरःकृपाणं बिभ्राणं बभाण युवानम्। वेपमानहृदयश् च ससंभ्रमप्रधावितपरिवर्धकोपनीतम् आरुह्य तुरङ्गम् एकाक्य् एव प्रावर्तत। अकाण्डप्रयाणसंज्ञाशङ्खक्षुभितं तु संभ्रमात् सज्जीभूतम् उद्भूतमुखरखुररवभरितसकलभुवनविवरम् आगत्यागत्य सर्वाभ्यो दिग्भ्यो धावमानम् अश्वो ऽयम् अढौकत। प्रस्थितस्य चास्य प्रदक्षिणेतरं प्रयान्तो विनाशम् उपस्थितं राजसिंहस्य हरिणाः प्रकटयांबभूवुः। अशिशिररश्मिमण्डलाभिमुखश् च हृदयम् अवदारयन्न् इव दावशुष्के दारुणि दारुणं रराण वायसः। कज्जलमय इव बहुदिवसम् उपचितबहलमलपटलमलिनिततनुर् अभिमुखम् आजगाम शिखिपिच्छालाञ्छनो नग्नाटकः। दुर्निमित्तैर् अनभिनन्द्यमानगमनश् च नितराम् अशङ्कत। हृदयेन पितृस्नेहाहितम्रदिम्ना च तत् तद् उपेक्षमाणस् तुरङ्गमस्कन्धबद्धलक्ष्यं चक्षुर् अविचलं दधानो दुःखम् अवसितहसितसंकथस् तूष्णींभूतेन भूपाललोकेनानुगम्यमानो बहुयोजनसंपिण्डितम् अध्वानम् एकेनैवाह्ना समलङ्घयत्। उपलब्धनरेन्द्रमान्द्यवार्ताविषण्ण इव नष्टतेजस्य् अधोमुखीभवति भगवति भानुमति भण्डिप्रमुखेन प्रणयिना राजपुत्रलोकेन बहुशो विज्ञाप्यमानो ऽपि नाहारम् अकरोत्। पुरःप्रवृत्तप्रतीहारगृह्यमाणग्रामीणपरम्पराप्रकटितप्रगुणवर्त्मा च वहन्न् एव निन्ये निशाम्। अन्यस्मिन्न् अहनि मध्यंदिने विगतजयशब्दम् अस्तमिततूर्यनादम् उपसंहृतगीतम् उत्सारितोत्सवम् अप्रगीतचारणम् अप्रसारितापणपण्यं स्थानस्थानेषु पवनबलकुटिलाभिः कोटिहोमधूमलेखाभिर् उल्लसन्तीभिर् यममहिषविषाणकोटिभिर् इवोल्लिख्यमानं कृतान्तपाशवागुराभिर् इव वेष्ट्यमानम् उपरि कालमहिषालंकारकालायसकिङ्किणीभिर् इव कटु क्वणन्तीभिर् दिवसं वायसमण्डलीभिर् भ्रमन्तीभिर् आवेद्यमानप्रत्यासन्नाशुभं क्वचित् प्रतिशायितस्निग्धबान्धवाराध्यमानाहिर्बुध्नं क्वचिद् दीपिकादह्यमानकुलपुत्रकप्रसाद्यमानमातृमण्डलं क्वचिन् मुण्डोपहारहरणोद्यतद्रविडप्रार्थ्यमानामर्दकं क्वचिद् आन्ध्रोद्ध्रियमानबाहुवप्रोपयाच्यमानचण्डिकम् अन्यत्र शिरोविधृतविलीयमानगलद्गुग्गुलुविकलनवसेवकानुनीयमानमहाकालम् अपरत्र निशितशस्त्रीनिकृत्तात्ममांसहोमप्रसक्ताप्तवर्गम् अपरत्र प्रकाशनरपतिकुमारकक्रियमाणमहामांसविक्रयप्रक्रमम् उपहतम् इव श्मशानपांशुभिर् अमङ्गलैर् इव परिगृहीतं यातुधानैर् इव विध्वस्तं कलिकालेनेव कवलितं पापपटलैर् इव संछादितम् अधर्मविक्षेपैर् इव लुण्ठितम् अनित्यताधिकारैर् इवाक्रान्तं नियतिविलासैर् इवात्मीकृतं शून्यम् इव सुप्तम् इव मुषितम् इव विलक्षितम् इव छलितम् इव मूर्च्छितम् इव स्कन्धावारं समाससाद। प्रविशन्न् एव च विपणिवर्त्मनि कुतूहलाकुलबहलबालकपरिवृतम् ऊर्ध्वयष्टिविष्कम्भवितते वामहस्तवर्तिनि भीषणमहिषाधिरूढप्रेतनाथसनाथे चित्रवति पटे परलोकव्यतिकरम् इतरकरकलितेन शरकाण्डेन कथयन्तं यमपट्टिकं ददर्श। तेनैव च गीयमानं श्लोकम् अशृणोत्। मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । युगे युगे व्यतीतानि कस्य ते कस्य वा भवान्

atha kadācid rājā rājyavardhanaṃ kavacaharam āhūya hūṇān hantuṃ hariṇān iva harir hariṇeśakiśoram aparimitabalānuyātaṃ ciraṃtanair amātyair anuraktaiś ca mahāsāmantaiḥ kṛtvā sābhisaram uttarāpathaṃ prāhiṇot. prayāntaṃ ca taṃ devo harṣaḥ katicit prayāṇakāni turaṅgamair anuvavrāja. praviṣṭe ca kailāsaprabhābhāsinīṃ kakubhaṃ bhrātari vartamāno nave vayasi vikramarasānurodhini kesariśarabhaśārdūlavarāhabahuleṣu tuṣāraśailopakaṇṭheṣūtkaṇṭhamānavanadevatākaṭākṣāṃśuśāritaśarīrakāntiḥ krīḍan mṛgayāṃ mṛgalocanaḥ katipayāny ahāni bahir eva vyalambata. cakāra cākarṇāntākṛṣṭakārmukanirgatabhāsurabhallavarṣī svalpīyobhir eva divasair niḥśvāpadāny araṇyāni. ekadā tu vāsateyyās turīye yāme pratyuṣasyeva svapne caṭulajvālāpuñjapiñjarīkṛtasakalakukubhā durnivāreṇa davahutabhujā dahyamānaṃ kesariṇam adrākṣīt. tasminn eva ca dāvadahane samutsṛjya śāvakān utplutya cātmānaṃ pātayantīṃ siṃhīm apaśyat. āsīc cāsya cetasi loke hi lohebhyaḥ kaṭhinatarāḥ khalu snehamayā bandhanapāśā yad ākṛṣṭās tiryañco 'py evam ācāranti iti. prabuddhasya cāsya muhurmuhur dakṣiṇetaram akṣi paspande. gātreṣu cākasmād eva vepathur vipaprathe. nirnimittam evāntarbandhanasthānāc cacāleva hṛdayam. akāraṇād eva cājāyata garīyasī duḥkhāsikā. kim idam iti ca samutpannavividhavikalpavimathitamatir apagatadhṛtiś cintāvanamitavadanaḥ stimitatārakeṇa cakṣuṣā samudbhidyamānasthalakamalinīvanām iva cakāra cakorekṣaṇaḥ kṣanaṃ kṣoṇīm. ahni ca tasmiñ śūnyenaiva ca cetasā cikrīḍa mṛgayām. ārohati ca haritahaye madhyam ahno bhavanam āgatyobhayato mandamandaṃ saṃvāhyamānatanutālavṛntaḥ kṣititalavitatām atiśiśiramalayajarasalavalulitavapuṣam indudhavalopadhānadhāriṇīṃ vetrapaṭṭikām adhiśayānaḥ sāśaṅka eva tasthau. atha dūrād eva lekhagarbhayā nīlīrāgamecakarucā cīracīrikayā racitamuṇḍamālakaṃ śramātapābhyām āropyamāṇakāyakālimānam antargatena śokaśikhināṅgāratām iva nīyamānam atitvarāgamanadrutatarapadoddhūyamānadhūlirājivyājena rājavārtāśravaṇakutūhalinyā medinyevānugamyamānam abhimukhapavanapreṅkhatpravitatottarīyapaṭaprāntavījyamānobhayapārśvam atitvarayā kṛtapakṣam ivāśu parāpatantaṃ preryamāṇam iva pṛṣṭhataḥ svāmyādeśenākṛṣyamāṇam iva purastād āyataiḥ śramaśvāsamokṣaiḥ svidyallalāṭataṭaghaṭamānapratibimbakena kāryakautukād apahriyamāṇalekham iva bhāsvatā saṃbhramabhraṣṭair ivendriyaiḥ śūnyīkṛtaśarīraṃ lekhārpitaprayojanagauravād iva same 'pi vartmani śūnyahṛdayatayā skhalantaṃ kālameghaśakalam iva patiṣyato durvārtāvajrasya dhūmapallavam iva jvaliṣyataḥ śokajvalanasya bījam iva phaliṣyato duṣkṛtaśāler animittabhūtadīrghādhvagaṃ kuraṅgakanāmānam āyantam adrākṣīt. dṛṣṭvā ca pūrvanimittaparamparāvirbhāvitabhītir abhidyata hṛdayena. kuraṅgakas tu kṛtapraṇāmaḥ samupasṛtya prathamam ānanalagnaṃ viṣādam upaninye paścāl lekham. taṃ ca devo harṣaḥ svayam evādāyāvācayat. lekhārthenaiva ca samaṃ gṛhītvā hṛdayena saṃtāpam avagraharūpo 'bhyadhāt. kuraṅgaka kiṃ māndyaṃ tātasya iti. sa cakṣuṣā bāṣpajalabindubhir mukhena ca khañjākṣaraiḥ kṣaradbhir yugapad ācacakṣe deva dāhajvaro mahān iti. tac cākarṇya sahasā sahasradhevāsya hṛdayaṃ paphāla. kṛtācamanaś ca janayitur āyuṣkāmo 'parimitamaṇikanakarajatajātam ātmaparibarham aśeṣaṃ brāhmaṇasād akarot. abhukta evoccacāla. dāpaya vājinaḥ paryāṇam iti ca puraḥsthitaṃ śiraḥkṛpāṇaṃ bibhrāṇaṃ babhāṇa yuvānam. vepamānahṛdayaś ca sasaṃbhramapradhāvitaparivardhakopanītam āruhya turaṅgam ekāky eva prāvartata. akāṇḍaprayāṇasaṃjñāśaṅkhakṣubhitaṃ tu saṃbhramāt sajjībhūtam udbhūtamukharakhuraravabharitasakalabhuvanavivaram āgatyāgatya sarvābhyo digbhyo dhāvamānam aśvo 'yam aḍhaukata. prasthitasya cāsya pradakṣiṇetaraṃ prayānto vināśam upasthitaṃ rājasiṃhasya hariṇāḥ prakaṭayāṃbabhūvuḥ. aśiśiraraśmimaṇḍalābhimukhaś ca hṛdayam avadārayann iva dāvaśuṣke dāruṇi dāruṇaṃ rarāṇa vāyasaḥ. kajjalamaya iva bahudivasam upacitabahalamalapaṭalamalinitatanur abhimukham ājagāma śikhipicchālāñchano nagnāṭakaḥ. durnimittair anabhinandyamānagamanaś ca nitarām aśaṅkata. hṛdayena pitṛsnehāhitamradimnā ca tat tad upekṣamāṇas turaṅgamaskandhabaddhalakṣyaṃ cakṣur avicalaṃ dadhāno duḥkham avasitahasitasaṃkathas tūṣṇīṃbhūtena bhūpālalokenānugamyamāno bahuyojanasaṃpiṇḍitam adhvānam ekenaivāhnā samalaṅghayat. upalabdhanarendramāndyavārtāviṣaṇṇa iva naṣṭatejasy adhomukhībhavati bhagavati bhānumati bhaṇḍipramukhena praṇayinā rājaputralokena bahuśo vijñāpyamāno 'pi nāhāram akarot. puraḥpravṛttapratīhāragṛhyamāṇagrāmīṇaparamparāprakaṭitapraguṇavartmā ca vahann eva ninye niśām. anyasminn ahani madhyaṃdine vigatajayaśabdam astamitatūryanādam upasaṃhṛtagītam utsāritotsavam apragītacāraṇam aprasāritāpaṇapaṇyaṃ sthānasthāneṣu pavanabalakuṭilābhiḥ koṭihomadhūmalekhābhir ullasantībhir yamamahiṣaviṣāṇakoṭibhir ivollikhyamānaṃ kṛtāntapāśavāgurābhir iva veṣṭyamānam upari kālamahiṣālaṃkārakālāyasakiṅkiṇībhir iva kaṭu kvaṇantībhir divasaṃ vāyasamaṇḍalībhir bhramantībhir āvedyamānapratyāsannāśubhaṃ kvacit pratiśāyitasnigdhabāndhavārādhyamānāhirbudhnaṃ kvacid dīpikādahyamānakulaputrakaprasādyamānamātṛmaṇḍalaṃ kvacin muṇḍopahāraharaṇodyatadraviḍaprārthyamānāmardakaṃ kvacid āndhroddhriyamānabāhuvapropayācyamānacaṇḍikam anyatra śirovidhṛtavilīyamānagaladgugguluvikalanavasevakānunīyamānamahākālam aparatra niśitaśastrīnikṛttātmamāṃsahomaprasaktāptavargam aparatra prakāśanarapatikumārakakriyamāṇamahāmāṃsavikrayaprakramam upahatam iva śmaśānapāṃśubhir amaṅgalair iva parigṛhītaṃ yātudhānair iva vidhvastaṃ kalikāleneva kavalitaṃ pāpapaṭalair iva saṃchāditam adharmavikṣepair iva luṇṭhitam anityatādhikārair ivākrāntaṃ niyativilāsair ivātmīkṛtaṃ śūnyam iva suptam iva muṣitam iva vilakṣitam iva chalitam iva mūrcchitam iva skandhāvāraṃ samāsasāda. praviśann eva ca vipaṇivartmani kutūhalākulabahalabālakaparivṛtam ūrdhvayaṣṭiviṣkambhavitate vāmahastavartini bhīṣaṇamahiṣādhirūḍhapretanāthasanāthe citravati paṭe paralokavyatikaram itarakarakalitena śarakāṇḍena kathayantaṃ yamapaṭṭikaṃ dadarśa. tenaiva ca gīyamānaṃ ślokam aśṛṇot. mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca / yuge yuge vyatītāni kasya te kasya vā bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससंभ्रमम् उपसृतं चैनं विनयावनम्रम् उन्नमय्य बलाद् उरसि निवेश्य विशन्न् इव प्रेम्णा निशाकरमण्डलमध्यं मज्जन्न् इवामृतमये महासरसि स्नापयन्न् इव महति हरिचन्दनरसप्रस्रवणे ऽभिषिच्यमान इव तुषाराद्रिद्रवेण पीडयन्न् अङ्गैर् अङ्गानि कपोलेन कपोलम् अवघट्टयन् निमीलयन् पक्ष्माग्रग्रथिताजस्रास्रविस्राविणी विलोचने विस्मृतज्वरसंज्वरः सुचिरम् आलिलिङ्ग। कथं कथमपि चिराद् विमुक्तम् अपसृत्य कृतनमस्कारं प्रणतजननीकम् उपागतम् आसीनं च शयनान्तिके पिबन्न् इव विगतनिमेषनिश्चलेन चक्षुषा व्यलोकयत्। पस्पर्श च पुनः पुनर् वेपथुमता पाणितलेन क्षयक्षामकण्ठश् च कृच्छ्राद् इवावदीत्: वत्स कृशो ऽसि इति। भण्डिस् त्व् अकथयत्: देव तृतीयम् अहः कृताहारस्यास्याद्य इति। तच् छ्रुत्वा बाष्पवेगगृह्यमाणाक्षरं कथं कथम् अप्य् आयतं निःश्वस्योवाच वत्स जानामि त्वां पितृप्रियम् अतिमृदुहृदयम्। ईदृशेषु विधुरयति धीमतो ऽपि धियम्। अतिदुर्धरो बान्धवस्नेहः सर्वप्रमाथी। यतो नार्हस्य् आत्मानं शुचे दातुम्। उद्दाममहादाहज्वरदग्धो ऽपि दह्ये खल्व् अहम् अधिकतरम् अनेनायुष्मदाधिना। निशितम् इव शस्त्रं तक्ष्णोति मां त्वदीयस् तनिमा। सुखं च राज्यं च वंशश् च प्राणाश् च परलोकश् च त्वयि मे स्थिताः। यथा मम तथा सर्वासां प्रजानाम्। त्वद्विधानां पीडाः पीडयन्ति सकलम् एव भुवनतलम्। न न्य् अल्पपुण्यभाजां वंशम् अलंकुर्वन्ति भवादृशाः फलम् अस्यानेकजन्मान्तरोपार्जितस्याकलुषस्य कर्मणः। करतलगतम् इव कथयन्ति चतुर्णाम् अप्य् अर्णवानाम् आधिपत्यं ते लक्षणानि। त्वज्जन्मनैव कृतार्थो ऽस्मि। निरभिलाषो ऽस्मि जीवितव्ये। भिषगनुरोधः पाययति माम् औषधम्। अपि च वत्स सर्वप्रजापुण्यैः सकलभुवनतलपरिपालनार्थम् उत्पत्स्यमानानां भवादृशां जन्मग्रहणोपायः पितरौ। प्रजाभिस् तु बन्धुमन्तो राजानो न ज्ञातिभिः। तद् उत्तिष्ठ। कुरु पुनर् एव सर्वाः क्रियाः। कृताहारे च त्वय्य् अहम् अपि स्वयम् उपयोक्ष्ये पथ्यम् इत्य् एवम् अभिहितस्य चास्य धक्ष्यन्न् इव हृदयम् अतितरां शोकानलः संदुधुक्षे। क्षणमात्रं च स्थित्वा पित्रा पुनर् आहारार्थम् आदिश्यमानो धवलगृहाद् अवततार। चकार च चेतसि अकाण्डे खल्व् अयं समुपस्थितो महाप्रलयो व्यभ्र इव वज्रपातः। सामान्यो ऽपि तावच् छोकः सोच्छ्वासं मरणम् अनुपदिष्टौषधो महाव्याधिर् अभस्मीकरणो ऽग्निप्रवेशो ऽनुपरतस्यैव नरकवासो निर्ज्योतिरङ्गारवर्षम् अशकलीकरणं क्रकचदारणम् अव्रणो वज्रसूचीपातः। किम् उत विशेषश्रितः। किम् अत्र करवाणि इति। राजपुरुषेणाधिष्ठितश् च गत्वा स्वधाम धूममयान् इव कृताश्रुपातान् अग्निमयान् इव जनितहृदयदाहान् विषमयान् इव दत्तमूर्च्छावेगान्। महापातकमयान् इवोत्पादितघृणान् क्षारमयान् इवानीतवेदनान् कतिचित् कवलान् अगृह्णात्। आचामंश् च चामरग्राहिणम् आदिदेश। विज्ञायागच्छ कथम् आस्ते तात इति। गत्वा च प्रतिनिवृत्त्य च देव तथैव इति विज्ञापितस् तेनागृहीतताम्बूल एवोत्ताम्यता मनसास्ताभिलाषिणि सवितरि सर्वान् आहूयोपह्वरे वैद्यान् किम् अस्मिन्न् एवंविधे विधेयम् अधुना इति विषण्णहृदयः पप्रच्छ। ते तु व्यज्ञापयन् देव धैर्यम् अवलम्बस्व। कतिपयैर् एव वासरैः पुनः स्वां प्रकृतिम् आपन्नं स्वस्थं श्रोष्यसि पितरम् इति। तेषां तु भिषजां मध्ये पौनर्वसवो युवाष्टादशवर्षदेशीयस् तस्मिन्न् एव राजकुले कुलक्रमागतो गतः परम्पराम् अष्टाङ्गस्यायुर्वेदस्य भूभुजा सुतनिर्विशेषं लालितः प्रकृत्यैवातिपटीयस्या प्रज्ञया यथावद्विज्ञाता व्याधिस्वरूपाणां रसायनो नाम वैद्यकुमारकः सास्रस् तुष्णीम् अधोमुखो ऽभूत्। पृष्टश् च राजसूनुना सखे रसायन कथय तथ्यं यद् असाध्व् इव पश्यसि इति। सो ऽब्रवीत्: देव श्वः प्रभाते यथावस्थितम् आवेदयितास्मि इति। अत्रैव चान्तरे भवनकमलिनीपालः कोकम् आश्वासयन्न् अपरवक्त्रम् उच्चैर् अपठत्। विहग कुरु दृढं मनः स्वयं त्यज शुचम् आस्स्व विवेकवर्त्मनि । सह कमलसरोजिनीश्रिया श्रयति सुमेरुशिरो विरोचनः

sasaṃbhramam upasṛtaṃ cainaṃ vinayāvanamram unnamayya balād urasi niveśya viśann iva premṇā niśākaramaṇḍalamadhyaṃ majjann ivāmṛtamaye mahāsarasi snāpayann iva mahati haricandanarasaprasravaṇe 'bhiṣicyamāna iva tuṣārādridraveṇa pīḍayann aṅgair aṅgāni kapolena kapolam avaghaṭṭayan nimīlayan pakṣmāgragrathitājasrāsravisrāviṇī vilocane vismṛtajvarasaṃjvaraḥ suciram āliliṅga. kathaṃ kathamapi cirād vimuktam apasṛtya kṛtanamaskāraṃ praṇatajananīkam upāgatam āsīnaṃ ca śayanāntike pibann iva vigatanimeṣaniścalena cakṣuṣā vyalokayat. pasparśa ca punaḥ punar vepathumatā pāṇitalena kṣayakṣāmakaṇṭhaś ca kṛcchrād ivāvadīt: vatsa kṛśo 'si iti. bhaṇḍis tv akathayat: deva tṛtīyam ahaḥ kṛtāhārasyāsyādya iti. tac chrutvā bāṣpavegagṛhyamāṇākṣaraṃ kathaṃ katham apy āyataṃ niḥśvasyovāca vatsa jānāmi tvāṃ pitṛpriyam atimṛduhṛdayam. īdṛśeṣu vidhurayati dhīmato 'pi dhiyam. atidurdharo bāndhavasnehaḥ sarvapramāthī. yato nārhasy ātmānaṃ śuce dātum. uddāmamahādāhajvaradagdho 'pi dahye khalv aham adhikataram anenāyuṣmadādhinā. niśitam iva śastraṃ takṣṇoti māṃ tvadīyas tanimā. sukhaṃ ca rājyaṃ ca vaṃśaś ca prāṇāś ca paralokaś ca tvayi me sthitāḥ. yathā mama tathā sarvāsāṃ prajānām. tvadvidhānāṃ pīḍāḥ pīḍayanti sakalam eva bhuvanatalam. na ny alpapuṇyabhājāṃ vaṃśam alaṃkurvanti bhavādṛśāḥ phalam asyānekajanmāntaropārjitasyākaluṣasya karmaṇaḥ. karatalagatam iva kathayanti caturṇām apy arṇavānām ādhipatyaṃ te lakṣaṇāni. tvajjanmanaiva kṛtārtho 'smi. nirabhilāṣo 'smi jīvitavye. bhiṣaganurodhaḥ pāyayati mām auṣadham. api ca vatsa sarvaprajāpuṇyaiḥ sakalabhuvanatalaparipālanārtham utpatsyamānānāṃ bhavādṛśāṃ janmagrahaṇopāyaḥ pitarau. prajābhis tu bandhumanto rājāno na jñātibhiḥ. tad uttiṣṭha. kuru punar eva sarvāḥ kriyāḥ. kṛtāhāre ca tvayy aham api svayam upayokṣye pathyam ity evam abhihitasya cāsya dhakṣyann iva hṛdayam atitarāṃ śokānalaḥ saṃdudhukṣe. kṣaṇamātraṃ ca sthitvā pitrā punar āhārārtham ādiśyamāno dhavalagṛhād avatatāra. cakāra ca cetasi akāṇḍe khalv ayaṃ samupasthito mahāpralayo vyabhra iva vajrapātaḥ. sāmānyo 'pi tāvac chokaḥ socchvāsaṃ maraṇam anupadiṣṭauṣadho mahāvyādhir abhasmīkaraṇo 'gnipraveśo 'nuparatasyaiva narakavāso nirjyotiraṅgāravarṣam aśakalīkaraṇaṃ krakacadāraṇam avraṇo vajrasūcīpātaḥ. kim uta viśeṣaśritaḥ. kim atra karavāṇi iti. rājapuruṣeṇādhiṣṭhitaś ca gatvā svadhāma dhūmamayān iva kṛtāśrupātān agnimayān iva janitahṛdayadāhān viṣamayān iva dattamūrcchāvegān. mahāpātakamayān ivotpāditaghṛṇān kṣāramayān ivānītavedanān katicit kavalān agṛhṇāt. ācāmaṃś ca cāmaragrāhiṇam ādideśa. vijñāyāgaccha katham āste tāta iti. gatvā ca pratinivṛttya ca deva tathaiva iti vijñāpitas tenāgṛhītatāmbūla evottāmyatā manasāstābhilāṣiṇi savitari sarvān āhūyopahvare vaidyān kim asminn evaṃvidhe vidheyam adhunā iti viṣaṇṇahṛdayaḥ papraccha. te tu vyajñāpayan deva dhairyam avalambasva. katipayair eva vāsaraiḥ punaḥ svāṃ prakṛtim āpannaṃ svasthaṃ śroṣyasi pitaram iti. teṣāṃ tu bhiṣajāṃ madhye paunarvasavo yuvāṣṭādaśavarṣadeśīyas tasminn eva rājakule kulakramāgato gataḥ paramparām aṣṭāṅgasyāyurvedasya bhūbhujā sutanirviśeṣaṃ lālitaḥ prakṛtyaivātipaṭīyasyā prajñayā yathāvadvijñātā vyādhisvarūpāṇāṃ rasāyano nāma vaidyakumārakaḥ sāsras tuṣṇīm adhomukho 'bhūt. pṛṣṭaś ca rājasūnunā sakhe rasāyana kathaya tathyaṃ yad asādhv iva paśyasi iti. so 'bravīt: deva śvaḥ prabhāte yathāvasthitam āvedayitāsmi iti. atraiva cāntare bhavanakamalinīpālaḥ kokam āśvāsayann aparavaktram uccair apaṭhat. vihaga kuru dṛḍhaṃ manaḥ svayaṃ tyaja śucam āssva vivekavartmani / saha kamalasarojinīśriyā śrayati sumeruśiro virocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.