Asvaghosa: Buddhacarita 1

ऐक्ष्वाक इक्ष्वाकुसमप्रभावःशाक्येष्वशक्येषु विशुद्धवृत्तः । प्रियः शरच्चन्द्र इव प्रजानां शुद्धोदनो नाम बभूव राजा

aikṣvāka ikṣvākusamaprabhāvaḥśākyeṣvaśakyeṣu viśuddhavṛttaḥ / priyaḥ śaraccandra iva prajānāṃ śuddhodano nāma babhūva rājā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येन्द्रकल्पस्य बभूव पत्नी दीप्त्या नरेन्द्रस्य समप्रभावा । पद्मेव लक्ष्मीः पृथिवीव धीरा मायेति नाम्नानुपमेव माया

tasyendrakalpasya babhūva patnī dīptyā narendrasya samaprabhāvā / padmeva lakṣmīḥ pṛthivīva dhīrā māyeti nāmnānupameva māyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्ध तयासौ विजहार राजा नाचिन्तयद्वैश्रवणस्य लक्ष्मीम् । ततश्च विधेव समाधियुक्ता गर्भ दधे पापविवर्जिता सा

sārdha tayāsau vijahāra rājā nācintayadvaiśravaṇasya lakṣmīm / tataśca vidheva samādhiyuktā garbha dadhe pāpavivarjitā sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्गर्भधान्नान्मनुजेन्द्रपत्नी सितं ददर्श द्विपराजमेकम् । स्वप्ने विशन्तं वपुरात्मनः सा न तन्निमित्तं समवाप तापम्

prāggarbhadhānnānmanujendrapatnī sitaṃ dadarśa dviparājamekam / svapne viśantaṃ vapurātmanaḥ sā na tannimittaṃ samavāpa tāpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तस्य देवप्रतिमस्य देवी गर्भेण वंशश्रियमुद्वहन्ती । श्रमं न लेभे न शुचं न मायां गन्तुं वनं सा निभृतं चकाङ्क्ष

sā tasya devapratimasya devī garbheṇa vaṃśaśriyamudvahantī / śramaṃ na lebhe na śucaṃ na māyāṃ gantuṃ vanaṃ sā nibhṛtaṃ cakāṅkṣa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा लुम्बिनी नाम वनान्तभूमिं चित्रद्रूमां चैत्ररथाभिरामाम् । ध्यानानुकूलां विजनामियेष तस्यां निवासाय नृपं बभाषे

sā lumbinī nāma vanāntabhūmiṃ citradrūmāṃ caitrarathābhirāmām / dhyānānukūlāṃ vijanāmiyeṣa tasyāṃ nivāsāya nṛpaṃ babhāṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्याशयां तां प्रवणां च धर्मे विज्ञाय कौतूहलहर्षपूर्णः । शिवात् पुराद् भूमिपतिर्जगाम तत्प्रीतये नापि विहारहेतोः

āryāśayāṃ tāṃ pravaṇāṃ ca dharme vijñāya kautūhalaharṣapūrṇaḥ / śivāt purād bhūmipatirjagāma tatprītaye nāpi vihārahetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा । शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैरभिनन्द्यमाना

tasminvane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā / śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrairabhinandyamānā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रसन्नश्च बभूव पुष्यस्तस्याश्च देव्या व्रतसंस्कृतायाः । पार्श्वात्सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च

tataḥ prasannaśca babhūva puṣyastasyāśca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ / pārśvātsuto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरोर्यथौर्वस्य पृथोश्च हस्तान्मान्धातुरिन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः । कक्षीवतश्चैव भुजांसदेशात्तथाविधं तस्य बभूव जन्म

ūroryathaurvasya pṛthośca hastānmāndhāturindrapratimasya mūrdhnaḥ / kakṣīvataścaiva bhujāṃsadeśāttathāvidhaṃ tasya babhūva janma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण गर्भादभिनिःसृतः सन् बभौ च्युतः खादिव योन्यजातः । कल्पेष्वनेकेषु च भावितात्मा यः संप्रजानन्सुषुवे न मूढः

krameṇa garbhādabhiniḥsṛtaḥ san babhau cyutaḥ khādiva yonyajātaḥ / kalpeṣvanekeṣu ca bhāvitātmā yaḥ saṃprajānansuṣuve na mūḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्त्या च धैर्येण च यो रराज बालो रविभूमिमिवावतीर्णः । तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः

dīptyā ca dhairyeṇa ca yo rarāja bālo ravibhūmimivāvatīrṇaḥ / tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन्मुमोष । महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयामास दिशश्च सर्वाः

sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravanmumoṣa / mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayāmāsa diśaśca sarvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाकुलान्युब्जसमुद्गतानि निष्पेषवद्व्यायतविक्रमाणि । तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम

anākulānyubjasamudgatāni niṣpeṣavadvyāyatavikramāṇi / tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadṛśo jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थमन्त्या भवोत्पत्तिरियं ममेति । चतुर्दिशं सिंहगतिर्विलोक्य वाणी च भव्यार्थकरीमुवाच

bodhāya jāto 'smi jagaddhitārthamantyā bhavotpattiriyaṃ mameti / caturdiśaṃ siṃhagatirvilokya vāṇī ca bhavyārthakarīmuvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खात्प्रस्रूते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये । शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय निपेततुर्मूर्धनि तस्य सौम्ये

khātprasrūte candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye / śarīrasaṃsparśasukhāntarāya nipetaturmūrdhani tasya saumye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् । यद्गौरवात्काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः

śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam / yadgauravātkāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्यभावाश्च दिवौकसः खे यस्य प्रभावात्प्रणतैः शीरोभिः । आधारयन् पाण्डरमातपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश्च

adṛśyabhāvāśca divaukasaḥ khe yasya prabhāvātpraṇataiḥ śīrobhiḥ / ādhārayan pāṇḍaramātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्वतीतेषु कृताधिकाराः । यमव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश्च

mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣvatīteṣu kṛtādhikārāḥ / yamavyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश्च विशुद्धसत्त्वाः । देवा ननन्दुर्विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय

tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ / devā nanandurvigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य प्रसूतौ गिरिराजकीला वाताहता नौरिव भूश्चचाल । सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर्गगनादनभ्रात्

yasya prasūtau girirājakīlā vātāhatā nauriva bhūścacāla / sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭirgaganādanabhrāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्यवपातयन्तः । सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिरनीरितो ऽग्निः

vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsyavapātayantaḥ / sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārciranīrito 'gniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूत्सिताम्बुः अन्तःपुराण्यागतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास्तीर्थ इव प्रचक्रुः

prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādurabhūtsitāmbuḥ antaḥpurāṇyāgatavismayāni yasmin kriyāstīrtha iva pracakruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थिभिर्भूतगणैश्च दिव्यैस्तद्दर्शनार्थ वनमापुपूरे । कौतूहलेनैव च पादपेभ्यः पुष्पाण्यकाले ऽप्यवपातयद्भिः

dharmārthibhirbhūtagaṇaiśca divyaistaddarśanārtha vanamāpupūre / kautūhalenaiva ca pādapebhyaḥ puṣpāṇyakāle 'pyavapātayadbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतैरसौम्यैः परित्यक्तहिंसैर्नाकारि पीडा स्वगणे परे वा । लोके हि सर्वाश्च विना प्रयासं रुजो नराणां शमयांबभूवुः

bhūtairasaumyaiḥ parityaktahiṃsairnākāri pīḍā svagaṇe pare vā / loke hi sarvāśca vinā prayāsaṃ rujo narāṇāṃ śamayāṃbabhūvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलं प्रणेदुः मृगपक्षिणश्च शान्ताम्बुवाहाः सरितो बभूवुः । दिशः प्रसेदुर्विमले निरभ्रे विहायसे दुन्दुभयो निनेदुः

kalaṃ praṇeduḥ mṛgapakṣiṇaśca śāntāmbuvāhāḥ sarito babhūvuḥ / diśaḥ prasedurvimale nirabhre vihāyase dundubhayo nineduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्य मोक्षाय गुरौ प्रसूते शमं प्रपेदे जगदव्यवस्थम् । प्राप्येव नाथं खलु नीतिमन्तम् एको न मारो मुदमाप लोके

lokasya mokṣāya gurau prasūte śamaṃ prapede jagadavyavastham / prāpyeva nāthaṃ khalu nītimantam eko na māro mudamāpa loke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्याद्भुतं जन्म निरीक्ष्य तस्य धीरो ऽपि राजा बहुक्षोभमेतः । स्नेहादसौ भीतिप्रमोदजन्ये द्वे वारिधारे मुमुचे नरेन्द्रः

divyādbhutaṃ janma nirīkṣya tasya dhīro 'pi rājā bahukṣobhametaḥ / snehādasau bhītipramodajanye dve vāridhāre mumuce narendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमानुषी तस्य निशम्य शक्तिं माता प्रकृत्या करुणार्द्रचित्ता । प्रीता च भीता च बभूव देवी शीतोष्णमिश्रेव जलस्य धारा

amānuṣī tasya niśamya śaktiṃ mātā prakṛtyā karuṇārdracittā / prītā ca bhītā ca babhūva devī śītoṣṇamiśreva jalasya dhārā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरीक्षमाणा भयहेतुमेव ध्यातुं न शेकुः वनिताः प्रवृद्धाः । पूताश्च ता मङ्गलकर्म चक्रुः शिवं ययाचुः शिशवे सुरौघान्

nirīkṣamāṇā bhayahetumeva dhyātuṃ na śekuḥ vanitāḥ pravṛddhāḥ / pūtāśca tā maṅgalakarma cakruḥ śivaṃ yayācuḥ śiśave suraughān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्राश्च ख्याताः श्रुतशीलवाग्भिः श्रुत्वा निमित्तानि विचार्य सम्यक् । मुखैः प्रफुल्लैश्चकितैश्च दीप्तैः । भीतप्रसन्नं नृपमेत्य प्रोचुः

viprāśca khyātāḥ śrutaśīlavāgbhiḥ śrutvā nimittāni vicārya samyak / mukhaiḥ praphullaiścakitaiśca dīptaiḥ / bhītaprasannaṃ nṛpametya procuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमेप्सवो ये भुवि सन्ति सत्त्वाः । पुत्रं विनेच्छन्ति गुणं न कञ्चित् । त्वत्पुत्र एषो ऽस्ति कुलप्रदीपः । नृत्योत्सवं त्वद्य विधेहि राजन्

śamepsavo ye bhuvi santi sattvāḥ / putraṃ vinecchanti guṇaṃ na kañcit / tvatputra eṣo 'sti kulapradīpaḥ / nṛtyotsavaṃ tvadya vidhehi rājan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहाय चिन्तां भव शान्तचित्तो मोदस्व वंशस्तव वृद्धिभागी । लोकस्य नेता तव पुत्रभूतः दुःखार्दितानां भुवि एष त्राता

vihāya cintāṃ bhava śāntacitto modasva vaṃśastava vṛddhibhāgī / lokasya netā tava putrabhūtaḥ duḥkhārditānāṃ bhuvi eṣa trātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपप्रभो ऽयं कनकोज्ज्वलाङ्गः सुलक्षणैर्यैस्तु समन्वितो ऽस्ति । निधिर्गुणानां समये स गतां बुद्धर्षिभावं परमां श्रियं वा

dīpaprabho 'yaṃ kanakojjvalāṅgaḥ sulakṣaṇairyaistu samanvito 'sti / nidhirguṇānāṃ samaye sa gatāṃ buddharṣibhāvaṃ paramāṃ śriyaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छेदसौ वै पृथिवीश्रियं चेत् न्यायेन जित्वा पृथिवी समग्राम् । भूपेषु राजेत यथा प्रकाशः ग्रहेषु सर्वेषु रवेर्विभाति

icchedasau vai pṛthivīśriyaṃ cet nyāyena jitvā pṛthivī samagrām / bhūpeṣu rājeta yathā prakāśaḥ graheṣu sarveṣu ravervibhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षाय चेद्वा वनमेव गच्छेत् । तत्त्वेन सम्यक् स विजित्य सर्वान् । मतान् पृथिव्यां बहुमानमेतः राजेत शैलेषु यथा सुमेरुः

mokṣāya cedvā vanameva gacchet / tattvena samyak sa vijitya sarvān / matān pṛthivyāṃ bahumānametaḥ rājeta śaileṣu yathā sumeruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हिरण्यं शुचि धातुमध्ये मेरुर्गिरीणां सरसां समुद्रः । तारासु चन्द्रस्तपतां च सूर्यः पुत्रस्तथा ते द्विपदेषु वर्यः

yathā hiraṇyaṃ śuci dhātumadhye merurgirīṇāṃ sarasāṃ samudraḥ / tārāsu candrastapatāṃ ca sūryaḥ putrastathā te dvipadeṣu varyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याक्षिणी निर्निमिषे विशाले स्निग्धे च दीप्ते विमले तथैव । निष्कम्पकृष्णायतशुद्धपक्ष्मे द्रष्टुं समर्थे खलु सर्वभावान्

tasyākṣiṇī nirnimiṣe viśāle snigdhe ca dīpte vimale tathaiva / niṣkampakṛṣṇāyataśuddhapakṣme draṣṭuṃ samarthe khalu sarvabhāvān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मान्नु हेतोः कथितान्भवद्भिः वरान्गुणान् धारयते कुमारः । प्रापुर्न पूर्वे मुनयो नृपाश्च राज्ञेति पृष्टा जगदुस् द्विजास्तम्

kasmānnu hetoḥ kathitānbhavadbhiḥ varānguṇān dhārayate kumāraḥ / prāpurna pūrve munayo nṛpāśca rājñeti pṛṣṭā jagadus dvijāstam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ख्यातानि कर्माणि यशो मतिश्च पूर्व न भूतानि भवन्ति पश्चात् । गुणा हि सर्वाः प्रभवन्ति हेतोः निदर्शनान्यत्र च नो निबोध

khyātāni karmāṇi yaśo matiśca pūrva na bhūtāni bhavanti paścāt / guṇā hi sarvāḥ prabhavanti hetoḥ nidarśanānyatra ca no nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्राजशास्त्रं भृगुरङ्गिरा वा न चक्रतुर्वशकरावृषी तौ । तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस्तत्कालेन शुक्रश्च बृहस्पतिश्च

yadrājaśāstraṃ bhṛguraṅgirā vā na cakraturvaśakarāvṛṣī tau / tayoḥ sutau saumya sasarjatustatkālena śukraśca bṛhaspatiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारस्वतश्चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर्यं ददृशुर्न पूर्वे । व्यासस्तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवानशक्तिः

sārasvataścāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punaryaṃ dadṛśurna pūrve / vyāsastathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavānaśaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाल्मीकिरादौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन्न च्यवनो महर्षिः । चिकित्सितं यच्च चकार नात्रिः पश्चात्तदात्रेय ऋषिर्जगाद

vālmīkirādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yanna cyavano maharṣiḥ / cikitsitaṃ yacca cakāra nātriḥ paścāttadātreya ṛṣirjagāda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद्गाधिनः सुनूरवाप राजन् । वेलां समुद्रे सगरश्च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः

yacca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tadgādhinaḥ sunūravāpa rājan / velāṃ samudre sagaraśca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यकं योगविधौ द्विजानामप्राप्तमन्यैर्जनको जगाम । ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस्तेष्वबला बभूवुः

ācāryakaṃ yogavidhau dvijānāmaprāptamanyairjanako jagāma / khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayasteṣvabalā babhūvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्रमाणं न वयो न वंशः कश्चित्क्वचिच्छ्रैष्ठ्यमुपैति लोके । राज्ञामृषीणां च हि तानि तानि कृतानि पुत्रैरकृतानि पूर्वैः

tasmātpramāṇaṃ na vayo na vaṃśaḥ kaścitkvacicchraiṣṭhyamupaiti loke / rājñāmṛṣīṇāṃ ca hi tāni tāni kṛtāni putrairakṛtāni pūrvaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नृपः प्रत्ययितैर्द्विजैस्तैराश्वासितश्चाप्यभिनन्दितश्च । शङ्कामनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षमेवाधिकमारुरोह

evaṃ nṛpaḥ pratyayitairdvijaistairāśvāsitaścāpyabhinanditaśca / śaṅkāmaniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣamevādhikamāruroha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतश्च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्व प्रददौ धनानि । भूयादयं भूमिपतिर्यथोक्तो यायाज्जरामेत्य वनानि चेति

prītaśca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrva pradadau dhanāni / bhūyādayaṃ bhūmipatiryathokto yāyājjarāmetya vanāni ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो निमित्तैश्च तपोबलाच्च तज्जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा । शाक्येश्वरस्यालयमाजगाम सद्धर्मतर्षादसितो महर्षिः

atho nimittaiśca tapobalācca tajjanma janmāntakarasya buddhvā / śākyeśvarasyālayamājagāma saddharmatarṣādasito maharṣiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं ब्रह्मविद्ब्रह्मविदं ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च । राज्ञो गुरुर्गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशायामास नरेन्द्रसद्म

taṃ brahmavidbrahmavidaṃ jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca / rājño gururgauravasatkriyābhyāṃ praveśāyāmāsa narendrasadma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्ष कुमारजन्मागतहर्षवेगः । विवेश धीरो वनसंज्ञयेव तपःप्रकर्षाच्च जराश्रयाच्च

sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣa kumārajanmāgataharṣavegaḥ / viveśa dhīro vanasaṃjñayeva tapaḥprakarṣācca jarāśrayācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नृपस्तं मुनिमासनस्थं पाद्यार्ध्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् । निमन्त्रयामास यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः

tato nṛpastaṃ munimāsanasthaṃ pādyārdhyapūrvaṃ pratipūjya samyak / nimantrayāmāsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यो ऽस्म्यनुग्राह्यमिदं कुलं मे । यन्मां दिदृक्षुर्भगवानुपेतः । आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुमर्हसीति

dhanyo 'smyanugrāhyamidaṃ kulaṃ me / yanmāṃ didṛkṣurbhagavānupetaḥ / ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitumarhasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नृपेणोपनिमन्त्रितः सन्सर्वेण भावेन मुनिर्यथावत् । स विस्मयोत्फुल्लविशालदृष्टिर्गम्भीरधीराणि वचांस्युवाच

evaṃ nṛpeṇopanimantritaḥ sansarveṇa bhāvena muniryathāvat / sa vismayotphullaviśāladṛṣṭirgambhīradhīrāṇi vacāṃsyuvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महात्मनि त्वय्युपपन्नमेतत्प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे । सत्त्वान्वयज्ञानवयो ऽनुरूपा स्निग्धा यदेवं मयि मे मतिः स्यात्

mahātmani tvayyupapannametatpriyātithau tyāgini dharmakāme / sattvānvayajñānavayo 'nurūpā snigdhā yadevaṃ mayi me matiḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्च तद्येन नृपर्षयस्ते । धर्मेण सूक्ष्मेण धनान्यवाप्य । नित्यं त्यजन्तो विधिवद्बभूवुस्तपोभिराढ्या विभवैर्दरिद्राः

etacca tadyena nṛparṣayaste / dharmeṇa sūkṣmeṇa dhanānyavāpya / nityaṃ tyajanto vidhivadbabhūvustapobhirāḍhyā vibhavairdaridrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनं यत्तु ममोपयाने तन्मे शृणु प्रीतिमुपेहि च त्वम् । दिव्या मयादित्यपथे श्रुता वाग्बोधाय जातस्तनयस्तवेति

prayojanaṃ yattu mamopayāne tanme śṛṇu prītimupehi ca tvam / divyā mayādityapathe śrutā vāgbodhāya jātastanayastaveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा वचस्तच्च मनश्च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश्च ततो ऽस्म्युपेतः । दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य

śrutvā vacastacca manaśca yuktvā jñātvā nimittaiśca tato 'smyupetaḥ / didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतदेवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिनरेन्द्रः । आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयामास तपोधनाय

ityetadevaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatinarendraḥ / ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayāmāsa tapodhanāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्राङ्कपादं स ततो महर्षिर्जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् । सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श

cakrāṅkapādaṃ sa tato maharṣirjālāvanaddhāṅgulipāṇipādam / sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्र्यङ्कसंविष्टमवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टमिवाग्निसूनुम् । बभूव पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर्निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत्

dhātryaṅkasaṃviṣṭamavekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭamivāgnisūnum / babhūva pakṣmāntavicañcitāśrurniśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वासितं त्वश्रुपरिप्लुताक्षं । स्नेहात्तनूजस्य नृपश्चकम्पे । सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ स प्राञ्जलिरानताङ्गः

dṛṣṭvāsitaṃ tvaśrupariplutākṣaṃ / snehāttanūjasya nṛpaścakampe / sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha sa prāñjalirānatāṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पान्तरं यस्य वपुः सुरेभ्यो बव्हद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् । यस्योत्तमं भाविनमात्थ चार्थ तं प्रेक्ष्य कस्मात्तव धीर बाष्पः

alpāntaraṃ yasya vapuḥ surebhyo bavhadbhutaṃ yasya ca janma dīptam / yasyottamaṃ bhāvinamāttha cārtha taṃ prekṣya kasmāttava dhīra bāṣpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि स्थिरायुर्भगवन् कुमारः कच्चिन्न शोकाय मम प्रसूतः । लब्धः कथंचित्सलिलाञ्जलिर्मे न खल्विमं पातुमुपैति कालः

api sthirāyurbhagavan kumāraḥ kaccinna śokāya mama prasūtaḥ / labdhaḥ kathaṃcitsalilāñjalirme na khalvimaṃ pātumupaiti kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद्ध्रुवो मे कुलहस्तसारः । अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र सुप्तो ऽपि पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः

apyakṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kacciddhruvo me kulahastasāraḥ / api prayāsyāmi sukhaṃ paratra supto 'pi putre 'nimiṣaikacakṣuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन्न मे जातमफुल्लमेव कुलप्रवालं परिशोषभागि । क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम्

kaccinna me jātamaphullameva kulapravālaṃ pariśoṣabhāgi / kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यागतावेगमनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर्बभाषे । मा भून्मतिस्ते नृप काचिदन्या निःसंशयं तद्यदवोचमस्मि

ityāgatāvegamaniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munirbabhāṣe / mā bhūnmatiste nṛpa kācidanyā niḥsaṃśayaṃ tadyadavocamasmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि । कालो हि मे यातुमयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा

nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi / kālo hi me yātumayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहाय राज्यं विषयेष्वनास्थस्तीव्रैः प्रयत्नैरधिगम्य तत्त्वम् । जगत्ययं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः

vihāya rājyaṃ viṣayeṣvanāsthastīvraiḥ prayatnairadhigamya tattvam / jagatyayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखार्णवाद्व्याधिविकीर्णफेनाज्जरातरङ्गान्मरणोग्रवेगात् । उत्तारयिष्यत्ययमुह्यमानमार्त जगज्ज्ञानमहाप्लवेन

duḥkhārṇavādvyādhivikīrṇaphenājjarātaraṅgānmaraṇogravegāt / uttārayiṣyatyayamuhyamānamārta jagajjñānamahāplavena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् । अस्योत्तमां धर्मनदी प्रवृतां । तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः

prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām / asyottamāṃ dharmanadī pravṛtāṃ / tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः । आख्यास्यति ह्येष विमोक्षमार्ग मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः

duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ / ākhyāsyati hyeṣa vimokṣamārga mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन । प्रल्हादमाधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते

vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena / pralhādamādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानामपयानहेतोः । विपाटयिष्यत्ययमुत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन

tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānāmapayānahetoḥ / vipāṭayiṣyatyayamuttamena saddharmatāḍena durāsadena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वैर्मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य । लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षमेषः

svairmohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya / lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣameṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मा कृथाः शोकमिमं प्रति त्वमस्मिन्स शोच्यो ऽस्ति मनुष्यलोके । मोहेन वा कामसुखैर्मदाद्वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम्

tanmā kṛthāḥ śokamimaṃ prati tvamasminsa śocyo 'sti manuṣyaloke / mohena vā kāmasukhairmadādvā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रष्टस्य तस्माच्च गुणादतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्यकृतार्थतैव । धर्मस्य तस्याश्रवणादहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम्

bhraṣṭasya tasmācca guṇādato me dhyānāni labdhvāpyakṛtārthataiva / dharmasya tasyāśravaṇādahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतार्थः ससुहृत्सदारस्त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः । एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वामपि सारवत्ताम्

iti śrutārthaḥ sasuhṛtsadārastyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ / evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svāmapi sāravattām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्षेण मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार । न खल्वसौ न प्रियधर्मपक्षः । संताननाशात्तु भयं ददर्श

ārṣeṇa mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra / na khalvasau na priyadharmapakṣaḥ / saṃtānanāśāttu bhayaṃ dadarśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मुनिरसितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे । सबहुमतुमुदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम

atha munirasito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe / sabahumatumudīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतमितिरनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च । बहुविधमनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद्विनियोजयांचकार

kṛtamitiranujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca / bahuvidhamanukampayā sa sādhuḥ priyasutavadviniyojayāṃcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरपतिरपि पुत्रजन्मतुष्टो विषयगतानि विमुच्य बन्धनानि । कुलसदृशमचीरकरद्यथावत्प्रियतनयस्तनयस्य जातकर्म

narapatirapi putrajanmatuṣṭo viṣayagatāni vimucya bandhanāni / kulasadṛśamacīrakaradyathāvatpriyatanayastanayasya jātakarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशसु परिणतेष्वहःसु चैव प्रयतमनाः परया मुदा परीतः । अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः परमभवाय सुतस्य देवतेज्याः

daśasu pariṇateṣvahaḥsu caiva prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ / akuruta japahomamaṅgalādyāḥ paramabhavāya sutasya devatejyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च शतसहस्रपूर्णसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः । अनुपगतजराः पयस्विनीर्गाः स्वयमददात्सुतवृद्धये द्विजेभ्यः

api ca śatasahasrapūrṇasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ / anupagatajarāḥ payasvinīrgāḥ svayamadadātsutavṛddhaye dvijebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुविधविषयास्ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय । गुणवति नियते शिवे मुहूर्ते मतिमकरोन्मुदितः पुरप्रवेशे

bahuvidhaviṣayāstato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya / guṇavati niyate śive muhūrte matimakaronmuditaḥ purapraveśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विरदरदमयीमथो महार्हा सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् । अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः

dviradaradamayīmatho mahārhā sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām / abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरमथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगतामपत्यनाथाम् । नृपतिरपि जगाम पौरसंघैर्दिवममरैर्मघवानिवार्च्यमानः

puramatha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatāmapatyanāthām / nṛpatirapi jagāma paurasaṃghairdivamamarairmaghavānivārcyamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवनमथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः । इदमिदमिति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त

bhavanamatha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ / idamidamiti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाव्हयं पुरं तत् । धनदपुरमिवाप्सरो ऽवकीर्ण मुदितमभून्नलकूबरप्रसूतौ

iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāvhayaṃ puraṃ tat / dhanadapuramivāpsaro 'vakīrṇa muditamabhūnnalakūbaraprasūtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.