Library·Bhamaha: Kavyalamkara·2
।चोलो इति भामहालङ्कारे प्रथमः परिच्छेदः ।छप्तेर् द्वितीयः परिच्छेदः माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुञ्जते
/Colo iti bhāmahālaṅkāre prathamaḥ paricchedaḥ /chapter dvitīyaḥ paricchedaḥ mādhuryamabhivāñchantaḥ prasādaṃ ca sumedhasaḥ / samāsavanti bhūyāṃsi na padāni prayuñjate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिदोजो ऽभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि । यथा मन्दारकुसुम- रेणुपिञ्जरितालका
kecidojo 'bhidhitsantaḥ samasyanti bahūnyapi / yathā mandārakusuma- reṇupiñjaritālakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रव्यं नातिसमस्तार्थं काव्यं मधुरमिष्यते । आविद्वदङ्गनाबाल- प्रतीतार्थं प्रसादवत्
śravyaṃ nātisamastārthaṃ kāvyaṃ madhuramiṣyate / āvidvadaṅganābāla- pratītārthaṃ prasādavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुप्रासः सयमको रूपकं दीपकोपमे । इति वाचामलंकाराः पञ्चैवान्यैरुदाहृताः
anuprāsaḥ sayamako rūpakaṃ dīpakopame / iti vācāmalaṃkārāḥ pañcaivānyairudāhṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरूपवर्णविन्यासम् अनुप्रासं प्रचक्षते । किं तया चिन्तया कान्ते नितान्तेति यथोदितम्
sarūpavarṇavinyāsam anuprāsaṃ pracakṣate / kiṃ tayā cintayā kānte nitānteti yathoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राम्यानुप्रासमन्यत्तु मन्यन्ते सुधियो ऽपरे । स लोलमालानीलालि- कुलाकुलगलो बलः
grāmyānuprāsamanyattu manyante sudhiyo 'pare / sa lolamālānīlāli- kulākulagalo balaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानार्थवन्तो ऽनुप्रासा न चाप्यसदृशाक्षराः । युक्त्यानया मध्यमया जायन्ते चारवो गिरः
nānārthavanto 'nuprāsā na cāpyasadṛśākṣarāḥ / yuktyānayā madhyamayā jāyante cāravo giraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाटीयमप्यनुप्रासम् इहेच्छन्त्यपरे यथा । दृष्टिं दृष्टिसुखां धेहि चन्द्रश्चन्द्रमुखोदितः
lāṭīyamapyanuprāsam ihecchantyapare yathā / dṛṣṭiṃ dṛṣṭisukhāṃ dhehi candraścandramukhoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिमध्यान्तयमकं पादाभ्यासं तथावली । समस्तपादयमकम् इत्येतत् पञ्चधोच्यते
ādimadhyāntayamakaṃ pādābhyāsaṃ tathāvalī / samastapādayamakam ityetat pañcadhocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्दष्टकसमुद्गादेर् अत्रैवान्तर्गतिर्मता । आदौ मध्यान्तयोर्वा स्याद् इति पञ्चैव तद्यथा
sandaṣṭakasamudgāder atraivāntargatirmatā / ādau madhyāntayorvā syād iti pañcaiva tadyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधुना साधुना तेन राजता राजता भृता । सहितं सहितं कर्तुं संगतं संगतं जनम्
sādhunā sādhunā tena rājatā rājatā bhṛtā / sahitaṃ sahitaṃ kartuṃ saṃgataṃ saṃgataṃ janam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधुः संसाराद्बिभ्यदस्मादसारात् कृत्वा क्लेशान्तं याति वर्त्म प्रशान्तम् । जातिं व्याधीनां दुर्दमानामधीनां वाञ्छञ्ज्यायस्त्वं छिन्धि मुक्तानयस्त्वम्
sādhuḥ saṃsārādbibhyadasmādasārāt kṛtvā kleśāntaṃ yāti vartma praśāntam / jātiṃ vyādhīnāṃ durdamānāmadhīnāṃ vāñchañjyāyastvaṃ chindhi muktānayastvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्दमानाम्] ।एद्म्; दुर्नयानाम् ।एद्ब्; दुर्दयानाम् ।एद्ब्ग वाञ्छञ्ज्यायस्त्वं छिन्धि मुक्तानयस्त्वम् ।एद्म्; वाञ्छन्त्या(ञ्ज्या?)यस्त्वं छिन्धि मुक्तान(म?)यस्त्वम् ।एद्ब् न ते धिर्धीर भोगेषु रमणीयेषु संगता । मुनीनपि हरन्त्येते रमणी येषु संगता
durdamānām] /edM; durnayānām /edB; durdayānām /edBGa vāñchañjyāyastvaṃ chindhi muktānayastvam /edM; vāñchantyā(ñjyā?)yastvaṃ chindhi muktāna(ma?)yastvam /edB na te dhirdhīra bhogeṣu ramaṇīyeṣu saṃgatā / munīnapi harantyete ramaṇī yeṣu saṃgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[पादाभ्यास] सितासिताक्षीं सुपयोधराधरां सुसंमदां व्यक्तमदां ललामदाम् । घनाघना नीलघना घनालकां प्रियामिमामुत्सुकयन्ति यन्ति च
[pādābhyāsa] sitāsitākṣīṃ supayodharādharāṃ susaṃmadāṃ vyaktamadāṃ lalāmadām / ghanāghanā nīlaghanā ghanālakāṃ priyāmimāmutsukayanti yanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[आवली] अमी नृपा दत्तसमग्रशासनाः कदाचिदप्यप्रतिबद्धशासनाः । कृतागसां मार्गभिदां च शासनाः पितृक्रमाध्यासिततादृशासनाः
[āvalī] amī nṛpā dattasamagraśāsanāḥ kadācidapyapratibaddhaśāsanāḥ / kṛtāgasāṃ mārgabhidāṃ ca śāsanāḥ pitṛkramādhyāsitatādṛśāsanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[समस्तपादयमकम्] अनन्तरैकान्तरयोर् एवं पादान्तयोरपि । कृत्स्नं च सर्वपादेषु दुष्करं साधु तादृशम्
[samastapādayamakam] anantaraikāntarayor evaṃ pādāntayorapi / kṛtsnaṃ ca sarvapādeṣu duṣkaraṃ sādhu tādṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्करं] ।एद्म्; दुष्कृतम् ।एद्ब् तुल्यश्रुतीनां भिन्नानाम् अभिधेयैः परस्परम् । वर्णानां यः पुनर्वादो यमकं तन्निगद्यते
duṣkaraṃ] /edM; duṣkṛtam /edB tulyaśrutīnāṃ bhinnānām abhidheyaiḥ parasparam / varṇānāṃ yaḥ punarvādo yamakaṃ tannigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीतशब्दमोजस्वि सुश्लिष्टपदसन्धि च । प्रसादि स्वभिधानं च यमकं कृतिनां मतम्
pratītaśabdamojasvi suśliṣṭapadasandhi ca / prasādi svabhidhānaṃ ca yamakaṃ kṛtināṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाधात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी । प्रहेलिका सा ह्युदिता रामशर्माच्युतोत्तरे
nānādhātvarthagambhīrā yamakavyapadeśinī / prahelikā sā hyuditā rāmaśarmācyutottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् । उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः
kāvyānyapi yadīmāni vyākhyāgamyāni śāstravat / utsavaḥ sudhiyāmeva hanta durmedhaso hatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानेन यत्तत्त्वम् उपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः
upamānena yattattvam upameyasya rūpyate / guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तवस्तुविषयम् एकदेशविवर्ति च । द्विधा रूपकमुद्दिष्टम् एतत्तच्चोच्यते यथा
samastavastuviṣayam ekadeśavivarti ca / dvidhā rūpakamuddiṣṭam etattaccocyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीकराम्भोमदसृजस् तुङ्गा जलददन्तिनः । निर्यान्तो मदयन्तीमे शक्रकार्मुकवारणाः
śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ / niryānto madayantīme śakrakārmukavāraṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदयन्तीमे शक्रकार्मुकवारणाः] ।एद्म्(चोन्ज्); मण्डयन्तीमे शक्रकार्मुककाननम् ।एद्ब्; मदयन्तीमे शक्रकार्मुककारणम् ।एद्ब्ग तडिद्वलयकक्ष्याणां बलाकामालभारिणाम् । तडिद्वलय ] ।एद्ब्; तटिद्वलय ।एद्म् पयोमुचां ध्वनिर्धीरो दुनोति मम तां प्रियाम्
madayantīme śakrakārmukavāraṇāḥ] /edM(conj); maṇḍayantīme śakrakārmukakānanam /edB; madayantīme śakrakārmukakāraṇam /edBGa taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām / taḍidvalaya ] /edB; taṭidvalaya /edM payomucāṃ dhvanirdhīro dunoti mama tāṃ priyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते । एकस्यैव त्र्यवस्थत्वाद् इति तद्भिद्यते त्रिधा
ādimadhyāntaviṣayaṃ tridhā dīpakamiṣyate / ekasyaiva tryavasthatvād iti tadbhidyate tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमूनि कुर्वते ऽन्वर्थाम् अस्याख्यामर्थदीपनात् । त्रिभिर्निदर्शनैश्चेदं त्रिधा निर्दिश्यते यथा
amūni kurvate 'nvarthām asyākhyāmarthadīpanāt / tribhirnidarśanaiścedaṃ tridhā nirdiśyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्गुरम् । सानङ्गं] ।एद्म्।एद्ब्; सानलां ।एद्ब्क स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम्
mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram / sānaṅgaṃ] /edM/edB; sānalāṃ /edBKa sa priyāsaṃgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मालिनीरंशुकभृतः स्त्रियो ऽलंकुरुते मधुः । हारीतशुकवाचश्च भूधराणामुपत्यकाः
mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṃkurute madhuḥ / hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चीरीमवतीररण्यानीः सरितः शुष्यदम्भसः । चीरी ] ।एद्म्।एद्ब्; चरी ।एद्ब्क प्रवासिनां च चेतांसि शुचिरन्तं निनीषति
cīrīmavatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ / cīrī ] /edM/edB; carī /edBKa pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धेनोपमानेन देशकालक्रियादिभिः । उपमेयस्य यत्साम्यं गुणलेशेन सोपमा
viruddhenopamānena deśakālakriyādibhiḥ / upameyasya yatsāmyaṃ guṇaleśena sopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेवशब्दौ सादृश्यम् आहतुर्व्यतिरेकिणोः । दूर्वाकाण्डमिव श्यामं तन्वी श्यामालता यथा
yathevaśabdau sādṛśyam āhaturvyatirekiṇoḥ / dūrvākāṇḍamiva śyāmaṃ tanvī śyāmālatā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामं] ।एद्म्।एद्ब्; श्यामा ।एद्ब्घ श्यामालता] ।एद्म्।एद्ब्; श्यामलता ।एद्ब्ग।एद्ब्घ विना यथेवशब्दाभ्यां समासाभिहिता परा । यथा कमलपत्राक्षी शशाङ्कवदनेति च
śyāmaṃ] /edM/edB; śyāmā /edBGha śyāmālatā] /edM/edB; śyāmalatā /edBGa/edBGha vinā yathevaśabdābhyāṃ samāsābhihitā parā / yathā kamalapatrākṣī śaśāṅkavadaneti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वतिनापि क्रियासाम्यं तद्वदेवाभिधीयते । द्विजातिवदधीते ऽसौ गुरुवच्चानुशास्ति नः
vatināpi kriyāsāmyaṃ tadvadevābhidhīyate / dvijātivadadhīte 'sau guruvaccānuśāsti naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते । यथेवानभिधाने ऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः
samānavastunyāsena prativastūpamocyate / yathevānabhidhāne 'pi guṇasāmyapratītitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधुसाधारणत्वादिर् गुणो ऽत्र व्यतिरिच्यते । स साम्यमापादयति विरोधे ऽपि तयोर्यथा
sādhusādhāraṇatvādir guṇo 'tra vyatiricyate / sa sāmyamāpādayati virodhe 'pi tayoryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणश्रियः । स्वादुपाकफलानम्राः कियन्तो वाध्वशाखिनः
kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ / svādupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं तस्याः कैश्चिन्महात्मभिः । निन्दाप्रशंसाचिख्यासा- भेदादत्राभिधीयते
yaduktaṃ triprakāratvaṃ tasyāḥ kaiścinmahātmabhiḥ / nindāpraśaṃsācikhyāsā- bhedādatrābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यगुणनिर्देशात् त्रयमप्युदितं ननु । मालोपमादिः सर्वो ऽपि न ज्यायान् विस्तरो मुधा
sāmānyaguṇanirdeśāt trayamapyuditaṃ nanu / mālopamādiḥ sarvo 'pi na jyāyān vistaro mudhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनतासम्भवो लिङ्ग- वचोभेदो विपर्ययः । उपमानाधिकत्वं च तेनासदृशतापि च
hīnatāsambhavo liṅga- vacobhedo viparyayaḥ / upamānādhikatvaṃ ca tenāsadṛśatāpi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एत उपमादोषाः सप्त मेधाविनोदिताः । सोदाहरणलक्ष्माणो वर्ण्यन्ते ऽत्र च ते पृथक्
ta eta upamādoṣāḥ sapta medhāvinoditāḥ / sodāharaṇalakṣmāṇo varṇyante 'tra ca te pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मारुताकम्पितपीतवासा बिभ्रत्सलीलं शशिभासमब्जम् । यदुप्रवीरः प्रगृहीतशार्ङ्गः सेन्द्रायुधो मेघ इवाबभासे
sa mārutākampitapītavāsā bibhratsalīlaṃ śaśibhāsamabjam / yadupravīraḥ pragṛhītaśārṅgaḥ sendrāyudho megha ivābabhāse
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चितेद् ब्य् नमिसाधु अद् कावालङ्कार ओफ़् रुद्रट ११:२४ wइथ् शशिभासि शङ्खम् (लेच्तिओ फ़चिलिओर्?) शक्रचापग्रहादत्र दर्शितं किल कार्मुकम् । वासःशङ्खानुपादानाद् धीनमित्यभिधीयते
cited by Namisādhu ad Kāvālaṅkāra of Rudraṭa 11:24 with śaśibhāsi śaṅkham (lectio facilior?) śakracāpagrahādatra darśitaṃ kila kārmukam / vāsaḥśaṅkhānupādānād dhīnamityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावस्य कस्यचित् । यथोपपत्ति कृतिभिर् उपमासु प्रयुज्यते
sarvaṃ sarveṇa sārūpyaṃ nāsti bhāvasya kasyacit / yathopapatti kṛtibhir upamāsu prayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अखण्डमण्डलः क्वेन्दुः क्व कान्ताननमद्युति । यत्किंचित्कान्तिसामान्याच् छशिनैवोपमीयते
akhaṇḍamaṇḍalaḥ kvenduḥ kva kāntānanamadyuti / yatkiṃcitkāntisāmānyāc chaśinaivopamīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च काव्यानि नेयानि लक्षणेन महात्मनाम् । दृष्टं वा सर्वसारूप्यं राजमित्रे यथोदितम्
kiṃ ca kāvyāni neyāni lakṣaṇena mahātmanām / dṛṣṭaṃ vā sarvasārūpyaṃ rājamitre yathoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यांशसंमीलितलोचनेषु दीनेषु पद्मानिलनिर्मदेषु । साध्व्यः स्वगेहेष्विव भर्तृहीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु
sūryāṃśasaṃmīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanirmadeṣu / sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनेशुः] ।एद्म्।एद्ब्; विनेदुः ।एद्ब्क थिस् वेर्से इस् चितेद् ब्य् वामन इन् हिस् काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति अद् ४।२।१० निष्पेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः । जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणो ऽर्कात्
vineśuḥ] /edM/edB; vineduḥ /edBKa This verse is cited by Vāmana in his Kāvyālaṅkārasūtravṛtti ad 4.2.10 niṣpeturāsyādiva tasya dīptāḥ śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ / jājvalyamānā iva vāridhārā dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇo 'rkāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकवर्धनस्य [इल्लुस्त्रतिओन् ओफ़् असम्भव; क़ुओतेद् इन् थे १०थ् उल्लास ओफ़् मम्मटऽस् काव्यप्रकाश] कथं पातो ऽम्बुधाराणां ज्वलन्तीनां विवस्वतः । असम्भवादयं युक्त्या तेनासम्भव उच्यते
śākavardhanasya [illustration of asambhava; quoted in the 10th ullāsa of Mammaṭa's Kāvyaprakāśa] kathaṃ pāto 'mbudhārāṇāṃ jvalantīnāṃ vivasvataḥ / asambhavādayaṃ yuktyā tenāsambhava ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रासम्भविनार्थेन कः कुर्यादुपमां कृती । को नाम वह्निनौपम्यं कुर्वीत शशलक्ष्मणः
tatrāsambhavinārthena kaḥ kuryādupamāṃ kṛtī / ko nāma vahninaupamyaṃ kurvīta śaśalakṣmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यातिशयवानर्थः कथं सो ऽसम्भवो मतः । इष्टं चातिशयार्थत्वम् उपमोत्प्रेक्षयोर्यथा
yasyātiśayavānarthaḥ kathaṃ so 'sambhavo mataḥ / iṣṭaṃ cātiśayārthatvam upamotprekṣayoryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुञ्जीभूतमिव ध्वान्तम् एष भाति मतङ्गजः । सरः शरत्प्रसन्नाम्भो नभःखण्डमिवोज्झितम्
puñjībhūtamiva dhvāntam eṣa bhāti mataṅgajaḥ / saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥkhaṇḍamivojjhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोते थत्, फ़ोर् भामह, लिङ्गभेद इस् नोत् अ प्रोब्लेम् इन् उपमास् इफ़् थे गेन्देर्स् अरे मस्चुलिने अन्द् नेउतेर्, अस् हे एxप्लैन्स् बेलोw (२:५७)। अथ लिङ्गवचोभेदाव् उच्येते सविपर्ययौ । हीनाधिकत्वात् स द्वेधा त्रयमप्युच्यते यथा
Note that, for Bhāmaha, liṅgabheda is not a problem in upamās if the genders are masculine and neuter, as he explains below (2:57). atha liṅgavacobhedāv ucyete saviparyayau / hīnādhikatvāt sa dvedhā trayamapyucyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविगाह्यो ऽसि नारीणाम् अनन्यमनसामपि । विषमोपलभिन्नोर्मिर् आपगेवोत्तितीर्षतः
avigāhyo 'si nārīṇām ananyamanasāmapi / viṣamopalabhinnormir āpagevottitīrṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिदग्रे प्रसरता क्वचिदापत्य निघ्नता । शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम्
kvacidagre prasaratā kvacidāpatya nighnatā / śuneva sāraṅgakulaṃ tvayā bhinnaṃ dviṣāṃ balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
।एद्म्। नोतेस् थत् थे वेर्से इस् चितेद् इन् केशवमिश्रऽस् अलङ्कारशेखर (व्।१) अयं पद्मासनासीनश् चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः
/edM/ notes that the verse is cited in Keśavamiśra's Alaṅkāraśekhara (V.1) ayaṃ padmāsanāsīnaś cakravāko virājate / yugādau bhagavān brahmā vinirmitsuriva prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननूपमीयते पाणिः कमलेन विकासिना । अधरो विद्रुमच्छेद- भासा बिम्बफलेन च
nanūpamīyate pāṇiḥ kamalena vikāsinā / adharo vidrumaccheda- bhāsā bimbaphalena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यते काममस्तीदं किं तु स्त्रीपुंसयोरयम् । विधिर्नाभिमतो ऽन्यैस्तु त्रयाणामपि नेष्यते
ucyate kāmamastīdaṃ kiṃ tu strīpuṃsayorayam / vidhirnābhimato 'nyaistu trayāṇāmapi neṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पीतवासाः प्रगृहीतशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतह्रदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः
sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ / śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामशर्मणः शशिनो ग्रहणादेतद् आधिक्यं किल न ह्ययम् । निर्दिष्ट उपमेये ऽर्थे वाच्यो वा जलजो ऽत्र तु
rāmaśarmaṇaḥ śaśino grahaṇādetad ādhikyaṃ kila na hyayam / nirdiṣṭa upameye 'rthe vācyo vā jalajo 'tra tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलजो] ।एद्म्; जलदो ।एद्ब् जलज मुस्त् रेफ़ेर् हेरे तो थे चोन्छ्। न सर्वसारूप्यमिति विस्तरेणोदितो विधिः । अभिप्रायात्कवेर्नात्र विधेया जलजे मतिः
jalajo] /edM; jalado /edB jalaja must refer here to the conch. na sarvasārūpyamiti vistareṇodito vidhiḥ / abhiprāyātkavernātra vidheyā jalaje matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भामह मिघ्त् बे इन्तेन्दिन्ग् तो चोन्वेय् थत् हे इस् नोत् दोग्मतिच् ओन् थे पोइन्त् ब्य् सुग्गेस्तिन्ग् थत् रामशर्मन् मिघ्त् हवे इन्तेन्देद् थे इम्बलन्चे। आधिक्यमुपमानानां न्याय्यं नाधिकता भवेत् । न्याय्यं] ।एद्म्।एद्ब्; न्याय्या ।एद्ब्घ गोक्षीरकुन्दहलिनां विशुद्ध्या सदृशं यशः
Bhāmaha might be intending to convey that he is not dogmatic on the point by suggesting that Rāmaśarman might have intended the imbalance. ādhikyamupamānānāṃ nyāyyaṃ nādhikatā bhavet / nyāyyaṃ] /edM/edB; nyāyyā /edBGha gokṣīrakundahalināṃ viśuddhyā sadṛśaṃ yaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेनैवोपमानेन ननु सादृश्यमुच्यते । एकेनै ] ।एद्म्।एद्ब्; एतेनै ।एद्ब्ग उक्तार्थस्य प्रयोगो हि गुरुमर्थं न पुष्यति
ekenaivopamānena nanu sādṛśyamucyate / ekenai ] /edM/edB; etenai /edBGa uktārthasya prayogo hi gurumarthaṃ na puṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो अन्स्wएर् गिवेन् तो थिस् ओब्जेच्तिओन्। वने ऽथ तस्मिन्वनितानुयायिनः प्रवृत्तदानार्द्रकटा मतङ्गजाः । क़ुओतेद् ब्य् नमिसाधु अद् रुद्रटऽस् काव्यालङ्कार ११:२४, रेअदिन्ग् वनिताविहारिणः प्रभिन्नदानार्द्रकटा मतङ्गजाः विचित्रबर्हाभरणाश्च बर्हिणो बभुर्दिवीवामलविग्रहा ग्रहाः
No answer given to this objection. vane 'tha tasminvanitānuyāyinaḥ pravṛttadānārdrakaṭā mataṅgajāḥ / Quoted by Namisādhu ad Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra 11:24, reading vanitāvihāriṇaḥ prabhinnadānārdrakaṭā mataṅgajāḥ vicitrabarhābharaṇāśca barhiṇo babhurdivīvāmalavigrahā grahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहैरपि गजादीनां यदि सादृश्यमुच्यते । तथापि तेषां तैरस्ति कान्तिर्वाप्युग्रतापि वा
grahairapi gajādīnāṃ yadi sādṛśyamucyate / tathāpi teṣāṃ tairasti kāntirvāpyugratāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त उपमाभेदो वक्ष्यते चापरः पुनः । उपमादेरलंकाराद् विशेषो ऽन्यो ऽभिधीयते
ityukta upamābhedo vakṣyate cāparaḥ punaḥ / upamāderalaṃkārād viśeṣo 'nyo 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[अपरे षडलंकाराः] आक्षेपो ऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना । समासातिशयोक्ती च षडलंकृतयो ऽपराः
[apare ṣaḍalaṃkārāḥ] ākṣepo 'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā / samāsātiśayoktī ca ṣaḍalaṃkṛtayo 'parāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ष्यमाणोक्तविषयस् तत्राक्षेपो द्विधा मतः । एकरूपतया शेषा निर्देक्ष्यन्ते यथाक्रमम्
vakṣyamāṇoktaviṣayas tatrākṣepo dvidhā mataḥ / ekarūpatayā śeṣā nirdekṣyante yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा
pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā / ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti dvividhaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्षेप इति] ।एद्म्।एद्ब्; आक्षेपमिति ग्नोलि अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः । त्वां] ।एद्म्।एद्ब्; त्वा ।एद्ब्ग इयदेवास्त्वतो ऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते
ākṣepa iti] /edM/edB; ākṣepamiti GNOLI ahaṃ tvāṃ yadi nekṣeya kṣaṇamapyutsukā tataḥ / tvāṃ] /edM/edB; tvā /edBGa iyadevāstvato 'nyena kimuktenāpriyeṇa te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयदेवास्त्वतो ऽन्येन] ।एद्म्।एद्ब्; इयदेवास्तु वान्येन ।ग्नोलि [थुस् वक्ष्यमाणविषय आक्षेप] स्वविक्रमाक्रान्तभुवश् चित्रं यन्न तवोद्धतिः । स्वविक्रमाक्रान्त ] ।एद्म्; स्वविक्रमान्त ।एद्ब्।उन्मेत्रिचल् को वा हेतुरलं सिन्धोर् विकारकरणं प्रति
iyadevāstvato 'nyena] /edM/edB; iyadevāstu vānyena /GNOLI [thus vakṣyamāṇaviṣaya ākṣepa] svavikramākrāntabhuvaś citraṃ yanna tavoddhatiḥ / svavikramākrānta ] /edM; svavikramānta /edB/unmetrical ko vā heturalaṃ sindhor vikārakaraṇaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को वा हेतुरलं] ।एद्ग्नोलि; को वा सेतुरलं ।एद्म्।एद्ब् उपन्यसनमन्यस्य यदर्थस्योदितादृते । ज्ञेयः सो ऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यथा
ko vā heturalaṃ] /edGnoli; ko vā seturalaṃ /edM/edB upanyasanamanyasya yadarthasyoditādṛte / jñeyaḥ so 'rthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परानीकानि भीमानि विविक्षोर्न तव व्यथा । साधु वासाधु वागामि पुंसामात्मैव शंसति
parānīkāni bhīmāni vivikṣorna tava vyathā / sādhu vāsādhu vāgāmi puṃsāmātmaiva śaṃsati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्हेच्क् नमिसाधु ओन् रुद्रटऽस् काव्यालङ्कार अद् ८:२४ हिशब्देनापि हेत्वर्थ- प्रथनादुक्तसिद्धये । अयमर्थान्तरन्यासः सुतरां व्यज्यते यथा
CHECK Namisādhu on Rudraṭa's Kāvyālaṅkāra ad 8:24 hiśabdenāpi hetvartha- prathanāduktasiddhaye / ayamarthāntaranyāsaḥ sutarāṃ vyajyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वहन्ति गिरयो मेघान् अभ्युपेतान् गुरूनपि । गरीयानेव हि गुरून् बिभर्ति प्रणयागतान्
vahanti girayo meghān abhyupetān gurūnapi / garīyāneva hi gurūn bibharti praṇayāgatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानवतो ऽर्थस्य यद्विशेषनिदर्शनम् । व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यथा
upamānavato 'rthasya yadviśeṣanidarśanam / vyatirekaṃ tamicchanti viśeṣāpādanādyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितासिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी । एकान्तशुभ्रश्यामे तु पुण्डरीकासितोत्पले
sitāsite pakṣmavatī netre te tāmrarājinī / ekāntaśubhraśyāme tu puṇḍarīkāsitotpale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना । ज्ञेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे सति
kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā / jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपीतमत्ताः शिखिनो दिशो ऽनुत्कण्ठिताकुलाः । नीपो ऽविलिप्तसुरभिर् अभ्रष्टकलुषं जलम्
apītamattāḥ śikhino diśo 'nutkaṇṭhitākulāḥ / nīpo 'viliptasurabhir abhraṣṭakaluṣaṃ jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोक्ते गम्यते ऽन्यो ऽर्थस् तत्समानविशेषणः । सा समासोक्तिरुद्दिष्टा संक्षिप्तार्थतया यथा
yatrokte gamyate 'nyo 'rthas tatsamānaviśeṣaṇaḥ / sā samāsoktiruddiṣṭā saṃkṣiptārthatayā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संक्षिप्तार्थतया यथा] ।एद्म्।एद्ब्; संक्षिप्तार्था यथा तथा ।एद्ब्क स्कन्धवानृजुरव्यालः स्थिरो ऽनेकमहाफलः । जातस्तरुरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता
saṃkṣiptārthatayā yathā] /edM/edB; saṃkṣiptārthā yathā tathā /edBKa skandhavānṛjuravyālaḥ sthiro 'nekamahāphalaḥ / jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्ततो वचो यत्तु लोकातिक्रान्तगोचरम् । मन्यन्ते ऽतिशयोक्तिं ताम् अलङ्कारतया यथा
nimittato vaco yattu lokātikrāntagocaram / manyante 'tiśayoktiṃ tām alaṅkāratayā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपुष्पच्छविहारिण्या चन्द्रभासा तिरोहिताः । अन्वमीयन्त भृङ्गालि- वाचा सप्तच्छदद्रुमाः
svapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ / anvamīyanta bhṛṅgāli- vācā saptacchadadrumāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां यदि त्वक्छिथिला च्युता स्यात् फणिनामिव । तदा शुक्लांशुकानि स्युर् अङ्गेष्वम्भसि योषिताम्
apāṃ yadi tvakchithilā cyutā syāt phaṇināmiva / tadā śuklāṃśukāni syur aṅgeṣvambhasi yoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुकानि स्युरङ्गे ] ।एद्म्।एद्ब्; शुकान्य् आसन्न् अङ्गे ग्नोलि इत्येवमादिरुदिता गुणातिशययोगतः । सर्वैवातिशयोक्तिस्तु तर्कयेत्तां यथागमम्
śukāni syuraṅge ] /edM/edB; śukāny āsann aṅge GNOLI ityevamādiruditā guṇātiśayayogataḥ / sarvaivātiśayoktistu tarkayettāṃ yathāgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैष सर्वैव वक्रोक्तिर् अनयार्थो विभाव्यते । यत्नो ऽस्यां कविना कार्यः को ऽलङ्कारो ऽनया विना
saiṣa sarvaiva vakroktir anayārtho vibhāvyate / yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशो ऽथ नालंकारतया मतः । समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः
hetuśca sūkṣmo leśo 'tha nālaṃkāratayā mataḥ / samudāyābhidhānasya vakroktyanabhidhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतो ऽस्तमर्को भातीन्दुर् यान्ति वासाय पक्षिणः । चितेद् ब्य् दण्डिन् इन् काव्यादर्श २:२४४ इत्येवमादि किं काव्यं वार्तामेनां प्रचक्षते
gato 'stamarko bhātīndur yānti vāsāya pakṣiṇaḥ / Cited by Daṇḍin in Kāvyādarśa 2:244 ityevamādi kiṃ kāvyaṃ vārtāmenāṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासंख्यमथोत्प्रेक्षाम् अलङ्कारद्वयं विदुः । संख्यानमिति मेधाविन्- ओत्प्रेक्षाभिहिता क्वचित्
yathāsaṃkhyamathotprekṣām alaṅkāradvayaṃ viduḥ / saṃkhyānamiti medhāvin- otprekṣābhihitā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयसामुपदिष्टानाम् अर्थानामसधर्मणाम् । क्रमशो यो ऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते
bhūyasāmupadiṣṭānām arthānāmasadharmaṇām / kramaśo yo 'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मेन्दुभृङ्गमातङ्ग- पुंस्कोकिलकलापिनः । वक्त्रकान्तीक्षणगति- वाणीवालैस्त्वया जिताः
padmendubhṛṅgamātaṅga- puṃskokilakalāpinaḥ / vaktrakāntīkṣaṇagati- vāṇīvālaistvayā jitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविवक्षितसामान्या किंचिच्चोपमया सह । अतद्गुणक्रियायोगाद् उत्प्रेक्षातिशयान्विता
avivakṣitasāmānyā kiṃciccopamayā saha / atadguṇakriyāyogād utprekṣātiśayānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः । दग्धादग्धमरण्यान्याः पश्यतीव विभावसुः
kiṃśukavyapadeśena tarumāruhya sarvataḥ / dagdhādagdhamaraṇyānyāḥ paśyatīva vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित् प्रचक्षते । अर्थस्य तदवस्थत्वं स्वभावो ऽभिहितो यथा
svabhāvoktiralaṅkāra iti kecit pracakṣate / arthasya tadavasthatvaṃ svabhāvo 'bhihito yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्रोशन्नाह्वयन्नन्यान् आधावन्मण्डलै रुदन् । मण्डलै रुदन्] ।एद्म्; मण्डलैर्नुदन् ।एद्ब् गा वारयति दण्डेन डिम्भः सस्यावतारणीः
ākrośannāhvayannanyān ādhāvanmaṇḍalai rudan / maṇḍalai rudan] /edM; maṇḍalairnudan /edB gā vārayati daṇḍena ḍimbhaḥ sasyāvatāraṇīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सस्या ] ।एद्म्; शस्या ।एद्ब् समासेनोदितमिदं धीखेदायैव विस्तरः । असंगृहीतमप्यन्यद् अभ्यूह्यमनया दिशा
sasyā ] /edM; śasyā /edB samāsenoditamidaṃ dhīkhedāyaiva vistaraḥ / asaṃgṛhītamapyanyad abhyūhyamanayā diśā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं कृतैरेव निदर्शनैरियं मया प्रकॢप्ता खलु वागलङ्कृतिः । अतः परं चारुरनेकधापरो गिरामलङ्कारविधिर्विधास्यते
svayaṃ kṛtaireva nidarśanairiyaṃ mayā prakḷptā khalu vāgalaṅkṛtiḥ / ataḥ paraṃ cāruranekadhāparo girāmalaṅkāravidhirvidhāsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.